Prasa o Powstaniu Warszawskim

[ignorant11]

Sława!

Zaroiło sie od rocznicowych artykułów i aż dziw, że ciągle wychodzą nowe
fakty, że rozwiewane są utrwalone streotypy...

Dlatego postanowiłem powklejać co ciekawsze artykuły...
Może zbierzezmy w tym watku wszystko, co potrafimy na ten temat wyszperać?
A dyskutowac będziemy na innym?
Może tak będzie przejrzyście i wygodnie, gdy materiały do dyskusji będą pod
reką a jednoczęsnie oddzielimy materiał faktograficny od dyskusyjnego?

Pozdrawiam i zapraszam na:
Forum Słowiańskie

Nowe Państwo: 60 lat później

[ignorant11]

Sława!
60 lat później
kiosk.onet.pl/art.html?DB=162&ITEM=1178623&KAT=1292


Istotą Powstania było ujawnienie na te sześćdziesiąt kilka dni struktur
Polskiego Państwa Podziemnego

Powstanie Warszawskie, choć jesteśmy z niego bardzo dumni, nadal pozostaje
kartą historii słabo poznaną. I nie chodzi tylko o wiedzę na jego temat ludzi
na Zachodzie, ale samych Polaków.


WOJCIECH STANISŁAWSKI 2004-07-30




Wojciech Stanisławski: Powstanie Warszawskie jest Polakom - tak się nam
przynajmniej wydaje - doskonale znane. Czy rzeczywiście tak jest? Zacznijmy od
pytania najprostszego: ile dni trwało Powstanie? Większość sądzi, że 63.

Andrzej Krzysztof Kunert, historyk: Sześćdziesiąt sześć.

Stanisławski: A które trzy dni zostały zapomniane?

Kunert: Ostatnie: 3, 4 i 5 października, czyli wyjście do niewoli ostatnich
zwartych oddziałów Warszawskiego Korpusu Armii Krajowej, ostatnie rozkazy
dowódców do żołnierzy, ostatnie numery pism powstańczych, ostatnie audycje obu
powstańczych radiostacji, ostatnie depesze nadane do Londynu...

Stanisławski: Rozumiem, że to najmniej rażący błąd historyczny.

Kunert: Wbrew pozorom, to dość istotna sprawa. Błąd wynika z niewłaściwej
definicji Powstania Warszawskiego. Jeśli się przyjmie definicję, że Powstanie
jest tylko i wyłącznie insurekcją, ruchem zbrojnym, to można teoretycznie
obronić hipotezę 63 dni, bo rzeczywiście, przerwanie walki nastąpiło 2
października. Tu też występuje drobny błąd, bo jakoś nikt nie zauważa, kiedy
został podpisany układ o tak zwanej kapitulacji (tak zwanej, bo słowo to nie
pada w dokumencie podpisanym z kimś przez Niemców). I dlatego hipoteza 63 dni
nijak nie znajduje potwierdzenia czy uzasadnienia. Zwłaszcza jeśli się przyjmie
właściwą definicję Powstania, że jest to zryw zbrojny, przejście do walki
jawnej (na ulicach, z bronią w ręku, w takich mundurach, jakimi dysponowano, z
takimi odznakami, jakimi dysponowano), i jednocześnie wyjście na powierzchnię
struktur Polskiego Państwa Podziemnego, to wtedy rzekomy finał 2 października
nie ma sensu ani szans na obronę. Bo jak w takim razie wytłumaczyć to, co
dzieje się w Warszawie 3, 4 i 5 października?

Kalka pojęciowa 63 dni utrwaliła się jednak po wojnie wyjątkowo mocno, choć
przecież już w słynnym cyklu audycji radiowych Władysława Bartoszewskiego Dni
walczącej Stolicy z pamiętnego roku 1981 owych powstańczych dni jest,
oczywiście, sześćdziesiąt sześć (do 5 października).

Jan Żaryn, historyk IPN: Ale jednak ta data 2 października ma pewne znaczenie.
Nie chcę, broń Boże, z tobą polemizować na temat 66 dni. Utrwalenie się tego
przekonania wynika z tego, kiedy podjęto decyzję o kapitulacji.

Kunert: Ale podpisana została trzeciego, ba, zrealizowana jeszcze w następnych
dniach - czwartego i piątego października. Ja wiem, że to jest śmieszne, ale
tak jest z każdym dużym tematem dotyczącym Powstania, choćby z liczbą zabitych.
Podaje się powszechnie - a ściślej mówiąc, podawało przez kilkadziesiąt lat -
liczbę 200 tysięcy. Poświęciłem kilka lat na to, żeby dojść do tego, skąd się
ona wzięła. Nikt jej nie dokumentuje w żaden sposób, nigdzie nie znajdziemy
uzasadnienia. A w rzeczywistości liczba ta jest wzięta z sufitu, w dodatku
wymyślono ją w połowie Powstania, dokładnie 28 sierpnia w Lublinie, na
konferencji prasowej PKWN dla dziennikarzy zagranicznych. Pierwszej z udziałem
Anglików i Amerykanów. Prowadzą wszystkie mądrale z PKWN-u, na czele z
naczelnym dowódcą Ludowego Wojska Polskiego Rolą-Żymierskim. "Panie generale -
pytanie z sali - jak oceniacie liczbę strat krwawych w powstaniu?". (Ten Lublin
naprawdę nie jest daleko od Warszawy). Żymierski: "200 tysięcy". "Panie
generale, a czy mógłby pan w jakiś sposób uzasadnić, uargumentować, na jakiej
podstawie taki szacunek?". "Oceniamy na podstawie skali natężenia walk". Co
było dalej? Przyjęto tę liczbę - 200, czasem 250 tysięcy - i uznawano za
absolutny pewnik do końca istnienia PRL. A ja się pytam, czy PKWN miesiąc
później, gdy Powstanie Warszawskie konało, nie podniósł przypadkiem owej liczby
strat? Owszem: centralny organ PKWN Rzeczpospolita podał 16 września liczbę 500
tysięcy, ba, 7 października podniósł jeszcze i tę liczbę do... 700 tysięcy!
Pytanie - dlaczego przyjęliśmy po wojnie tę pierwszą, najniższą liczbę,
wymyśloną w połowie trwania walk powstańczych? Przecież wszystkie trzy są
jednakowo niewiarygodne, żadna nie ma choćby cienia uzasadnienia.

Stanisławski: Byłoby dobrze, gdyby w zakresie faktów została do ustalenia tylko
liczba dni i zabitych.

Kunert: Nie chodzi naprawdę o to, czy 63 czy 66. Chodzi o przyjęcie właściwej,
jedynej i sensownej definicji Powstania.

Stanisławski: Sądzi Pan, że to się może udać?

Kunert: Tak. Coraz większa liczba historyków przyjmuje, że istotą Powstania
było ujawnienie na te sześćdziesiąt kilka dni struktur Polskiego Państwa
Podziemnego. Struktur państwowych dotychczas, do 1 sierpnia, tajnych.
Oczywiście, ujawnienie na ograniczonym obszarze, w dramatycznie trudnych
warunkach zewnętrznych, ale ujawnienie naprawdę dość daleko idące. To nie jest
tak, że ujawniło się paru ministrów. To jest tak, że ujawniło się ileś tam
pionów konspiracyjnych, zarówno wojskowych, jak i cywilnych. Ujawniło się ileś
tam służb miejskich, łącznie ze strażą pożarną, pogotowiem ratunkowym itd.
Czemu się o tym tak mało mówi i pisze?




Pozdrawiam i zapraszam na:
Forum Słowiańskie

[ignorant11]

Spróbujcie panowie znaleźć w jakiejkolwiek monografii Powstania Warszawskiego
podane pełnym tekstem: tak jak we Wrześniu 1939 roku prezydent Warszawy Stefan
Starzyński odegrał ogromną rolę w organizacji i współkierowaniu obroną stolicy,
tak w Powstaniu Warszawskim podobną rolę odegrał prezydent powstańczej Warszawy
Marceli Porowski. O tym drugim nikt nie słyszał. A to przecież ten człowiek 5
sierpnia 1944 przejął od Juliana Kulskiego, komisarycznego burmistrza, pełnię
władzy cywilnej w mieście i sprawował ją na tyle, na ile to było możliwe, do
końca powstańczych dni.

Żaryn: Jeszcze do tego, o czym Andrzej powiedział, to znaczy o odkrywaniu tej
części prawdy o Powstaniu Warszawskim, która dotyczyła przekazania informacji o
ujawnieniu się struktur Polskiego Państwa Podziemnego. Po raz pierwszy o
istnieniu PPP usłyszałem od Władysława Bartoszewskiego podczas wykładu w TKN-ie
[Towarzystwo Kursów Naukowych, działające jako struktura konspiracyjna w latach
1978-79], w końcu lat siedemdziesiątych. To był jego słynny wykład o Polskim
Państwie Podziemnym, przekazywany w wąskim gronie, mniej lub bardziej
towarzyskim.

Kunert: Dodajmy, pierwszy tekst historyczny napisany w Polsce Ludowej, za który
autor został ukarany.

Jeszcze jest jedna ważna rzecz przy tej państwowości. Bo to nie chodzi tylko o
pełną definicję Powstania, ale o to, kto podjął decyzję. A tę decyzję podjęły
władze państwowe, co jest niesłychanie ważne. To jest kolejna rzecz, która
odróżnia Polskie Państwo Podziemne od innych ruchów oporu i Powstanie
Warszawskie od innych powstań. Mało tego, to była ostatnia suwerenna decyzja
suwerennych władz państwa polskiego na następne 50 lat.

Żaryn: Świadomość specyfiki i znaczenia Powstania nie zwalnia jednak od
zważenia przesłanek leżących u podstaw jego wywołania. Dyskusja na temat
sensowności czasu wybuchu Powstania związana jest z pytaniem o cel, jaki
przyświecał decydentom. Jeżeli uznamy, że politycy, którzy je wywołali,
postawili sobie za cel obronę suwerenności państwa polskiego, zagrożonego, w
sensie militarnym, ze strony wycofujących się wojsk niemieckich, a w sensie
politycznym - przez możliwość powstania nowego układu międzynarodowego, to
wtedy powstaje problem, kto miał więcej danych, by podjąć odpowiednie decyzje:
politycy w Polsce czy za granicą. W tym momencie zaczyna być już ważne, gdzie
ją podjęto - w Warszawie w lokalu konspiracyjnym, czy w Londynie, stolicy
Wielkiej Brytanii, niejako obok gabinetu Churchilla. I trzeba przyznać, że
Londyn, przy całej swojej niechęci do podejmowania decyzji, miał niewątpliwie
szerszą wiedzę na temat sytuacji międzynarodowej, polityki Stanów Zjednoczonych
i Wielkiej Brytanii i ich polityki wobec Sowietów.

Kunert: Mieli w Londynie cień pojęcia o Teheranie?

Żaryn: Tak. Mieli. Dlatego że Churchill od stycznia 1944 dawał sygnały, że
żadnych gwarancji co do granic względem Polski nie podpisywali.

Kunert: Co było obrzydliwym kłamstwem. Ani w Londynie, ani w Warszawie nikt nie
miał o tym zielonego pojęcia. Oczywiście, że mówiąc to wszystko, co przed
chwilą powiedziałem, znakomicie zdaję sobie sprawę z tego, że sytuacja była
patowa. Była nie do wygrania. I dlatego mówię, że naprawdę nie ma żadnego
znaczenia, czy Powstanie miało wybuchnąć na początku lipca, w końcu lipca czy
na początku sierpnia. Rzecz była przegrana.

Żaryn: Żeby podejmować trafne decyzje polityczne, nie wystarczy znać fakty.
Istotna jest też znajomość nastrojów, atmosfery, nieoficjalnych doniesień.
Gdyby informacja o tym, że nie powstał żaden front bałkański, który lansowali
Brytyjczycy i który by dawał szanse na to, że Armia Czerwona nie wejdzie jako
pierwsza i jedyna na tereny Europy Środkowowschodniej, była wsparta znajomością
polityki Roosevelta, atmosfery medialnej, opinii publicznej w Stanach
Zjednoczonych na temat Stalina, wiedzą o tym, czym jest Związek Sowiecki i jak
należy interpretować lata 1939-41, to może wówczas przywódcy Polski w Londynie
dostrzegliby, że nasza sprawa przeszkadza wielkim mocarstwom w ich układach. To
wcale nie oznacza, że Powstanie Warszawskie miałoby nie wybuchnąć. Ale wtedy
wybuchłoby z inną intencją, to znaczy jego celem stałaby się nie tyle chęć
zamanifestowania swojej woli politycznej, ale zniszczenie tworzącego się w
Europie układu, w którym nie było już miejsca na samookreślenie się wolnych
narodów.


Pozdrawiam i zapraszam na:
Forum Słowiańskie

[ignorant11]

Stanisławski: A jakie są inne, nieznane karty Powstania. Nie chodzi mi tylko o
czarne karty - vide próba zbyt pochopnego ich poszukiwania przez Gazetę
Wyborczą - ale o działania różnego rodzaju służb cywilnych, o ikonografię,
życie społeczne.

Żaryn: Pokażcie mi takie karty, które są naprawdę do końca dobrze pokazane i
opisane.

Kunert: My dopiero raczkujemy, stawiamy pierwsze kroki. Proszę mi pokazać
wydaną w ciągu minionych dziesięciu lat monografię dość istotnego aspektu,
jakim jest czysto militarny aspekt powstania. Zaczynamy od dość wysokiej półki,
ale im będziemy schodzili niżej, to co chwila będziemy się natykali na takie
luki. Powstanie Warszawskie w ciągle zbyt dużej mierze jest po prostu
niezbadane i nieopisane.

Żaryn: Jeśli na obecnym poziomie wiedzy nic nie można zbudować, to rodzi się
pytanie, czy w ogóle mamy prawo dyskutować o Powstaniu Warszawskim? A jeżeli
odpowiemy na to pytanie negatywnie, to straciliśmy jako historycy dziejów
najnowszych jedną z wielkich szans, żeby budować świadomość zbiorową narodu.

Kunert: Ja mam poważne wątpliwości co do bardzo stanowczych, jednoznacznych
wypowiedzi na pewne generalne tematy, jakie padają w niektórych książkach.
Opowiada się od kilku dziesiątków lat na temat zdrady mocarstw zachodnich,
pozostawienia Polski samej, zdradzie sowieckiej i tak dalej. Każdy z nas
świetnie wie, że z dostępem do tajnych materiałów dyplomatycznych chowanych
dość szybko do sejfów zawsze było, delikatnie mówiąc, różnie. Ale otwarte
pozostaje pytanie, dlaczego przez kilkadziesiąt lat nie można było do różnych
rzeczy - nie z tej najwyższej półki z sejfami, tylko z tej troszkę niższej -
zajrzeć? Tam też w zasadzie nikt nie zajrzał.

Przepraszam, dlaczego nikt wcześniej nie znalazł tej "afery" z liczbą zabitych?
Dlaczego nikt nie pytał, z czego wzięła się sytuacja tak kuriozalna, jak
opowiadanie 6 i 7 sierpnia 1944 roku na Kremlu bez zmrużenia oka, że w
Warszawie nie ma żadnego Powstania? Dlaczego nikt nie próbował wytłumaczyć tego
zmasowanego w skali wcześniej niespotykanej, tak wypełnionego jadem nienawiści
ataku propagandowej machiny sowieckiej na Powstanie, który ruszył natychmiast
potem? Przecież odpowiedź na owe dość istotne pytania wydaje się całkiem
prosta. Otóż nie ulega dla mnie żadnej wątpliwości, że Powstanie jest ciosem w
samo serce Moskwy i Lublina. Sowieci nie wiedzą, jak sobie z tym poradzić. A
później, jak już muszą to przyjąć do wiadomości, no to reagują po prostu
tekstami, że powstańcy to zwykli awanturnicy, zbrodniarze, agenci gestapo i tak
dalej.

Żaryn: Skoro już dotknęliśmy kwestii sowieckiej, to ja bym widział tę postawę
Związku Sowieckiego wobec Powstania na kilku co najmniej płaszczyznach, poza
tą, o której powiedziałeś, czyli kwestią propagandy. Pierwsza to, oczywiście,
aresztowanie z chwilą wejścia Sowietów na tereny II Rzeczypospolitej w styczniu
1944 roku i wywożenie na wschód żołnierzy Armii Krajowej. Druga to zakładanie
obozów przez NKWD i aresztowanie ludzi zza linii Curzona, którzy potencjalnie
mogliby Powstaniu Warszawskiemu pomóc, a także brak wsparcia dla żołnierzy
Berlinga, w tym z dawnej 27. Dywizji Wołyńskiej AK, którzy po akcji "Burza" na
Lwowszczyźnie zostali wcieleni do wojska. Trzecia w końcu, to odmowa zgody na
międzylądowanie ochotników - lotników polskich lecących ze zrzutami dla
powstańców. Można zatem mówić wprost o rzeczywistej współpracy sowiecko-
niemieckiej na terenie Warszawy w roku 1944 przez 66 dni.

Stanisławski: To jest ostra teza, może odwołajmy się, przewrotnie, do retoryki
stalinowskiej i powiedzmy, że współpracowali obiektywnie...

Żaryn: Nie obiektywnie, tylko z punktu widzenia operacyjnego. Wojska sowieckie,
NKWD, aresztując żołnierzy Armii Krajowej i Narodowych Sił Zbrojnych, wsadzając
do więzień, do aresztów tworzonych w powiatowych nawet miasteczkach,
współpracowali z Niemcami.


Pozdrawiam i zapraszam na:
Forum Słowiańskie

[ignorant11]

Kunert: Z całkowitą pewnością można udowodnić bliską współpracę sowiecko-
niemiecką w propagandzie: przechwytywanie, przejmowanie różnych pomysłów
propagandowych w obie strony. Fascynujący temat. Wielka szkoda, że nikt się tym
jeszcze nie zajął.

Stanisławski: A co Panowie sądzą o tezie Normana Daviesa, że Powstanie
Warszawskie jest drugim cudem na Wisłą, który uratował Zachód przed okupacją
sowiecką?

Kunert: Znane jest tempo posuwania się Sowietów, na przykład w czerwcu-lipcu
1944. Wiedząc, mniej więcej, jakie były siły niemieckie w Generalnym
Gubernatorstwie, można wyliczyć skalę zaciętości oporu, można hipotetycznie
przyjąć, z jaką prędkością Sowieci szliby dalej na Zachód, gdyby nie Powstanie.
Można. Z wszystkich tego typu szacunkowych wyliczeń - nie lubię tego, bo to
jest gdybanie - wynika, że zatrzymaliby się nie na Łabie, lecz na Renie, a kto
wie, czy by nie weszli do Francji. To wydaje się nie ulegać żadnej wątpliwości.
Bo przecież Armia Czerwona stanęła nad Wisłą na długie miesiące. Sierpień,
wrzesień, październik, listopad, grudzień, połówka stycznia - to jest niemal
pół roku.

Stanisławski: Czy ta Daviesowska teza ma jakiekolwiek szanse przebić się do
świadomości Zachodu? Czy ma szansę wpłynąć na postrzeganie roli Polski?

Żaryn: Przede wszystkim Daviesowi należą się wielkie słowa uznania nie tylko za
to, że w tej chwili wprowadza kwestię Powstania Warszawskiego do słownika pojęć
podstawowych Europy Zachodniej. Ale za to, że ustawia we właściwym wymiarze
obydwa zrywy: Powstanie i wcześniejszą o rok obronę getta. Także za to, że w
dziele pod tytułem Europa z dużym wyczuciem i zrozumieniem naszej mentalności
potrafił - mówiąc kolokwialnie - wprowadzić kawał Europy Środkowej do historii
Starego Kontynentu.

Kunert: Początkowo, kiedy dostałem angielskie wydanie książki, zjeżyłem się,
gdy zobaczyłem, że jest to ogromny buch, osiem dużych rozdziałów, a Powstanie
zaczyna się na dobrą sprawę dopiero w piątym. W tej chwili po dość dokładnym
przestudiowaniu pracy, twierdzę, że Davies ma absolutną rację. W tych
pierwszych czterech rozdziałach daje czytelnikowi na Zachodzie tak gigantyczną
porcję, nie tylko informacji, ale także skojarzeń, klimatów, wszystkiego tego,
na czym nam najbardziej zależy. Żeby ktoś zrozumiał, że to nie jest tak, iż
mamy tu do czynienia z jakąś klasyczną okupacją, z jakimś klasycznym
rozkawałkowanym społeczeństwem, w dużej mierze kolaboracyjnym, i nagle 1
sierpnia Armia Krajowa się buntuje. Tu mamy do czynienia z zupełnie inną
rzeczywistością. A dzięki jego książce można zrozumieć, że dla powstańców, dla
mieszkańców Warszawy 1 sierpnia był dniem zwycięstwa. Ale tego się nie zrozumie
bez pierwszych rozdziałów.

Stanisławski: Chwała mu, chwała, chociaż ja nie podzielam Panów optymizmu, że
zdoła przekazać tę tezę o drugim cudzie nad Wisłą światu, który nie bardzo wie,
na czym ten pierwszy polegał.

Kunert: Jest jeszcze jedna jaskółka przemian, poza Daviesem, o czym chyba
jeszcze nikt w Polsce nie wie i nie napisał. Chodzi o bardzo dobrą książkę
profesora Włodzimierza Borodzieja o Powstaniu Warszawskim, która kilka lat temu
wyszła w Niemczech i ukazała się właśnie w paper-backu [popularna edycja, na
gorszym papierze i w miękkiej okładce]. To jest prawdziwy precedens, sygnał, że
coś się zmienia. Jednocześnie amerykańska telewizja CNN chyba po raz pierwszy w
historii zaprezentowała głęboki film poświęcony Powstaniu Warszawskiemu,
noszący tytuł Zapomniani żołnierze II wojny, mający przypomnieć Amerykanom o
Powstaniu Warszawskim. Podobny cel miał również niemiecki film dokumentalny
pokazany przed kilkoma dniami w telewizji ARD.

Żaryn: Żeby zakończyć ten temat, wydaje mi się, że trzeba sobie postawić
pytanie, czy emigracja polska po II wojnie światowej zrobiła wszystko, by tę
historię przekazywać społeczeństwom Zachodu?

Kunert: Oni naprawdę robili tyle, ile mogli. No popatrz do bibliografii i
przypomnij sobie, ile rzeczy wychodziło natychmiast w języku angielskim.

Stanisławski: A ja dodam jeszcze psychologizująco, że trzeba mieć taki oddech,
jak Davies. Z pozycji rozżalenia trudno wychodzi się z pełną edukacją.


Pozdrawiam i zapraszam na:
Forum Słowiańskie

[ignorant11]

Żaryn: Ja nie mówię tego w formie zarzutu, tylko konstatacji, że jest to
dylemat, który był, jak rozumiem po lekturze wspomnień Zbigniewa
Mieczkowskiego, dostrzegalny dla samego tego pokolenia [Mieczkowski wydał w
Londynie Horyzonty wspomnień, w których utyskiwał, że powojenna emigracja
polityczna zbyt mało poświęciła czasu i energii na przekonanie do swoich racji
gospodarzy - Anglików, wolała raczej pisać dla przekonanych].

Stanisławski: Przez chwilę będzie mało przyjemnie. Cytacik z Czesława
Miłosza: "Był sobie Jaś, nieznany poeta,/ wielbiciel staropolskiej poezji, z
fachu nauczyciel,/ organizator wielu podziemnych zgromadzeń,/ recytacji,
wieczorków i wzajemnych kadzeń./ Szlachetna twarz z Grottgera, wąsik i wypieki.
Przez pięć lat budził ducha, że dzień niedaleki/ że alianci, Powstanie, że
świat się przybliża,/ a żywił się Norwidem i Janem od Krzyża./ Kiedy właśnie
stolica jak trzeba płonęła,/ czuł, że musi coś zrobić i wziął się do dzieła./
We Włochach pod Warszawą, mimo żony płaczu,/ bił co dzień komunikat z walk na
powielaczu,/ że świetnie, że lotnictwo, że triumf Powstania./ Że bohater,
możliwe, także mistrz załgania".

Kunert: Nie gniewaj się, ale to pytanie jest klasycznym pytaniem często
zadawanym przez ludzi, którzy nie mają zielonego pojęcia o historii. A to, co
ja mówię o nieuchronności Powstania, o jego charakterze, definicji, nijak się
do tego ma. Dla mnie jest oczywiste, że mamy do czynienia z gigantycznej skali
stratami. Boję się publicznie apelować, byśmy przestali powielać nieprawdę o
250 tysiącach zabitych, zamiast zgodnie z prawdą przyjąć liczbę 120-150
tysięcy. Wiem, że bardzo wiele osób natychmiast odpowie, że to jest
odejmowanie, umniejszanie liczby ofiar, jak mówiono w czasach PRL: "pójście na
pasku rewizjonistów zachodnioniemieckich". A dla mnie nie ulega żadnej
wątpliwości, że różnica między 250 a 120 tysięcy jest żadna. Obie te liczby
oznaczają straty gigantycznej skali.

Żaryn: Mnie się przede wszystkim wydaje, że tu już bardzo dużo powiedziano. To
jest temat, który suwerenni ludzie, politycy - chociaż na emigracji -
podejmowali, i to jest pewien dorobek, do którego możemy się odwoływać.
Przypomnę, że jeden z największych obozów politycznych, czyli obóz narodowy,
był - przed, w trakcie i po - Powstaniu przeciwny, co nie znaczy, że jego
przedstawiciele nie wzięli w nim udziału. Wręcz odwrotnie, wzięli i ginęli. Ale
z punktu widzenia politycznego ich argumentacja była, mniej więcej, taka, że w
gruncie rzeczy w konstrukcji międzynarodowej jesteśmy przegrani, należy chronić
substancję narodową i czekać na warunki do wybuchu III wojny światowej, bo jest
niemożliwe, by ten sojusz taktyczny Anglosasów ze Związkiem Sowieckim przetrwał
dłużej niż rok, dwa. Była to pewna konstatacja intelektualno-polityczna, która
zaowocowała krytyką decyzji o wybuchu Powstania Warszawskiego. Oczywiście, z
perspektywy lat ich argumenty okazują się nietrafione. Nie doszło do wybuchu
III wojny światowej. Ale w ówczesnych warunkach miała swoje uzasadnienie.

Kunert: Mówiąc o skutkach, konsekwencjach, dyskusjach na temat Powstania,
przywołując późniejsze polemiki, zapomina się, że to wszystko zostało napisane
i ogłoszone już w sierpniu, wrześniu i październiku 1944. Przykładowo -
przecież to już wtedy pojawiło się oskarżenie o doprowadzenie do wytracenia
elity narodu. Autorzy powtarzający dzisiaj to twierdzenie przyjmują, że jest
oczywiste, iż gdyby w powstaniu nie zginął Baczyński i wielu ludzi z tego
pokolenia, z tej półki, to oni by w istotny sposób zadziałali w rzeczywistości
popowstaniowej, powojennej i historia Polski potoczyłaby się może inaczej.
Ale... przecież według ustaleń Wiesława Budzyńskiego, bezpieka jeszcze kilka
lat po powstaniu szukała w Warszawie Baczyńskiego, żeby go aresztować. Jaki
jest zatem dowód, czy choćby cień dowodu, że gdyby oni nie zginęli, to
cokolwiek by się zmieniło?

I jeszcze jedna rzecz. Kilku powstańców, którzy siedzieli w więzieniach po
wojnie 5, a nawet 10 lat, powiedziało mi, że cieszyli się wówczas, iż część z
ich kolegów zginęła wcześniej w Powstaniu Warszawskim. Bo oni zginęli z rąk
niemieckich, a nie swoich. To stwierdzenie brutalne, straszliwie w swej
wymowie. Ale to jest także część prawdy o Powstaniu.

Albo taki zarzut, że rzuciliśmy na linię dzieci i młodzież. No dobrze, a
pokażcie mi jakąś inną wojnę, gdzie ginęli 40- i 50-latkowie. Czy można sobie
wyobrazić jakikolwiek konflikt zbrojny, w którym nie giną młodzi, gdzie kto
inny idzie na pierwszą linię? To jest zresztą stawianie sprawy na głowie:
dlaczego myśmy tych młodych rzucili na pierwszą linię. A kogo mieliśmy rzucić?
Zrobić Hitlerjugend z 70-latków? No to każdy by powiedział: Chryste, starców
rzucili!

Żaryn: Gdy pisaliśmy książkę Księga świadectw. Skazani na karę śmierci w
czasach stalinowskich i ich losy, po lekturze przede wszystkim akt operacyjnych
i sądowych wojskowych sądów rejonowych - bo one głównie zajmowały się
podziemiem niepodległościowym, działaczami politycznymi - zauważyliśmy, jak
wielu żołnierzy i polityków znajdujących się w 1944 roku w sierpniu i wrześniu
w Warszawie było później nie tylko inwigilowanych, ale aresztowanych,
skazywanych, również na karę śmierci. Udział w Powstaniu był - w opinii
komunistów - skazą na życiorysie tych ludzi.

Druga sprawa. Po 1956 roku jedno ze środowisk, które było ustawicznie
bądź "punktowo" inwigilowane, to było środowisko Armii Krajowej, łącznie z
tymi, którzy brali udział w Powstaniu Warszawskim. To znowu była pamięć systemu
wobec osób, które miały być traktowane jako ludzie drugiej kategorii. I trzecia
kwestia, jakby na przekór temu, co powiedziałem do tej pory. Nie wiem, jaką ty,
Andrzeju, masz pamięć dotyczącą twojej szkolnej ławki, ale moja szkolna ławka w
mej pamięci wygląda tak: bardzo dużo z chlubnych kart naszej historii udało się
komunistom i autorom podręczników okresu PRL-owskiego zohydzić, natomiast, żeby
nie wiem jak próbowali, nie udało im się zniszczyć Powstania Warszawskiego. To
znaczy, dla nas młodych, kiedy czytaliśmy czy słyszeliśmy jakiekolwiek hasło
lekcyjne związane z Powstaniem Warszawskim, tak zwana gula tak rosła, że nie
dało jej się opanować, choćby nie wiem jak posłuszny reżimowi był nauczyciel. I
to jest jakaś pozagrobowa chwała i sukces, również natury politycznej i
świadomościowej, ludzi, którzy tam zginęli.



Pozdrawiam i zapraszam na:
Forum Słowiańskie

Przegląd:Stalin a powstanie warszawskie

[ignorant11]

Stalin a powstanie warszawskie
kiosk.onet.pl/art.html?DB=162&ITEM=1178457


W lipcu 1944 roku strategiczne interesy Związku Radzieckiego były na
Bałkanach, a nie nad Wisłą

Podstawowy zrąb faktów składających się na politykę ZSRR wobec Polski w latach
1939-1945 jest już dziś w zasadzie znany. Mimo to o wielu jeszcze sprawach
wiemy za mało. Dotyczy to zwłaszcza powstania warszawskiego, a szczególnie
procesu i dat dziennych decyzji podejmowanych wówczas na Kremlu.


EUGENIUSZ DURACZYŃSKI 2004-07-29




Sukces boju o Warszawę, później nazwanego powstaniem, ci, którzy wydali rozkaz
w podziemnej Warszawie, i rząd polski w Londynie, który na to zezwolił,
uzależniali od czterech głównie czynników: sprawności bojowej oddziałów Armii
Krajowej, zrzutów uzbrojenia z Zachodu i wsparcia politycznego ze strony
Anglosasów, niezdolności Wehrmachtu do skutecznego i długotrwałego
przeciwstawiania się naporowi wojsk radzieckich oraz od sukcesów tych
ostatnich. Temu właśnie czynnikowi – i słusznie – przypisywano decydujące
znaczenie. W ostatniej dekadzie lipca 1944 r. zakładano bowiem, że front
radziecko-niemiecki przetoczy się przez Wisłę i Armia Krajowa zdoła opanować
stolicę przed wkroczeniem do niej Armii Czerwonej.

Swoisty paradoks polegał jednak na tym, że sukces powstania, politycznie
wymierzonego przeciwko stalinowskim zamiarom wasalizacji czy wręcz sowietyzacji
Polski, trafnie odczytywanym przez przywódców podziemnego państwa i dowództwo
jego wojska, ci sami ludzie wiązali z działaniami Armii Czerwonej, której
głównodowodzącym był właśnie Stalin. To właśnie jego wojskowe i polityczne
zarazem decyzje miały zapewnić powodzenie wojskowe i polityczne tym, którzy w
imię walki o Polskę całą, wolną i niezawisłą przeciwstawiali się zamysłom
Kremla. Swoista contradictio in adiecto. Kluczowym czynnikiem ostatecznie
określającym stosunek ZSRR do powstania warszawskiego był wynik moskiewskiej
wizyty szefa rządu RP, Stanisława Mikołajczyka. Premier nie skapitulował, a
Stalin mógł już postawić wyłącznie na twór powstały z jego własnej woli –
Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego – jako trzon przyszłego, zależnego od
Kremla rządu.

Po wyjeździe premiera Mikołajczyka z Moskwy, tj. po 10 sierpnia, powstanie było
nieodwołalnie skazane na klęskę. Po powstaniu PKWN brytyjski premier, Winston
Churchill, i amerykański prezydent, Franklin Roosevelt, zgodnie poprosili
Stalina, by przyjął w Moskwie Mikołajczyka i doprowadził do „jakiejś fuzji”
rządu RP i komitetu. Stalin mógł triumfować. Sojusznicy powierzali mu misję
rozjemcy, wyrażając nadzieję, iż zdoła on doprowadzić do utworzenia jednego,
zjednoczonego ośrodka polskiej władzy państwowej. Czy jednak wierzył w
możliwość ugody z Mikołajczykiem? Godząc się na jego wizytę, chciał najpewniej
sprawdzić gotowość rozmówcy do ustępstw, które musiałyby się równać kapitulacji
premiera polskiego, konstytucyjnego, prozachodniego rządu. Mikołajczyk przybył
do Moskwy 30 lipca. Spotkał się z ambasadorem brytyjskim, Archibaldem Clarkiem-
Kerrem, wysłuchał jego rad, w szczególności by dążył do zawarcia z PKWN swego
rodzaju układu roboczego. W tym czasie Armia Czerwona była już na przedpolach
Warszawy, a dowództwo AK spodziewało się jej rychłego wkroczenia do miasta.

31 lipca około godz. 18 zapadła decyzja, by nazajutrz, 1 sierpnia, o godz. 17
oddziały AK rozpoczęły bój o opanowanie stolicy. Co było dalej, wiemy dobrze z
licznych polskich opracowań historycznych powstałych na emigracji i w kraju.
Natomiast nasza wiedza o planach i działaniach Armii Czerwonej, a nade wszystko
o dyrektywach otrzymywanych z Moskwy przez dowódców frontów nadal zawiera wiele
luk. Wiadomo, że 12 kwietnia 1944 r. radziecka Kwatera Główna (dalej: Stawka)
zdecydowała, że główną operacją lata będzie rozbicie wojsk niemieckich na
centralnym, tj. zachodnim, odcinku frontu i wyzwolenie Białorusi. Operacja o
kryptonimie „Bagration” rozpoczęła się 23 czerwca i rozwijała się w niebywałym
tempie. W połowie lipca Armia Czerwona wyzwoliła Białoruś i południową część
Litwy.

W następstwie rozmaitych przemyśleń w dniach 27-29 lipca na naradzie u Stalina
po dokonaniu oceny wykonanych zadań ustalono kolejne dyrektywy dla frontów
operujących na ziemiach polskich. W szczególności 27 lipca wojskom 1. Frontu
Ukraińskiego marsz. Iwana Koniewa nakazywano wykonanie działań, które
umożliwiłyby mu natarcie w kierunku Częstochowy i Krakowa. Tego samego dnia
dowódca 1. Frontu Białoruskiego, marsz. Konstanty Rokossowski, otrzymał
dyrektywę, by „po opanowaniu rejonu Brześcia i Siedlec prawym skrzydłem frontu
rozwijać natarcie w ogólnym kierunku na Warszawę i nie później niż 5-8 sierpnia
opanować Pragę i uchwycić przyczółki na Narwi w rejonie Pułtuska i Serocka.
Lewym skrzydłem uchwycić przyczółek na Wiśle w rejonie Dęblina, Zwolenia i
Solca. Zdobyte przyczółki wykorzystać dla uderzenia w kierunku północno-
zachodnim, aby zwinąć obronę nieprzyjaciela wzdłuż Narwi i Wisły,
zabezpieczając tym samym forsowanie Narwi przez lewe skrzydło 2. Frontu
Białoruskiego i Wisły przez centralne armie swego frontu.




Pozdrawiam i zapraszam na:
Forum Słowiańskie

[ignorant11]

Następnie mieć na uwadze rozwinięcie natarcia w kierunku zachodnim na Toruń i
Łódź”. Dla najbliższej przyszłości stolicy losy tych dyrektyw Stalina miały
bardzo duże znaczenie. W polskiej i rosyjskiej literaturze przedmiotu są one
różnie interpretowane. W każdym razie dyrektywa nie została wykonana. Spór o
przyczyny trwa, ale według mnie, odpowiedzi na pytanie o stosunek ZSRR do
powstania warszawskiego – nie lekceważąc niezwykle istotnych względów natury
wojskowej – należy szukać w strategii politycznej Stalina. Nie wolno przy tym
zapominać, że 31 lipca pod Radzyminem siły niemieckie rozbiły nacierającą w
kierunku Warszawy pancerną czołówkę lewego skrzydła 1. Frontu Białoruskiego
Rokossowskiego, a 1 sierpnia o godzinie 4.10 czasu moskiewskiego 2. Armia
Pancerna otrzymała rozkaz przejścia do obrony.

Na tym odcinku frontu Niemcom udało się odrzucić wojska radzieckie o
kilkadziesiąt kilometrów. Kilkanaście godzin później w Warszawie rozpoczęło się
powstanie. 2 sierpnia Londyn informował dowódcę AK, gen. Tadeusza Bora-
Komorowskiego, że „Anglicy uzależniają poważniejszą pomoc dla Was od wyników
rozmów moskiewskich”. Od siebie dodajmy, że dotyczyło to nie tylko Anglików,
lecz także Rosjan, a właściwie ich przede wszystkim. W każdym razie zanim
jeszcze doszło do pierwszej rozmowy Mikołajczyka ze Stalinem w Londynie (za
Brytyjczykami wkrótce poszli Amerykanie), sformułowany został ścisły związek
dwóch spraw – pomocy dla Warszawy i porozumienia polsko-radzieckiego. To, co
było oczywiste dla Anglosasów, nie mogło być czymś innym dla Kremla.

Wielka Trójka sprawę polską – łącznie z powstaniem warszawskim – traktowała
przede wszystkim w kategoriach politycznych. Pierwsza depesza z Warszawy o
wybuchu walk dotarła do Londynu prawdopodobnie w nocy z 1 na 2 sierpnia. Nie
wiadomo jednak, kiedy została odczytana. Następną Londyn otrzymał 2 sierpnia o
godz. 11.50, ale odczytano ją dopiero o 16.30 i zaraz przekazano Anglikom. Ci z
kolei obie depesze wysłali do swojej misji wojskowej w Moskwie, skąd do Sztabu
Generalnego Armii Czerwonej trafiły w nocy z 2 na 3 sierpnia, o godzinie 01.10
czasu moskiewskiego. W godzinach rannych zapoznał się z nimi szef resortu spraw
zagranicznych, Wiaczesław Mołotow, i zapewne najwcześniej, jak tylko mógł,
przekazał je Stalinowi. Depesza oznaczona przez misję numerem 2 była krótka,
ale bardzo treściwa: „Wobec rozpoczęcia walk o opanowanie Warszawy prosimy o
spowodowanie pomocy sowieckiej przez natychmiastowe uderzenie z zewnątrz”.
Mikołajczyk o rozpoczęciu walk dowiedział się też od Anglików i prawdopodobnie
w tym samym czasie co Stalin.

Nie wiemy jednak, kiedy i jakie informacje otrzymywała Moskwa od zwiadu 1.
Frontu Białoruskiego, wywiadu z Londynu (pozyskiwała stamtąd niezwykle ważne
wieści i miała podobno dostęp do korespondencji władz polskich z przywódcami
państwa podziemnego oraz KG AK) i ewentualnie z samej Warszawy. W świetle
powyższego dopuszczalne jest chyba domniemanie, że Kreml mógł otrzymać
informacje o planach powstania powszechnego, niezwykle ważnych meldunkach gen.
Komorowskiego z 14 i 21 lipca i o innych kluczowych dokumentach wiążących się z
zamierzoną walką o opanowanie stolicy przed wkroczeniem do niej Armii Czerwonej
(choć nie o konkretnym terminie wybuchu). Nie mogę też wykluczyć, że wiadomość
o rozpoczęciu walk w Warszawie przekazana przez brytyjską misję wojskową nie
była jedyną, która 2 lub 3 sierpnia dotarła na Kreml.

Gdyby udało się uzyskać dostęp do odpowiednich źródeł, być może łatwiej byłoby
o odpowiedź na pytania dotyczące operacji Armii Czerwonej na przedpolach
polskiej stolicy. W każdym razie kiedy 3 sierpnia o godzinie 21.30 czasu
moskiewskiego Mikołajczyk wraz z przewodniczącym Rady Narodowej RP, Stanisławem
Grabskim, ministrem spraw zagranicznych, Tadeuszem Romerem, i tłumaczem, radcą
Aleksandrem Mniszkiem, wkraczali do kremlowskiego gabinetu Stalina, w którym
oprócz gospodarza znajdowali się Mołotow i tłumacz, obaj rozmówcy wiedzieli
już, że w Warszawie od 1 sierpnia trwają wszczęte przez Armię Krajową walki.
Dysponujemy dziś polskimi i rosyjskimi zapisami tych rozmów. Nadal nie znamy
jednak radzieckich notatek ze spotkań Stalina z przedstawicielami Związku
Patriotów Polskich i PKWN z Wandą Wasilewską i Bolesławem Bierutem na czele
(odbyły się 5 i 7 sierpnia).



Pozdrawiam i zapraszam na:
Forum Słowiańskie

[ignorant11]

Stalin, powołując się na prośby Churchilla, na pierwszy plan wysunął kwestię
porozumienia między rządem polskim a komitetem. Nie wchodząc w szczegóły,
chciałbym jedynie zwrócić uwagę na kluczową, moim zdaniem, deklarację
Stalina: „Jeśli rząd polski w Londynie ma zamiar i uważa za celowe porozumieć
się z Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego i stworzyć jeden rząd polski, to
rząd radziecki gotów jest w tym pomóc. Jeśli jednak rząd polski nie chciałby
tego, wówczas rząd radziecki będzie zmuszony współpracować z PKWN. Takie jest
stanowisko rządu radzieckiego, które on, Stalin, prosi wziąć pod uwagę”. Mogło
to oznaczać i zapewne oznaczało, że pozytywne ustosunkowanie się Kremla do
wszystkich innych wysuniętych ewentualnie przez stronę polską postulatów czy
próśb zależeć będzie od stanowiska Mikołajczyka w tej najważniejszej dla
Stalina, a także dla jego anglosaskich partnerów sprawie.

Szef rządu radzieckiego musiał oczywiście zakładać, że polski premier zwróci
się do niego o pomoc dla walczącej Warszawy, co nastąpiło. Ale podczas
wszystkich tych spotkań pomoc dla powstania nie stanowiła jakiegoś
istotniejszego wątku. Rozmawiano przede wszystkim o możliwości i warunkach
powołania ewentualnego jednego rządu oraz jego składzie, o konstytucji i o
granicach. Mikołajczyk przedstawił swoją formułę 4+1 (tzn. cztery partie
wchodzące w skład jego rządu oraz Polska Partia Robotnicza) oraz proporcje
składu politycznego (6:1) i bronił ich. Bierut oferował mu urząd premiera i
trzy teki ministerialne, przy 14 dla PKWN. W pierwszym przypadku byłaby
to „fuzja”, o której myślał i pisał Churchill, w drugim rząd całkowicie
zdominowany przez komunistów, legitymizowany obecnością Mikołajczyka i zależny
od Moskwy, tj. taki, jaki chciał mieć Stalin.

Sądzę, że tylko taka kapitulacja polityczna Polaków, której od Mikołajczyka
domagali się Stalin z Bierutem i która prawdopodobnie – po jakichś
modyfikacjach – byłaby do przyjęcia przez Anglosasów, mogłaby zmienić stosunek
Kremla do powstania warszawskiego. Ale to tylko domysł, spekulacja. Latem 1944
r. rozstrzygał się ostatecznie dylemat, czy Polska pozostanie częścią
zdominowanego przez Anglosasów Zachodu, czy też stanie się częścią radzieckiego
Wschodu. Przegrana Niemiec była już przesądzona i dlatego dla ogromnej
większości polityków polskich była to wówczas najważniejsza sprawa. Churchill i
Roosevelt szukali wciąż kompromisu, choć nie mieli już złudzeń, co zaś się
tyczy Stalina, podzielam pogląd niemieckiego historyka Klausa Zernacka, że
kwestia polska była „najwyraźniej kluczowym punktem polityki zachodniej”
Kremla. Chciał ją rozwiązać i rozwiązywał wedle własnego scenariusza.

Patrząc z tej perspektywy na powstanie warszawskie, uważam, że losy sprawy
polskiej nie zależały od takiego czy innego finału zrywu zbrojnego warszawian,
lecz od roli, jaką odegrają w pokonaniu Niemiec siły zbrojne aliantów
zachodnich i Związku Radzieckiego, oraz od tego, jaki obszar Europy będzie
przez nie zdobyty czy wyzwolony. Z tego punktu widzenia powstanie warszawskie
nie mogło odegrać żadnej roli. Pozostawało jedynie dramatyczną, z tragicznym
finałem, manifestacją woli walki o Polskę całą i niezawisłą, a zarazem obroną
idei karty atlantyckiej Roosevelta i Churchilla z sierpnia 1941 r., czyli
wartości przyjętych następnie przez wszystkie Narody Zjednoczone.

Oba te wymiary czynu i losów polskiej stolicy winny wyznaczać miejsce powstania
na kartach historii powszechnej okresu II wojny światowej. Powszechnie wiadomo,
że stosunek Stalina do powstania był politycznie zdecydowanie wrogi. Nie mogę
jednak w tych rozważaniach nie poruszyć kwestii stale powracającej w
publikacjach poświęconych powstaniu: czy Armia Czerwona latem 1944 r. mogła i
chciała dokonać operacji zdobycia Warszawy, czy też nie? W dawniejszej, tj.
radzieckiej, ale i w najnowszej rosyjskiej literaturze przedmiotu panował i
nadal panuje pogląd, że chciała i podejmowała w tym kierunku poważne wysiłki,
jednak nie była w stanie zakończyć ich powodzeniem.



Pozdrawiam i zapraszam na:
Forum Słowiańskie

[ignorant11]

choć bliska prawdy może być hipoteza, że Armia Czerwona – biorąc pod uwagę jej
potencjał – była w stanie pokusić się wówczas o zdobycie polskiej stolicy, ale
Stalin jej nie pozwolił (niestety, nie wiemy, kiedy dokładnie i w jakiej formie
zakaz taki został wydany), pozostaje ona jednak hipotezą. Również ja od dawna
tak uważam. Wróćmy do rozmowy 3 sierpnia. Z ust polskiego premiera padły
wówczas ważne słowa, że w Warszawie polska podziemna armia rozpoczęła otwartą
walkę z Niemcami i on, Mikołajczyk, chciałby jak najwcześniej tam się znaleźć i
stworzyć rząd wedle owej formuły 4+1. Sądzę, że jednego możemy być niemal
pewni – perspektywa powołania takiego rządu w warunkach politycznych
stworzonych przez zwycięskie powstanie pozostawała w całkowitej sprzeczności ze
strategią polityczną Kremla. W związku z tym rodzi się zasadne pytanie: czy,
jak twierdzi jeden z autorów rosyjskich, cytowane wyżej oświadczenie
Mikołajczyka „nie przesądziło o losach powstania”?

Być może, choć pamiętajmy i o tym, że 5 sierpnia Stalin zlecił Gieorgijowi
Żukowowi i Rokossowskiemu zadanie przedstawienia poglądu na temat możliwości
zajęcia Warszawy. 8 sierpnia marszałkowie przedłożyli raport, który można
określić jako szkic do ewentualnej operacji warszawskiej. Był już przedmiotem
analiz polskich historyków, więc tu tylko przypomnijmy, że chodziło o użycie
wielkiej liczby wojska i sprzętu, a same działania miałyby się rozpocząć nie
wcześniej niż 25 sierpnia. Jak wiadomo, do tak szkicowanego natarcia nie
doszło, o czym oczywiście zdecydował Stalin, choć dotąd nie wiemy, kiedy
dokładnie i w jakiej formie to nastąpiło. Niewątpliwie jednak nastąpiło, być
może tuż po pierwszym spotkaniu z Mikołajczykiem lub zaraz po drugim, tj. 9-10,
ewentualnie na przełomie pierwszej i drugiej dekady sierpnia.

Powzięta decyzja – poza omówionymi już przyczynami natury politycznej – mogła
też mieć związek z walkami Armii Czerwonej na terytorium Rumunii. Jeszcze 27
marca Armia Czerwona przekroczyła Prut, ale po kilku tygodniach natarcie
utknęło i Stawka wydała na początku maja rozkaz przejścia do obrony, co wiązało
się w oczywisty sposób z rozpoczęciem przygotowań do operacji „Bagration”. Nowe
dyrektywy dowodzący wojskami 2. i 3. Frontu Ukraińskiego otrzymali dopiero 2
sierpnia. Nakazywały przeprowadzenie operacji jasso-kiszyniowskiej. Użyto w
niej 1,25 mln żołnierzy i trwała od 20 do 29 sierpnia. W połączeniu z
przewrotem (zwanym puczem) pałacowym w Bukareszcie przyniosła błyskotliwy
sukces Armii Czerwonej, zerwanie sojuszu Rumunii z Trzecią Rzeszą i skierowanie
przeciwko niej 400-tysięcznej armii rumuńskiej. Sukces wojskowy i polityczny
operacji otwierał też drogę do opanowania Bałkanów. Niczego takiego nie
obiecywała ewentualna operacja warszawska. Przeciwnie, zapowiadała wielkie
kłopoty polityczne.

Z punktu widzenia strategii Stalina priorytet kierunku rumuńskiego, przy
prawdopodobnym fiasku rozmów z Mikołajczykiem, stawał się oczywisty. Jeśli
rzeczywiście Stalin już 3 lub 4 sierpnia powziął zamiar „odgrodzenia się od
warszawskiej awantury”, jak to ujął 16 sierpnia w depeszy do Churchilla, to w
jakim celu zażądał od obu marszałków opinii czy wręcz szkicu planu operacji
warszawskiej? Czy tylko po to, żeby wyrobić sobie własny pogląd na temat jej
kosztów ludzkich i materiałowych i zestawić je z hipotetycznymi zyskami
politycznymi całego przedsięwzięcia? Nie mam na to źródłowych odpowiedzi, ale
nie mogę też całkowicie wykluczyć prawdopodobieństwa innego domniemania. Skoro
Stalin wszystko uzależniał od zgody Mikołajczyka na kremlowski wariant „fuzji”
rządu i PKWN, musiał zdawać sobie doskonale sprawę, że z chwilą uzgodnienia
takiego porozumienia natychmiast pojawiłby się problem podjęcia przez Armię
Czerwoną zdecydowanych działań ofensywnych, które doprowadziłyby do wyzwolenia
Warszawy. Z drugiej jednakże strony sądzę, że nie wierzył w możliwość zawarcia
porozumienia z Mikołajczykiem na zasadach wyłożonych przez Bieruta. Wszystko to
otwiera pole dla rozmaitych interpretacji, ale żadnej nie da się wyprowadzić z
wiarygodnych źródeł, bo tych na razie brak.

Eugeniusz Duraczyński



Pozdrawiam i zapraszam na:
Forum Słowiańskie

Powstanie '44

[ignorant11]

Powstanie '44

kiosk.onet.pl/art.html?DB=162&ITEM=1177343

Rozmowa z prof. Normanem Daviesem

... Nie rozważałbym kwestii, czy Powstanie ma sens, i czy mądrze jest stanąć
do walki z karabinem przeciw niemieckim czołgom i samolotom. Podobnie jak nie
zastanawiali się nad tym ówcześni harcerze i harcerki. Wziąłbym udział w
Powstaniu jeszcze z innego powodu: żeby sprzeciwić się Niemcom, którzy
wypaczali wszystkie wyznawane wartości. Pochodzę z domu religijnego,
patriotycznego, i na pewno walczyłbym z tymi łotrami...


MARZANNA STYCHLERZ-KŁUCIŃSKA 2004-07-26




28 lipca w warszawskiej Paście odbędzie się premiera prasowa Pana najnowszej
książki "Powstanie '44", a 1 sierpnia o godz. 13 w ogrodach Muzeum Powstania
Warszawskiego spotka się Pan z czytelnikami. Jak donosiła prasa, dzieło to już
wywołało spore kontrowersje w Wielkiej Brytanii, jako że jego wersja angielska
ukazała się na jesieni ubiegłego roku. Dlaczego?

- Nie tyle kontrowersje, ile - co mniej ciekawe dla autora - brak głębokiej
refleksji, emocjonalnej reakcji, wnikliwej dyskusji, której, nie ukrywam,
spodziewałem się. Często bywam w Polsce, mam żonę Polkę i wiem, że takie
doniesienia o "Powstaniu '44", jak pani je określiła - kontrowersyjne,
ukazywały się w polskiej prasie. Nie bardzo wiem dlaczego. W Wielkiej Brytanii
ukazało się ok. 30 recenzji tej książki i w żadnej z nich nie byłem ostro
atakowany.

Długo już żyję i wiem, że każdy recenzent musi znaleźć coś, do czego może się
przyczepić. Tylko jeden polonus z Kanady próbował przedstawić sprzeczną wizję,
argumentując, że Stalin nigdy nie zmieniłby zdania i że powstanie było z góry
skazane na klęskę. Inni, i to głównie Polacy w Wielkiej Brytanii, krytykowali
system nazewnictwa. W wersji angielskiej zastosowałem taki oto eksperyment: nie
używałem prawdziwych polskich nazwisk bohaterów Powstania. Był to zabieg mocno
przemyślany. Obywatele krajów anglojęzycznych nigdy nie nauczyli się wymawiać
polskich nazwisk, stanowią one dla nich poważną barierę. To jest podstawowy
problem dla całej kultury polskiej, tak pięknej i bogatej. Z powodu
wspomnianych trudności językowych jest ona mało znana na świecie. Jeśli
obcokrajowiec ma wypowiedzieć nazwisko Krzyżanowski, to najczęściej mówi pan K.
To powoduje, że nie może on śledzić historii, losów bohaterów. Polacy tego nie
rozumieją. Powiem więcej, Anglosasi często nie są w stanie wypowiedzieć, a więc
i pamiętać, nawet nazwisk najsławniejszych polskich obywateli, jak Tadeusz
Kościuszko czy Bolesław Chrobry.

- Ale Pan się nauczył?

- Ja należę do tych wariatów, którzy to potrafią, ale 99,9 proc. czytelników
angielskich nie. Dlatego w wersji angielskiej "Powstania '44" używałem
pseudonimów. Pseudonim generała Okulickiego - "Niedźwiadek" w tłumaczeniu
wypada najszczęśliwiej, bo "Bear Cub" oznacza mały niedźwiedź. Gorzej jest ze
słowem bór (Boor), które może oznaczać rolnika, ale też prymitywnego chłopa.
Churchill do Mikołajczyka zwracał się "premierze Mick". W każdym razie Polakom
w Wielkiej Brytanii mój pseudonimowy zabieg bardzo się nie podobał.

- Wróćmy do Pańskich oczekiwań. Spodziewał się Pan dyskusji i reakcji ze strony
środowisk żydowskich, które przez lata rozpowszechniały swoją wersję historii
Powstania Warszawskiego?

- Przyznam bez wielkiej satysfakcji, że chyba najboleśniej dotknęło mnie, po
ukazaniu się angielskiej wersji "Powstania '44", milczenie środowisk
żydowskich. Z ich strony oczekiwałem żywej dyskusji. Ale nie tylko z ich
strony. Także większość historyków europejskich i większość amerykańskich jest
przekonana, że Powstanie Warszawskie odbyło się w getcie. Nie wiedzą, że były
dwa powstania i że to drugie było znacznie większe. Taka jest siła wiedzy o
holokauście, na którego temat ukazało się na Zachodzie wiele publikacji.
Myślałem więc, że choćby na tym punkcie rozgorzeje dyskusja. A tej prawie w
ogóle nie ma.

- Istnieje pewna prawidłowość: kiedy nie chce się przyjąć do wiadomości
prawdziwych faktów, to się ich po prostu nie zauważa, zbywa milczeniem, nie
podejmuje dyskusji.

- Niewykluczone, że taka prawidłowość ma miejsce w przypadku mojej książki. Pod
koniec ubiegłego roku napisałem duży artykuł o rocznicy święta niepodległości,
obchodzonego w Polsce 11 listopada. Do redakcji The Guardian przyszło sporo
listów, ale nie opublikowano ich na łamach gazety, tylko przysłano mi do domu.
Tylko dlatego wiem, że artykuł wywołał odzew, pojawiły się też głosy krytyczne.




Pozdrawiam i zapraszam na:
Forum Słowiańskie

[ignorant11]

- W sierpniu '44 r. miał Pan raptem 5 lat. Ale gdyby był Pan starszy i mieszkał
w Warszawie, czy wziąłby Pan udział w Powstaniu?

- Bez zastanowienia, i znalazłbym się pewnie w drużynie "Parasola"
albo "Zośki". Nie rozważałbym kwestii, czy Powstanie ma sens, i czy mądrze jest
stanąć do walki z karabinem przeciw niemieckim czołgom i samolotom. Podobnie
jak nie zastanawiali się nad tym ówcześni harcerze i harcerki. Oni też byli
niepewni swojej przyszłości, ale wiedzieli, że muszą iść walczyć, bo Sprawa
jest tego warta, bo chodzi o niepodległość ukochanej Ojczyzny. Wziąłbym udział
w Powstaniu jeszcze z innego powodu: żeby sprzeciwić się Niemcom, którzy
wypaczali wszystkie wyznawane wartości. Pochodzę z domu religijnego,
patriotycznego, i na pewno walczyłbym z tymi łotrami.

- Powstanie skończyło się totalną klęską militarną, śmiercią ok. 200 tys.
Polaków i całkowitym zniszczeniem stolicy. Czy nie przyczynili się do tego
pośrednio nasi zachodni alianci, którzy obiecali pomoc, zwłaszcza Wielka
Brytania, z którą łączył nas sojusz?

- Ostatnie miesiące pokoju wypełniało mnóstwo dyplomatycznych manewrów i
blefów. Proszę nie zapominać, że gwarancji rękojmi Wielkiej Brytanii danej
Polsce 31 marca 1939 r. nie wspierała żadna wiarygodna groźba wprowadzenia jej
w życie. Zobowiązywała Wielką Brytanię do ochrony "niepodległości Polski" i
zawierała ofertę "poparcia całą swoją siłą". Doprowadziła do kilku rozmów
między oficerami sztabowymi brytyjskimi, francuskimi i polskimi; ustalono -
nieco obłudnie - że reakcją na niemiecki atak na Polskę powinien być francuski
atak na Niemcy. Generał Gamelin obiecał Polakom "le gros de nos forces". Nie
poczyniono jednak żadnych szczegółowych planów. 6 kwietnia 1939 r. gwarancja
otrzymała status wzajemności. Podczas wizyty polskiego ministra spraw
zagranicznych Józefa Becka w Londynie Polska zobowiązała się bronić
niepodległości Wielkiej Brytanii w wypadku zagrożenia - tak jak Wielka Brytania
zobowiązała się bronić niepodległości Polski.

- Chce Pan powiedzieć, że Polacy wykazali się skrajną naiwnością, wierząc w
dobre intencje Brytyjczyków, że kierowała nami bardziej postawa życzeniowa niż
realna?

- Powiem inaczej. Brytyjsko-polski układ o wzajemnej pomocy z 25 sierpnia był
rozwiązaniem doraźnym. Zaistniał, ponieważ Wielkiej Brytanii i Francji nie
udało się powstrzymać Stalina przed zawarciem paktu z Hitlerem. Układ podpisano
w wielkim pośpiechu, w odpowiedzi na pakt hitlerowsko-sowiecki sprzed zaledwie
dwóch dni. Wszyscy w Wielkiej Brytanii zdawali sobie sprawę, że nie był to
układ idealny. Wielu nie zawahałoby się zaakceptować Związku Sowieckiego w roli
wschodniego sojusznika lub może Związku Sowieckiego wraz z Polską, po to, aby
zrównoważyć ścisły związek Francji i Belgii na Zachodzie. Ale takie pomysły
zwyczajnie nie miały szans.

Skoro Ribbentrop i Mołotow już podpisali pakt, rząd brytyjski stanął przed
alternatywą: albo mógł mieć Polskę jako wschodniego sojusznika, albo mógł nie
mieć takiego sojusznika wcale. Czyli, mówiąc wprost, Polska była lepsza niż
nic. Poza tym liczył się czas. Uderzenia Wehrmachtu oczekiwano w każdej chwili.
I rzeczywiście: historycy dowiedzieli się później, że Hitler wydał wojskom
rozkaz wymarszu 26 sierpnia, a potem go odwołał i odłożył o tydzień. Stosunki
Wielkiej Brytanii z Polską miały swoje wzloty i upadki. Był też moment
prawdziwego braterstwa broni, zwłaszcza w latach 1940-41, kiedy Wielka Brytania
stanęła w obliczu takiej samej katastrofy narodowej, jaka wcześniej dotknęła
Polskę. Te lata przyniosły też atmosferę dużej sympatii, zwłaszcza wśród
dyplomatów, administracji i personelu wojskowego po obu stronach - ludzi,
którym przyszło pracować i walczyć pod ciężarem jarzma. Jednakże - jak w
przypadku romansu, nie mogło to trwać wiecznie - narastały problemy.

Wielka Brytania znajdowała coraz więcej atrakcyjnych partnerów. A Polska stała
się już tylko wciąż rosnącą grupą klientów i pełnych nadziei partnerów. Nie
została porzucona, ale miała wszelkie prawo, aby się czuć coraz bardziej
zaniedbywana. Pod koniec 1944 r. można już było mówić o nieoficjalnej
separacji. Formalny rozwód nastąpił dopiero w lipcu 1945 r.

Pozdrawiam i zapraszam na:
Forum Słowiańskie

[ignorant11]

Twierdzi Pan, że na Zachodzie ukazało się bardzo niewiele wiarygodnych
publikacji o Powstaniu. To skąd, gdzie i od kogo zbierał Pan materiał do
książki?

- To nie do końca tak. To i owo się ukazało. Już w 1962 r., po powrocie z
pierwszego mojego wyjazdu do Polski, czytałem wspomnienia Churchilla z czasów
wojny. Zawierają one spory rozdział poświęcony wydarzeniom z 1944 r. Jak można
się było spodziewać, Churchill bezgranicznie wychwalał męstwo powstańców, a
mówiąc o postępowaniu Sowietów, powtórzył przymiotnik "złowrogie", którego już
raz wcześniej użył. Podał do wiadomości publicznej nawet gorzkie w tonie
przesłanie do kobiet Warszawy, które mówiły światu, że Polskę potraktowano
gorzej niż sojuszników Hitlera. Natomiast nie przedstawił niestety żadnej
krytycznej analizy polityki aliantów. Potem, kiedy lepiej poznałem Polaków w
Londynie, uświadomiłem sobie, że spora ich grupa winą za upadek Powstania
obarczyła swoich własnych przywódców.

Ten punkt widzenia stanowił dla mnie niespodziankę, ponieważ był w znacznym
stopniu zbieżny z linią polityczną propagowaną przez reżim komunistyczny w
Warszawie. We wstępie do książki napisałem: "W pewnym okresie pracowałem nad
kilkoma tematami - chociaż nie nad Powstaniem - z dr. Janem Ciechanowskim,
wykształconym w Wielkiej Brytanii historykiem i autorem jednego z niewielu
napisanych po angielsku opracowań Powstania. Dr Ciechanowski, który sam brał
udział w Powstaniu i który przeszedł twardą szkołę wojny i wygnania, wykonał
ogrom niezwykle ważnej pracy, badając w zbiorach archiwalnych w Londynie
dokumenty dotyczące polityki i wewnętrznych podziałów w łonie polskiego rządu w
czasie wojny oraz formułując całościową interpretację kwestii jego
odpowiedzialności za tragedię Warszawy. Według tego scenariusza zarówno gabinet
premiera Mikołajczyka, jak i przywódców wojskowego podziemia obwinia się o
nierealistyczne postawy, które pociągnęły za sobą mylny osąd zarówno możliwości
zachodnich aliantów, jak i potrzeby z Sowietami. Sam byłem świadkiem kilku
gniewnych ataków, do których zostali sprowokowani rodacy doktora Ciechowskiego,
choć nie zawsze potrafiłem zrozumieć źródło ich gniewu czy zorientować się w
alternatywach".

- Co ostatecznie przyczyniło się czy zaważyło na tym, że przedstawia Pan nową
wizję Powstania w szerszym kontekście? I kiedy to nastąpiło?

- Dopiero pod koniec lat 90, kiedy stało się dla mnie jasne, że mimo upływu 10
lat od upadku komunizmu, nikt nie kwapi się do napisania nowej wersji
Powstania, uporania się z narosłymi legendami i mitami mówiącymi tylko o
desperackiej, ale z góry skazanej na klęskę walce powstańców z uzbrojonym po
zęby niemieckim najeźdźcą. W 1994 r. minęła 50. rocznica Powstania i wciąż nie
ukazała się obszerniejsza rewizja. Istniało niebezpieczeństwo, że rocznica 60. -
praktycznie ostatnia większa okazja do uroczystości, w której mogłaby jeszcze
wziąć udział znacząca grupa tych, którzy przeżyli - również minie, nie stając
się okazją do złożenia Powstaniu należnego hołdu.Rozpocząłem więc szerokie
badania, coraz więcej czytałem i moja ocena zmieniała się w miarę lektury.

Muszę przyznać, że na początku byłem skłonny przyjąć wiele z konwencjonalnego
obrazu, w którym heroiczna wręcz odwaga polskiego podziemia pozostaje w ostrym
kontraście z krótkowzrocznością jego przywódców. Im więcej się dowiadywałem,
tym wyraźniej dostrzegałem, że ten konwencjonalny obraz jest fałszywy, że
zrodził się z bolesnego doświadczenia klęski, z diabolicznej propagandy
komunistów, z niezdolności historyków do przeprowadzenia krytycznej analizy
sojuszu aliantów. Dzisiaj myślę, że Powstanie Warszawskie było wspaniałym
zbrojnym zrywem, który przeszedł wszelkie oczekiwania, i że decyzja o jego
rozpoczęciu - choć ryzykowna - nie była lekkomyślna ani tym
bardziej "zbrodnicza".

I chociaż Powstanie upadło, to jednak szczególnych przyczyn i konsekwencji jego
upadku nie można było przewidzieć, a niewątpliwych pomyłek i błędnych ocen ze
strony przywódców Powstania nie powinno się uważać za czynnik o decydującym
znaczeniu. Siły zbrojne Polski z czasu wojny nie walczyły, jak też Pani
wspomniała, w pełnej izolacji. Tworzyły część potężnej koalicji aliantów, która
w 1944 r. stała u progu zwycięstwa. Wszyscy członkowie sojuszu mieli prawa i
zobowiązania. Ale główną odpowiedzialność za funkcjonowanie koalicji ponosiła
Wielka Trójka, która uporczywie starała się zatrzymać dla siebie wszystkie
strategiczne plany i wszystkie poważniejsze debaty wojskowe i polityczne.



Pozdrawiam i zapraszam na:
Forum Słowiańskie

[ignorant11]

Czyli postawmy kropkę nad "i": przywódcy Powstania nie wykazali się naiwnością,
podejmując decyzję o jego rozpoczęciu, a ono samo spełniło swoją rolę. W ten
sposób Polska zamanifestowała światu, że nie godzi się na to, by po raz kolejny
nasz kraj zniknął z mapy świata.

- Bez dyskusji. Powstańcy zdali egzamin na szóstkę. Celem politycznym Powstania
było samodzielne wyzwolenie stolicy, by ujawnić się mogły działające w
konspiracji legalne władze państwa polskiego, zanim ZSRR zdoła narzucić Polsce
rząd uległych sobie komunistów. Przez 2 miesiące kilkadziesiąt tysięcy
powstańców, wspieranych przez ludność cywilną, dla której zabrakło broni,
walczyło z doskonale wyposażonymi i liczniejszymi wojskami niemieckimi. Armia
Czerwona wstrzymała w tym czasie ofensywę i stała po wschodniej stronie Wisły,
oczekując na zwycięstwo niemieckie. Chcę uświadomić, że Powstanie Warszawskie
trwało dziesięć razy dłużej niż oczekiwano.

Celem powstańców było utrzymanie stolicy przez tydzień, i w tym czasie miała
przyjść pomoc. Poza tym debaty dotyczące możliwości wybuchu powstania przeciw
Niemcom w Polsce toczyły się w kręgach alianckich już od miesięcy lub nawet od
lat. I znów odwołam się do mojej książki: "Zarówno Londyn, jak i Waszyngton
doskonale zdawały sobie sprawę z istnienia tego, co nazywano Tajną Armią, i z
potencjalnych możliwości owej armii. Nikt jednak nie doprowadził tych debat do
żadnej ostatecznej konkluzji. W kwietniu 1944 r. generał Tatar przyleciał do
Wielkiej Brytanii, gdzie spotkał się z Churchillem w towarzystwie innego
działacza podziemia, Zygmunta Berezowskiego, domagając się ostatecznego
poparcia Brytyjczyków dla Powstania.

Ale spotkanie przyjęło nieprzewidziany obrót, ponieważ nastąpiła ożywiona
wymiana zdań w kwestii granic. Kiedy generał Tatar oświadczył, że Polacy będą
walczyć o swoje prawowite granice, Churchill odpowiedział ponuro: . Ale było
też inne zdarzenie, z udziałem generała Tatara. Z sobie tylko znanych powodów,
zapytany przez prezydenta Roosevelta o stosunki z Sowietami, odpowiedział, że
są one poprawne. Tak że Zachód przed wybuchem Powstania nie miał prawdziwego
obrazu położenia Polaków. Warszawa była też jedyną stolicą sojuszniczą, w
której zarówno Brytyjczycy, jak i Amerykanie nie mieli swoich oficerów wywiadu.
Podczas gdy w Jugosławii były ich setki".

- W imieniu redakcji Tygodnika Solidarność, i myślę wszystkich Polaków, chcę
Panu złożyć serdeczne podziękowania za napisanie "Powstania '44" i
przedstawienie w nim prawdziwej wersji całego przedsięwzięcia.

Marzanna Stychlerz-Kłucińska


Pozdrawiam i zapraszam na:
Forum Słowiańskie