Czy wolno wszystko?

[Gość: Andrzej]

Dziekuje p. Piotrowi Zarebie za Ta refleksje. Wlasnie brak
troski rzadzacych o wartosci duchowe i ochrone symboli waznych
a czesto bardzo drogich, zazwyczaj milczacej wiekszosci Polakow
doprowadza do coraz wiekszego poparcia dla LPR, Samoobrony i
Radia Maryja. Klopoty gospodarcze kraju sa tutaj prawdopodobnie
mniejszym problemem. Symbole narodowe i religijne sa w Polsce
podobnie jak i w innych krajach jednymi z absolutnie
najwazniejszych fundamentow, na ktorym jest zbudowane samo
panstwo. Symbole spelniaja tez funkcje spoiwa, ktore decyduje,
ze mozemy mowic o narodzie polskim ale tez i jakimkolwiek innym.
Zapominanie o tym prowadzi z a w s z e do upadku najpierw
kultury w panstwie a w koncu i do upadku samego panstwa.
Wystarczy przesledzic historie upadku wielkich cywilizacji ale
tez i pojedynczych panstw. Regula jest wszedzie ta sama:
najpierw upadaja symbole a to z kolei doprowadza do degeneracji
kultury. Pozniej dochodza inne czynniki, zazwyczaj zewnetrzne,
ktore doprowadzaja do ostatecznego upadku slabego organizmu
panstwowego, nie potrafiacego sie zmobilizowac do walki z
przeciwnosciami, ktore wczesniej czy pozniej sie pojawiaja.
Wejscie do UE, ktore jest wielka szansa dla naszego kraju, wiaze
sie scisle z tym co pisze wyzej. Mam nadzieje, ze w 2004
bedziemy w Europie. Akcesja jest niezwykla szansa dla Polski. Sa
jednak wyzwania!!! Zadaniem o kardynalnym znaczeniu dla
rzdzacych w Polsce oraz dla nas wszystkich jest, zebysmy weszli
tam nie tylko na warunkach stawianych przez Europe. Przez
Europe, ktora prwdopodobnie znajdzie sie w (za wiele z
perspektywy jednego zycia a niewiele z punktu widzenia historii
lat), kryzysie cywilizacyjnym prowadzacym do jej upadku.
Oczywiscie jezeli przyczyny tego stanu rzeczy nie zostana w pore
usuniete.
Polska musi bronic w swoim interesie zasad, ktore stoja
u podstaw jej powstania i przetrwania. Wejscie do Europy
i swiata zachodu z pewnoscia w krotkim czasie podniesie nasz
kraj na inny, wyzszy poziom kultury materialnej a moze
tez i duchowej, jazeli bedziemy potrafili brac od Europy co
dobre i co jest dobre w polskiej kulturze zachowac. Jezeli
bedzie inaczej i rzadzacy nami kompletnie o tym zapomna, to
prawdopodobnie wejdziemy do Europy z prezydentem Lepperem i byc
moze premierem Gietrychem a za kilkaset lat, albo i wczesniej,
na fundamentach Europy stanie prezna wspolnota muzulmanska.
To co pisze nie ma zwiazku z brakiem tolerancji dla innych, ma
natomiast scisly zwiazek z brakiem k u l t u r y i milczaca
zgoda na destrukcyjne ponizanie symboli a tym samym ludzi, dla
ktorych sa one niezwykle wazne. Ludzi, ktorzy sa podstawa
trwalosci panstwa.
Pozdrowienia dla p. Zaremby
Andrzej

[Gość: Jasio]

Nie jestem zwolennikiem LPR ani SLD ale nie podoba mi się
wszystko co robią pseudoartyści. Skandal dźwignią handlu w
ich "artystycznych" duszach. Jeżeli posuwają się za daleko, jak
we wspomnianym przypadku, to powinni odpowiadać przed sądem.
Karą winno być sprzątanie ulic (może być artystyczne)- myslę, że
dałoby to trochę do myślenia artystom miernotom.

[Gość: Helena]

Czyli, ze słuszna byla ta fatwah na Rushdiego, co?
Z drugiej strony prokuratura uznala, że porownanie Gwiazdy
Dawida do swastyki przez ksiedza Jankowskiego, to czyn o
znikomej szkodliwosci społecznej. Wiec niech mi kto wytlomaczy,
please..

[Gość: Andrzej]

Ksiazka Rushdiego jak i porownanie uzyte przez ks. Jankowskiego
jest czyms zupelnie innym niz problemy, o ktorych pisze p. Piotr
Zaremba choc na pozor sa to sprawy z tej samej beczki.
Zrozumienie roznic dla jednych bedzie proste a dla innych nie.
Jak np: wytlomaczyc roznice kolorow daltoniscie albo niuanse
muzyki przygluchej osobie? Pomimo, ze zarowno odbior kolorow jak
i dzwiekow jest sprawa jak najbardziej subiektywna, istnieja
obiektywne okreslenia: daltonizm i gluchota. Wiekszosc ludzi wie
co one oznaczaja pomimo, ze ludzie dotknieci tymi schorzeniami
maga miec duze trudnosci z uswiadomieniem sobie o co naprawde
chodzi. Najgorsze, ze czesto skomplikowane i wymagajace duzo
czasu, ktorego nam wszystkim brakuje, tlumaczenia sa z przyczyn
obiektywnych bezowocne.
Pozdrowienia
Andrzej

[Gość: waldi]

no to mamy powrot do sredniowiecza i bedzie topienie czarownicy
w 21 wieku w kraju ktory ma sie demokratycznym a w ktorym
ciemnota z lpr i czesc kleru robi spektakl by nas w ten sposob
przedstawic w europie. politycy demokraci ludzie swiatli gdzie
wy jestescie ? kregoslup czlowieka dupa i nogi tez wyobrazaja
krzyz a posrodku jest odbyt srom u kobiety a u merzczyzny jądra
ipenis .wszyscy i nawet lpr do przerębli lub do spalenia!!!!!

[Gość: TomiK]

Jestem ateista, nie mam nic wspolnego z partiami
wykorzystujacymi jakakolwiek wiare dla celow politycznych,
staram sie by inni, sadzac mnie po moich czynach uznali mnie za
czlowieka tolerancyjnego. Jednoczesnie sieganie po symbole
religijne i umieszczanie ich w obrazliwym lub wulgarnym
kontekscie uwazam za zwykle chamstwo podobne do obrzucenia
kogos "miesem" na ulicy. Za jedno powinno sie byc pociaganym do
odpowiedzialnosci podobnie jak za drugie. Nazwij to nawet fatwa
jesli tak sobie zyczysz, fatwa w imieniu dobrego wychowania i
szacunku dla godnosci innych.

[Gość: xxx]

kwestja jest prosta, "artystka" chciała tanim kosztem zrobić wkolo siebie dużo
szumu. Wiadomo, że w Polska jest krajem katolickim i jak się coś takiego
wystawi to oburzenie pewnej części społeczeństwa i co za tym idzie medialny
szum będzie ogromny. Argumentem za tym jest także to, że później sama artystka
nie potrafiła za bardzo wyjaśnić o co jej chodziło. Gdyby ta pani była taka
odważna to może potraktowałaby w ten sposób znak religii muzeuzańskiej ? A co
byłoby gdyby zrobiła to z jakimś znakiem firmowym np. Nike (jej wnuki ni
wypłaciłyby się z odszkodowaniem).

[Gość: rrreee]

za chec rozglosu nikogo nie sadza sie przed sadem .sądy powinny sie zając
powazniejszymi sprawami a nie rojeniami ludzi lpr ktorzy robia kapital
polityczny na ciemnogrodzie

[Gość: xxx]

OK tylko
1. Ktoś kto chce rozglosu nie musi tego robić za publiczne pieniądze (bądź co
bądź wystawa byla w publicznej galerii, za podatników pieniądze w tym tych
podatników któży nie życzą sobie takiej "sztuki")
2. chodziło mi o to, że dzisiaj można dowolnie opluwać symbol religii z którą
identyfikuje się duża większość tych podatników a nie można tego uczynić z
dowolnym innym znakiem firmowym (np. Nike) bo za to już grozi proces i wysokie
odszkodowanie
3. Naprawdę nigdy nie myślałem, nawet w najczarniejszych koszmarach że będę
popierał dzałania LPR a tu ....

Fatwa LPR

[Gość: grzechu]

A od kiedy to Podemski (albo Piotr Zaremba) jest krytykiem
sztuki? Od kiedy ich zdanie w tej mierze znaczy COKOLWIEK?

Głos obywateli i podatników

[Gość: Jan]

Gość portalu: grzechu napisał(a):
> A od kiedy to Podemski (albo Piotr Zaremba) jest krytykiem
> sztuki? Od kiedy ich zdanie w tej mierze znaczy COKOLWIEK?

A znaczy, bo są obywatelami i podatnikami.
Wiem, że współczesną sztukę i muzykę jest czasem trudno zrozumieć i nie powinno
być referendum, czy grać (i finansować) Lutosławskiego. Ale nie podoba mi się
robienie z artystów nietykalnego zakonu, który może wcisnąć innym WSZYSTKO i
wszystko z nich wycisnąć bez żadnej odpowiedzialności

Jak fizycy chcą zbudować akcelerator cząstek, to politycy im czasem mówią, że
nie ma na to pieniędzy. Fizyków skręca (jak w przypadku przerwania budowy
supercollidera w Teksasie), ale nie mówią o paleniu czarownic i nie porównują
się do Galileusza, a Clintona do Papieża Barberini (Urbana VIII - zbieżność z
Jerzym U. przypadkowa). Po prostu reszta społeczeństwa ma też coś do
powiedzenia.

I jeszcze:
> Re: Fatwa LPR adres: *.wieczysta.krakow.pl
> Gość: waldi 18-11-2002 17:59
> no to mamy powrot do sredniowiecza i bedzie topienie czarownicy

Już miałem ochotę na stworzenie dzieła sztuki z Waldim w roli głównej, ale
niech tam...

[Gość: igstr]

Dla mnie ukrzyżowane genitalia mają więcej wspólnego z
malowaniem na ścianie gwiazdy Dawida na szubiennicy, niż z
rzeźbami Michała Anioła czy Mistrzem i Małgorzatą. Kontekst
filmu z siłowni niewiele tu zmienia, raczej ukazuje płytkość
całego konceptu. Podobnie jak te butelki instalacja miała przede
wszystkim obrazić i zaszokować, a nie przekazać ludziom jakąś
wartościową myśl czy emocję. Jest w tym jakaś niezdrowa
nachalność przed którą ludzie mają prawo się bronić, tak jak
przed rozlegniżowanymi panienkami na bilbordach. Ale to jest
moje zdanie, a decyzję podejmie sąd. Mam nadzieję, że na
podstawie obiektywnej oceny czy mamy doczynienia z dziełem
sztuki czy dętą prowokacją. A nie na podstawie medialnej nagonki.

[Gość: Adam]

Czytajac wiele wypowiedzi na tyn forum musze stweirdzic ze
powinno sie w Poslce wprowadzic prawo obrazy zdrowego rozsadku.
Bo w koncu:

1. Fundamentem naszego panstwa jest rozsadek a nie wiara
2. Podatnicy nie powinni finansowac durnoty, w tym przypadku
tego rodzaju procesow. Jest to bardziej szkodliwe niz
finansowanie nawet kiepskiej sztuki.

A tak na koniec, sztuka ma prowokowac, ma powodowac oburzenie i
refleksje. To nie penis na krzyzu jest obrazliwy tylko to z czym
on sie kojarzy roznym dewotom.

Bicie piany. Ile mozna? ---------------- n/t

[Gość: Kato]

skandal do czasu

[Gość: marcy]

I to sie kiedys znudzi. Artysci bez talentu i pomyslu musza sie
chwytac wszystkiego, co lamie jakiekolwiek tabu. Ale nawet
sranie na scenie przez cieniutkich wokalistow rokowych juz sie
ludziom przejadlo. Ciesze sie, ze w naszym prowincjonalno-
naiwnym kraju sa jeszcze jakies tabu.Pani artystka, ktora tego
nie docenia i probuje za pomoca taniochy zdobyc popularnosc,
jest plaska, pretensjonalna kretynka. Jej "sztuka" to jedynie
skandal. Jest w tym cos taniego, a rownoczesnie anachronicznego.
Zamiast cos powiedziec, obrazajmy, prowokujmy, zarabiajmy...

[Gość: Marc]

Nie rozumię tej burzy o nic, oczywiście na koszt podatnika.
Nie rozumię też specjalnie o jakie to wartości chrześcijańskie
chodzi?
Czyżby o te, które na polecenie papieża Leona III przez
kilkadziesiąt lat wycięto w pień ludność Langwenocji i
zniszczono kulture katarską?
A kolonizacja Ameryki, gdzie śmierć była codziennością, to tez
wartości chrześcijańskie?
O świętej Inkwyzycji już nie wspomnę.
Bo jezeli chodzi o symbole tej samej wiary, która przez ostatnie
2 tysiące lat nawracała ogniem i mieczem niewinne społeczeństwa
to chyba przyszedł już czas, ażeby oddać te krzywdy.
Czas na stosy dla katolików!

Sztuka niech zostanie wolna, Michała Anioła także powinniśmy
postawić przed sądem, ale na to jeszcze Wojtyła nie wpadł.

Widać, że jeszcze dużo ciekawych rzeczy nas czeka.
Niech każdy zajmie się tym do czego jest stworzony, do pracy na
rzecz Ojczyzny - jednej dla wszystkich ,szacunku do innych i
wychowaniu dzieci w torerancji i akceptowania pogladów innych!

[Gość: DSD]

> Sztuka niech zostanie wolna, Michała Anioła także powinniśmy
> postawić przed sądem, ale na to jeszcze Wojtyła nie wpadł.

Bo nie wypadaloby - mecenasem Michala Aniola byl papiez Juliusz II...

Obraza wolności słowa

[Gość: Bartek Kozłowski b.kozlov1@wp.]

Czy prawo powinno zrezygnować z ochrony Boga lub Matki Boskiej -
skoro chroni przcież dobre imię ludzi? Czy istnieje jednak
rzeczywista analogia pomiędzy istniejącymi zarówno w kodeksie
karnym, jak i cywilnym przepisami, pozwalającymi ludziom
reagować na drodze sądowej na pomówienia i oszczerstwa, a
przepisem kodeksu karnego dotyczącym przestępstwa "obrazy uczuć
religijnych"? Czy ratio legis, stojące u podstawy tych
pierwszych, uzasadnia też istnienie drugiego - jak sugeruje to
Piotr Zaremba?

Odnosząc się do tak sformułowanego pytania, warto na wstępie
zauważyć kilka rzeczy. Po pierwsze, jest niewątpliwą prawdą, ze
istnienie przepisów skierowanych przeciwko pomówieniom i
oszczerstwom jest jednym z powszechnie uznanych ograniczeń
wolności słowa. Nawet najbardziej zagorzali obrońcy swobody
wypowiedzi - do których się zresztą zaliczam, nie posuwają się
do twierdzenia, ze prawo powinno po prostu tolerować
wypowiedzi, których treścią jest pomówienie innego człowieka o
popełnienie przestępstwa lub inne postępowanie albo
właściwości, które - gdyby były w jego przypadku prawdziwe,
narażają go na hańbę, potępienie, lub utratę zasłużonego
zaufania w oczach innych. Spory, rzecz jasna dotyczą tego,
gdzie i w jaki sposób prawo powinno wyznaczać granice miedzy
prawem do wolności wypowiedzi jednej osoby, a prawem do ochrony
dobrego imienia innej. Czy ciężar dowodu prawdy - albo
fałszywości zniesławiającego twierdzenia winien leżeć po
stronie autora inkryminowanej wypowiedzi - czy tez należy
obarczyć nim oskarżyciela (którym w sprawie o zniesławienie
jest na ogół osoba poszkodowana)? Czy twierdzenia obiektywnie
fałszywe - lecz wypowiadane lub publikowane w przekonaniu o ich
prawdziwości powinny stanowić przesłankę odpowiedzialności
cywilnej lub karnej w sprawie o zniesławienie? Jak duży
powinien być stopień niedbalstwa, jeśli chodzi o sprawdzenie
prawdziwości stawianego komuś publicznie zarzutu, aby
pociągnięcie jego autora do odpowiedzialności za zniesławienie
było usprawiedliwione? Czy - wreszcie, za wystarczającą reakcję
na pomówienie lub oszczerstwo należałoby uznać sankcje
przewidziane w prawie cywilnym (sprostowanie, przeprosiny,
wyplata odszkodowania ze strony autora zniesławiającej
wypowiedzi) - czy tez uzasadnione jest w tych przypadkach
sięganie po prawo karne - z kara więzienia włącznie? To tylko
niektóre (choć najbardziej klasyczne) dylematy związane z
problemem wolności wypowiedzi z jednej strony, a ochrona czci i
dobrego imienia jednostki z drugiej. Odpowiedzi na tego rodzaju
pytania są niezmiernie istotne, jeśli chodzi o zakreślenie
granic swobody wypowiedzi, lecz w kontekście postawionego
powyżej pytania czymś wystarczającym jest stwierdzenie, ze
istnienie w systemie prawnym przepisów pozwalających
konkretnemu człowiekowi wystąpić na drogę sądową przeciwko
autorowi zniesławiającej go wypowiedzi jest - generalnie rzecz
biorąc, bez wchodzenia w szczegóły, rzeczą uzasadnioną.
Przepisy o zniesławieniu istnieją nawet w najbardziej
liberalnym, jeśli chodzi o stosunek do wolności wypowiedzi,
systemie prawnym, jaki istnieje w USA. Wprawdzie amerykański
Sąd Najwyższy w sposób bardzo poważny ograniczył zakres praw
przeciwko zniesławieniom, jeśli chodzi o wypowiedzi dotyczące
urzędników i "osób publicznych" (Sąd Najwyższy USA uznał, ze
urzędnik państwowy lub osoba publiczna może wygrać proces o
zniesławienie tylko wówczas, gdy udowodni, ze autor (lub osoba
odpowiedzialna za publikacje) zniesławiającego twierdzenia miał
świadomość jego fałszywości lub co najmniej godził się z tym,
że wypowiadany lub publikowany przez niego zarzut może być
fałszywy, lecz nawet w amerykańskim systemie prawnym przepisy o
zniesławieniu uznawane są za uzasadniony wyjątek od generalnej
zasady wolności słowa, chronionej w USA na podstawie I poprawki
do konstytucji.

Jednak, o ile faktycznie można stwierdzić, że istnienie
przepisów chroniących dobre imię żywych ludzi jest - generalnie
rzecz biorąc, powszechnie istniejącym i ogólnie akceptowanym
wyjątkiem od zasady wolności słowa, to w żadnym wypadku nie da
się tego powiedzieć o przepisach chroniących dobre imię
zmarłych. W polskim prawie nie ma przepisów chroniących osoby
nieżyjące przed pomówieniem, oszczerstwem lub zniewagą.
Pomówienie osoby zmarłej może stanowić przesłankę
odpowiedzialności prawnej tylko wówczas, gdyby stanowiło
jednocześnie pomówienie osoby aktualnie żyjącej - lecz nie jest
zakazane jako takie. Przepis przewidujący karę za obrazę
pamięci osoby zmarłej istnieje natomiast w Niemczech - i na
jego właśnie podstawie ścigane były swego czasu (do uchwalenia
w 1994 r. nowelizacji kodeksu karnego, wprowadzającej karę do 5
lat wiezienia za "aprobowanie, negowanie lub umniejszanie"
ludobójstwa popełnionego pod rządami Hitlera) wypowiedzi
negujące lub umniejszające zagładę Żydów w okresie II wojny
światowej (czyli tzw. „kłamstwo oświęcimskie”). Lecz,
generalnie rzecz biorą, ochrona przez prawo dobrego imienia
zmarłych jest anomalią a nie regułą i nie może być (w
przeciwieństwie do ochrony dobrego imienia żywych) uznana za
powszechnie akceptowane ograniczenie wolności słowa. Krótko
mówiąc, powoływanie się na prawną ochronę dobrego imienia
zmarłych stanowi kiepski argument w dyskusji na temat
zasadności istnienia w systemie prawnym przepisów chroniących
przed obraźliwymi wypowiedziami Boga, Matkę Boską, Świętych itd.

Czy argument taki stanowi jednak - jak sugeruje to Piotr
Zaremba, istnienie w systemie prawnym takich przepisów, jak np.
przepisy skierowane przeciwko oszczerstwom i zniesławieniom?
Czy racje uzasadniające prawną ochronę dobrego imienia ludzi
stanowią także odpowiednie uzasadnienie prawnej ochrony dobrego
imienia Boga, Matki Boskiej, itd.? Aby ocenić tą kwestie,
należy wpierw przyjrzeć się temu, jakie racje stoją u podstaw
istnienia w systemie prawnym przepisów dających ludziom prawo
do sądowej ochrony dobrego imienia. Racje te, jak sądzę, dobrze
przestawia art. 212 & 1 obowiązującego w Polsce kodeksu
karnego, definiujący przestępstwo zniesławienia. Według tego
przepisu, karze za zniesławienie podlega ten "kto pomawia inna
osobę (a także grupę osób, instytucje, osobę prawna lub
jednostkę organizacyjna nie mającą osobowości prawnej) o takie
postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii
publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla
danego stanowiska, zawodu, lub rodzaju działalności". W świetle
tego sformułowania cel przepisu o zniesławieniu jest jasny:
jest nim zapewnienie ludziom prawa do ochrony reputacji, jaka
cieszą się oni w oczach innych. Zniesławienie jest karalne
dlatego, ze naraża człowieka, którego się tyczy, na poniżenie w
oczach innych, lub utratę zaufania potrzebnego dla określonej
działalności, zawodu lub pełnienia stanowiska - a nie dlatego,
ze obraża ono czyjeś subiektywne uczucia - w tym uczucia osoby,
której bezpośrednio się tyczy.

W świetle powyższego stwierdzenia oczywiste jest, że racje
uzasadniające ochronę prawną dobrego imienia ludzi nie są
odpowiednią przesłanka prawnej ochrony Boga, Matki Boskiej itd.
Sama już myśl, że prawo powinno chronić Boga, lub Matkę Boską
przed "narażeniem na poniżenie w opinii publicznej lub utratę
zaufania potrzebnego dla danego stanowiska...(Boga)" itp.
byłaby niedorzecznością. Panu Bogu - inaczej niż ludziom -
zaszkodzić nie można (wprawdzie w czasie spowiedzi mówi
się "obraziłem Pana Boga", lecz jest to chyba jednak pewna
przenośnia). Prawna ochrona Boga - jako takiego - w oczywisty
sposób kłóciła by się też z jedną z podstawowych zasad
demokracji, jaka jest zasada neutralności religijnej i
światopoglądowej państwa. Zasada ta oznacza w pierwszym rzędzie
to, że państwo, jako takie, nie wypowiada się na temat
istnienia lub nie istnienia Boga, lub rzeczywistości
nad

[Gość: Bartek Kozłowski]

nadprzyrodzonej w ogóle. To, czy ludzie wierzą - lub nie wierzą
w Boga (lub inne siły nadprzyrodzone) musi być traktowane przez
państwo jako ich prywatna sprawa, a jedyną rolą państwa jest w
tym zakresie zagwarantowanie im prawa do swobodnego uprawiania
kultu i wyrażania swoich przekonań w powyższej kwestii.
Oczywiście, prawo to nie może być po prostu nieograniczone
(nikt nie twierdzi przecież, że "wolność praktyk religijnych"
może usprawiedliwiać np. - znane skądinąd z pewnych religii
składanie ofiar z ludzi), lecz ograniczenia tego prawa wynikać
musza z przesłanek neutralnych wobec jakiejkolwiek konkretnej
religii, lub zjawiska religii jako takiej w ogóle. Prawna
ochrona Boga musiałaby opierać się na formalnym uznaniu przez
państwo tego, że Bóg rzeczywiście istnieje - a tego ze
wspomnianą powyżej zasadą neutralności religijnej państwa
pogodzić się po prostu nie da. Jeśli w systemie prawnym
istniałby jakiś przepis, którego przedmiotem ochrony byłby Pan
Bóg, oznaczałoby to, że żyjemy - zarówno w praktycznym, jak i
całkiem formalnym znaczeniu tego pojęcia, w państwie
wyznaniowym.

Jednak, jak się zdaje, celem istnienia przepisu, na podstawie
którego oskarżona została Dorota Nieznalska, nie jest ochrona
Boga przed obrazą czy znieważeniem jaka taka, lecz ochrona
ludzi przed zranieniem ich uczuć związanych z wiarą w Boga (a
także Matkę Boską, Świętych) - lub w przypadku wyznawców innych
niż chrześcijańskie religii z wiarą w Proroka Mahometa, Buddę
itd. Artykuł 196 k.k. w oparciu o który Nieznalska jest
sądzona sformułowany jest następująco: "Kto obraża uczucia
religijne innych osób, znieważając publicznie przedmiot czci
religijnej lub miejsce przeznaczone do publicznego wykonywania
obrzędów religijnych, podlega grzywnie, karze ograniczenia
wolności albo pozbawienia wolności do lat 2".

W świetle zawartego w tym przepisie sformułowania (a także po
prostu zdrowego rozsądku), czymś oczywistym jest to, ze
analogia miedzy przepisami o zniesławieniu a przepisem o
obrazie uczuć religijnych jest analogia fałszywą. Przesłanki na
jakich opierają się te pierwsze nie są żadnym uzasadnieniem
drugiego.

Jeśli więc szukamy analogii między przepisem o ochronie uczuć
religijnych a innymi ograniczeniami wolności słowa, to musimy
odwołać się do innych przykładów, niż przepisy o zniesławieniu.
Lepsza, niż w przypadku przepisów o zniesławieniu występuje tu
moim zdaniem w przypadku przestępstwa zniewagi. O ile bowiem
zniesławienie jest ścigane przez prawo dlatego, że naraża ono
człowieka, którego się tyczy na utratę dobrego imienia w oczach
innych, to zniewaga jest, jak ujmują to niektórzy komentatorzy
kodeksu karnego „przestępstwem przeciwko subiektywnemu poczuciu
godności człowieka jako jednostki ludzkiej”. Inaczej mówiąc,
zasadniczym ratio legis, jakie stoi u podstaw istnienia w
kodeksie karnym przepisu przewidującego karę za "zniewagę" jest
ochrona przed psychiczną i moralną krzywdą, jaką zniewaga może
wyrządzić osobie, której się tyczy (w odróżnieniu od
zniesławienia, które ściganie jest z tego powodu, że naraża
daną osobę na poniżenie w opinii innych - nie jej własnej).
Jednak, również w tym przypadku miałbym wątpliwości. O ile
bowiem uważam, że w systemie prawnym powinny istnieć przepisy,
które pozwalały by człowiekowi pokrzywdzonemu w wyniku
opublikowania na jego temat fałszywych twierdzeń na uzyskanie
stosownej rekompensaty za wyrządzoną krzywdę od autora
zniesławiającej wypowiedzi (szczególnie, jeśli zdawał sobie on
sprawę z ich fałszywości, lub nie podjął starań, jeśli chodzi o
sprawdzenie prawdziwości lub fałszywości stawianych zarzutów)
to nie jestem przekonany co do tego, że prawo powinno karać za
zniewagę. Znieważenie drugiego człowieka jest niewątpliwie
wyrazem chamstwa i braku kultury, lecz nie jest w wolnym
społeczeństwie rolą państwa odgrywanie roli arbitra
elegantiarum. Choć zniewaga może być bez wątpienia czymś
przykrym, a nawet bolesnym dla dotkniętej nim osoby, to tak
samo jednak dotkliwe może być dla kogoś odwrócenie się do niego
plecami, okazanie postawy typu "nie znam cię" - a więc takie
formy zachowania, które nie zostałyby raczej potraktowane przez
sąd jako karalna zniewaga (zob. Krzysztof "Critto"
Sobolewski "Terror i tyrania pozwów o "znieważanie"
http://www.libertaryzm.prv.pl/). Ponadto, pojęcie "znieważania"
w prawie karnym jest czymś bardzo elastycznym i podatnym na
różnego rodzaju subiektywne interpretacje. To, co jest zniewagą
dla jednego człowieka, nie koniecznie jest nią dla innego.
Warto też zauważyć, że w amerykańskim systemie prawnym nie ma,
generalnie rzecz biorąc, czegoś takiego, jak zniewaga w
rozumieniu art. 216 naszego k.k. Choć swego czasu (w r. 1942)
amerykański Sąd Najwyższy stwierdził, że I Poprawka do
Konstytucji nie chroni tzw. "napaści słownych" (fighting
words)"...które wyrządzają krzywdę (w domyśle - krzywdę
psychiczną) lub zachęcają do natychmiastowego zakłócenia
spokoju", to w późniejszym okresie zawęził on zakres tego
pojęcia i uznał, że ochronie ze strony I poprawki nie podlegają
wyłącznie obelgi kierowane do przez kogoś do drugiej
osoby "twarzą w twarz" w sytuacji, gdy obelgi takie mogą
sprowokować taką osobę do natychmiastowego użycia przemocy
fizycznej wobec ich autora (zob. m.in. What is the fighting
words doctrine?
http://www.freedomforum/org/pacages/first/fightingwords/index.ht
m). Zaś w słynnym orzeczeniu w sprawie "Hustler Magazine v.
Jerry Falwell" (1989) (będącym ponikąd jednym z tematów
wyświetlanego kilka lat temu w polskich kinach
filmu "Skandalista Larry Flynt") Sąd Najwyższy USA orzekł, że I
Poprawka wyklucza możliwość przyznania osobie publicznej (lub
urzędnikowi publicznemu) odszkodowania za "krzywdę emocjonalną"
wyrządzoną tej osobie na skutek opublikowania obraźliwej
publikacji na jej temat - chyba, że osoba taka udowodni, że
autor publikacji wiedział o tym, że publikacja ta stwierdza
nieprawdziwe fakty na temat takiej osoby, lub wykazał rażące
niedbalstwo, jeśli chodzi o sprawdzenie prawdziwości lub
fałszywości takich faktów.

Lecz jeśli nawet przepis kodeksu karnego o znieważaniu jest
właściwym i uzasadnionym ograniczeniem wolności słowa, to w
dalszym ciągu analogia między przestępstwem zniewagi, a
przestępstwem "obrazy uczuć religijnych" nie jest oczywista. W
przypadku bowiem przestępstwa zniewagi chodzi o takie
wypowiedzi (a także ewentualnie gesty i inne zachowania) które
bezpośrednio tyczą się osoby pokrzywdzonej. W przypadku
przestępstwa "obrazy uczuć religijnych" chodzi natomiast o
takie wypowiedzi lub zachowania, które odnoszą się do - jak
określa to kodeks karny "przedmiotu czci religijnej" - a więc,
jak podają to uczeni komentatorzy kodeksu karnego, Boga, Matki
Boskiej, Jezusa, Buddy, Mahometa, lub przedmiotów albo symboli -
takich jak np. krzyż, monstrancja, itp. - a nie bezpośrednio
do osoby lub osób pokrzywdzonych.
Czym innym, na zdrowy rozum, jest wypowiedź, która tyczy się
kogoś w sposób bezpośredni, czym innym zaś wypowiedź, która -
choć przykra, tyczy się jednak kogoś (lub czegoś) innego, niż
pokrzywdzony. Warto w tym miejscu wspomnieć, że amerykański Sąd
Najwyższy kategorycznie odrzucił możliwość traktowania jako
niechronionych przez I Poprawkę "napaści słownych" takich
obelg, wulgaryzmów lub innych obraźliwych wypowiedzi, które nie
są kierowane do kogoś konkretnie, lecz raczej do jakiejś
szerszej grupy ludzi lub do nikogo w szczególności. Jak w
uzasadnieniu głośnej swego czasu decyzji Sądu Najwyższego USA w
sprawie publicznego palenia flagi amerykańskiej stwierdził jej
autor, sędzia William Brennan "żaden rozsądny obserwator nie
mógłby też uznać ... (publicznego palenia flagi jako formy
antyrządowego protestu)... za bezpośrednią, osobistą
zniewagę..." (zob. decyzję Sądu Najwyższego USA w sprawie Texas
v

Obraza wolności słowa - c.d.

[Gość: Bartek Kozłowski]

Texas v. Johnson (1989)
http://www.riverreporter/com/news/library/491us397.htm) . A
warto tu zauważyć, że flaga narodowa jest w Stanach
Zjednoczonych symbolem otaczanym mistyczną, religijną wręcz
czcią. Jeśli więc publiczne znieważenie (w tym przypadku, w
formie spalenia) flagi narodowej nie może być uznane za
bezpośrednią, osobistą zniewagę dla osób będących świadkami
zbezczeszczenia flagi (choćby nawet faktycznie poczuły się one
dotknięte takim zachowaniem) to za "bezpośrednią osobistą
zniewagę" nie można uznać także takiej wypowiedzi (lub
zachowania) której treścią jest znieważenie Boga, lub "innego
przedmiotu czci religijnej" - nawet, jeśli ktoś tego rodzaju
zachowaniem rzeczywiście czuje się obrażony.

Tak więc, choć analogia między zawartym w kodeksie karnym
zakazem znieważania innych osób, a zakazem obrażania uczuć
religijnych poprzez "publiczne znieważenie przedmiotu czci
religijnej" jest nieco bardziej trafna, niż analogia między
przepisem o ochronie uczuć religijnych i przepisami o
zniesławieniu, to w dalszym ciągu analogia ta jest kulawa. Czy
można zatem znaleźć jakiś przykład ograniczenia wolności słowa,
w przypadku którego analogia ta była by bardziej oczywista?
Można by tu, oczywiście, powoływać się na zawarte w kodeksie
karnym zakazy "publicznego znieważania Narodu lub
Rzeczypospolitej" (art. 133 k.k.) lub "publicznego znieważania
grupy ludności albo poszczególnej osoby z powodu przynależności
narodowościowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej lub z powodu
bezwyznaniowości (art. 257 k.k.). W tych przypadkach kodeks
karny przewiduje karę za wypowiedzi, które nie tyczą się
żadnego człowieka w sposób konkretny (a raczej dotyczą całych
grup - takich, jak naród, lub jakaś grupa narodowościowa albo
religijna), warunkiem karalności za takie wypowiedzi nie jest
też w żadnym wypadku to, by były one bezpośrednio kierowane do
osób, które czują się nimi pokrzywdzone. Co więcej, w przypadku
przestępstw określonych w tych właśnie artykułach nie jest
rzeczą konieczną, by ktokolwiek poczuł się faktycznie obrażony
zakazanymi przez któryś z tych przepisów wypowiedziami. W
odróżnieniu od przestępstwa "obrazy uczuć religijnych", którego
nie po prostu nie ma wówczas, jeśli nie znajdą się jakieś
(przynajmniej dwie) osoby obrażone "publicznym znieważeniem
przedmiotu czci religijnej", przestępstwa "publicznego
znieważenia Narodu lub Rzeczypospolitej" względnie "publicznego
znieważenia grupy ludności albo poszczególnej osoby z powodu
przynależności narodowej ...itd." mogą być stwierdzone - i
ścigane na drodze sądowej nawet wówczas, gdyby nikt nie poczuł
się dotknięty inkryminowaną wypowiedzią. Analogia między
wspomnianymi przepisami, a przepisem o "ochronie uczuć
religijnych" jest faktycznie wyraźna - lecz z drugiej strony,
powoływanie się na taką analogię jako na uzasadnienie istnienia
w systemie prawnym przestępstwa "obrazy uczuć religijnych" jest
dla mnie kłopotliwe. Aby bowiem w taki akurat sposób uzasadniać
istnienie w kodeksie karnym przestępstwa "obrazy uczuć
religijnych" musiałbym być najpierw przekonany o zasadności
karania za "publiczne znieważanie Narodu lub Rzeczypospolitej"
względnie za "publiczne znieważanie grupy ludności albo
poszczególnej osoby z powodu przynależności narodowej..." itp. -
lecz moje zdanie w tej kwestii jest odwrotne. Choć przepisy
przewidujące odpowiedzialność karną za publiczne wypowiedzi,
które obrażają lub szkalują określone grupy
narodowościowe , rasowe, wyznaniowe itp. (lub zachęcają do
wrogości albo nienawiści wobec takich grup) istnieją w bardzo
wielu krajach, to nie można uznać, że tego rodzaju zakazy
wypowiedzi, z jakimi mamy do czynienia we wspomnianych powyżej
artykułach 133 i 257 k.k. są jakimś powszechnie akceptowanym i
ogólnie uznanym ograniczeniem wolności słowa - takim, jak np.
przepisy o zniesławieniu (w przypadku których, jak wspomniałem,
istnieje bardzo wiele sporów szczegółowych, lecz ich istnienie
nie jest kontestowane samo w sobie) czy podżeganiu do
popełnienia przestępstwa (w przypadku których spory dotyczą
takich kwestii, jak np. czy nieskuteczne podżeganie do
przestępstwa winno być karalne, jak bliski czasowo i
przestrzennie musi być związek przyczynowo - skutkowy między
zachęcaniem do popełnienia przestępstwa a jego faktycznym
popełnieniem, aby ściganie za podżeganie do przestępstwa było
uzasadnione, lecz co do istnienia których - jako takich w
ogóle, nawet najbardziej liberalni prawnicy nie mają
zastrzeżeń). W Stanach Zjednoczonych jakakolwiek próba
wprowadzenia takich przepisów zostałaby niechybnie uznana za
naruszenie I Poprawki do Konstytucji USA. Lecz nawet w tych
krajach, gdzie przepisy tego rodzaju istnieją i są stosowane
zasadność ich istnienia i egzekwowania jest przedmiotem
zażartych nieraz dyskusji.

Lecz również w przypadku tych przepisów (art. 133 i 257 k.k.)
analogia między nimi, a przepisem o obrazie uczuć religijnych
nie jest dla mnie czymś w 100 % oczywistym. Jak już
wspomniałem, przepisy te zabraniają obraźliwych wypowiedzi na
temat Państwa, jako takiego, a także całych grup społecznych -
takich, jak naród, lub jakaś grupa narodowościowa, etniczna,
religijna, itd. W przypadku tych przepisów można - od biedy -
twierdzić, że ich celem jest ochrona czci osób będących
członkami znieważonej grupy. Naruszenie czci konkretnych osób,
będących członkami znieważonej grupy następuje w przypadku
wypowiedzi zakazanych przez wspomniane powyżej przypisy w
sposób pośredni, poprzez implikację: grupa X ma cechę Y,
Kowalski jest członkiem grupy X, a zatem ma cechę Y. Tego
rodzaju zniewaga jest czymś na zdrowy rozum o wiele bardziej
rozmytym i pośrednim - a przez to mniej dotkliwym, niż zniewaga
bezpośrednio tycząca się danej osoby - i z tego już choćby
względu ściganie za wypowiedzi, których treścią jest
znieważenie narodu, państwa, lub jakiejś grupy społecznej
(narodowej, rasowej. itd. jest dla mnie czymś jeszcze bardziej
wątpliwym, niż ściganie za znieważanie w ogóle (które, jak
przypomnę, ścigane jest wyłącznie z oskarżenia prywatnego).
Lecz jednak w tych przypadkach argumentacja odwołująca się do
ochrony czci jednostki nie jest czymś po prostu logicznie
wykluczonym - skoro chodzi o takie wypowiedzi, które, mimo
wszystko, dotyczą ludzi, a nie "przedmiotów" (wliczając w
to "przedmioty" w znaczeniu metafizycznym) które tacy lub inni
ludzie darzą szczególnym szacunkiem. Fakt istnienia w kodeksie
karnym przepisów zakazujących znieważania Narodu, Państwa, oraz
niektórych grup społecznych nie może być, moim zdaniem, w
sposób automatyczny uznany za uzasadnienie istnienia w nim
także przepisu o ochronie uczuć religijnych.

Jaki zatem przepis, ograniczający wolność słowa byłby czymś w
największym stopniu analogicznym do przepisu zakazującego
obrażania uczuć religijnych? Jak już wcześniej wspomniałem, w
niemieckim kodeksie karnym istnieje przepis przewidujący
odpowiedzialność karną za znieważenie pamięci osoby zmarłej.
Przestępstwo to jest, generalnie rzecz biorąc, ścigane na
wniosek któregoś z żyjących krewnych zmarłego, którego
dotyczyła obraźliwa wypowiedź (wyjątek od tej zasady istnieje w
przypadku, gdy osoba zmarła straciła życie w wyniku ludobójstwa
dokonanego w okresie III Rzeszy). Jedynym sensownym (co nie
znaczy przekonującym) uzasadnieniem dla istnienia w systemie
prawnym przestępstwa "obrazy pamięci osoby zmarłej" może być,
jak sądzę, to, że znieważenie kogoś, kto już nie żyje, może
obrazić uczucia tych osób żyjących, którzy wobec takiej osoby
odczuwają jakiś szczególny szacunek (np. członków rodziny
zmarłego). Krzywda, jaką znieważenie pamięci osoby zmarłej może
wyrządzić ludziom, którzy darzą taką osobę szczególnym
szacunkiem jest w istocie rzeczy bardzo zbliżona do krzywdy,
jaką znieważenie "przedmiotu czci religijnej" może wyrzą

Obraza wolności słowa - c.d.

[Gość: Bartek Kozłowski]

wyrządzić ludziom darzącym ów "przedmiot" jakąś szczególną
czcią. Tak więc analogia między przepisem o ochronie pamięci
osoby zmarłej a zakazem "obrazy uczuć religijnych" jest
faktycznie czymś niewątpliwym. Jednak, z drugiej strony,
przepis o ochronie czci zmarłych jest czymś bardzo
kontrowersyjnym z punktu widzenia wolności słowa - i, jak
wspomniałem - nie wydaje mi się, by przepisy takie (w
odróżnieniu od przepisów mających na celu ochronę czci osób
żywych) były czymś powszechnym (lub nawet względnie częstym) w
systemach prawnych. Przede wszystkim zaś - żadnego tego rodzaju
przepisu nie ma w prawie polskim. I z tego choćby względu
powoływanie się na prawną ochronę czci zmarłych jako na
argument w dyskusji na temat zasadności istnienia w systemie
prawnym przestępstwa "obrazy uczuć religijnych" jest, jak
wspomniałem, argumentem kiepskim.

Jak zatem widać, powołanie się na istnienie w systemie prawnym
przepisów chroniących cześć i dobre imię ludzi nie jest
argumentem uzasadniającym w przekonujący sposób istnienie
przepisów o bluźnierstwie czy "obrazie uczuć religijnych". Nie
znaczy to oczywiście, że istnienia w kodeksie karnym takiego
przepisu, jak art. 196 nie można by usiłować bronić na jakiejś
innej podstawie. Choć bowiem nie można powiedzieć,
że "znieważenie przedmiotu czci religijnej" jest (w odróżnieniu
od np. personalnego pomówienia) czymś zagrażającym dobremu
imieniu jakiegoś konkretnego człowieka (nikt, jak sądzę, nie
twierdzi, że zakaz "znieważania przedmiotu czci religijnej może
być uzasadniony potrzebą ochrony dobrego imienia Pana Boga -
jako dobra samego w sobie) to z drugiej strony nie jest tak, by
zachowania i wypowiedzi zakazane przez art. 196 k.k. były po
prostu czymś moralnie obojętnym i nie wyrządzającym nikomu
żadnej krzywdy. Nie ulega bowiem wątpliwości, ze bluźniercze
wypowiedzi i zachowania mogą być dla wielu ludzi czymś bardzo
nieprzyjemnym, a fakt, że krzywda, jaka takie wypowiedzi lub
zachowania wyrządzają może być jedynie krzywdą moralną i
psychiczną nie zmienia faktu, że jest to jednak jakaś krzywda.

Czy jednak ochrona ludzi przed moralną i psychiczną
dolegliwością, jaką mogą niektórym ludziom wyrządzić
bluźniercze zachowania i wypowiedzi powinna być traktowana
przez prawo jako coś ważniejszego od wolności słowa? Czy
przyjęcie stanowiska, że ochrona uczuć religijnych jest czymś
ważniejszym od wolności słowa nie prowadziłoby nas do wniosków,
jakie mało kto zapewne chciałby w sposób świadomy wyciągnąć?

Aby zilustrować absurd, jaki musiałby wynikać z przyjęcia
stanowiska, że ochrona ludzi przed "obrazą uczuć religijnych"
powinna być traktowana przez prawo jako rzecz ważniejsza od
ochrony wolności słowa, posłużę się fragmentem Ewangelii według
św. Mateusza (rozdział 26, wersy 63 do 66): "A najwyższy kapłan
rzekł do Niego: "Poprzysięgam Cię na Boga żywego, powiedz nam:
Czy ty jesteś Mesjasz, Syn Boży?" Jezus mu odpowiedział: "Tak,
Ja Nim jestem. Ale powiadam wam: Odtąd ujrzycie Syna
Człowieczego, siedzącego po prawicy Wszechmocnego, i
nadchodzącego na obłokach niebieskich". Wtedy najwyższy kapłan
rozdarł swoje szaty i rzekł: "Zbluźnił. Na cóż nam jeszcze
potrzeba świadków? Oto teraz słyszeliście bluźnierstwo. Co wam
się zdaje?". Oni odpowiedzieli: "Winien jest śmierci".

Rozdarcie szat było według panujących w czasach Jezusa
obyczajów wyrazem najwyższego oburzenia. To, co Jezus
powiedział do Arcykapłana było w jego oczach - a także w oczach
pozostałych członków Wysokiej Rady, największym z możliwych
bluźnierstw, JAK NJBARDZIEJ zasługującym na najwyższy wymiar
kary. Jeśli więc uważamy, że "ochrona uczuć religijnych" jest
czymś, co usprawiedliwia zakaz pewnych wypowiedzi, to - o ile
tylko kierujemy się pewnymi zasadami, a nie koniunkturalizmem
jesteśmy w sposób elementarny konsekswentni, zmuszeni bylibyśmy
uznać, że domaganie się przez Żydów ukarania Jezusa za jego
wypowiedzi było czymś całkowicie uzasadnionym.

Warto też zauważyć inne sprawy. Obrońcy istnienia w systemie
prawnym przepisów tego rodzaju, co art. 196 k.k. argumentują
niekiedy, że przepisy takie nie zabraniają krytyki religii jako
takiej, a tym, czego przepisy takie zakazują jest raczej forma
wypowiedzi niż jej "merytoryczna" treść. Lecz jeśli celem
istnienia i stosowania przepisów tego rodzaju, co art. 196 k.k.
jest ochrona uczuć ludzi wierzących przed ich zranieniem, to
czy jest czymś uzasadnionym zakazywanie tylko takich wypowiedzi
obrażających uczucia religijne, które wyrażane są w
znieważającym lub nieprzyzwoitym języku (jak przypomnę,
przestępstwo "obrazy uczuć religijnych" popełnia według art.
196 k.k. ten kto "obraża uczucia religijne innych osób,
znieważając publicznie przedmiot czci religijnej"). Warto w tej
kwestii zacytować fragment stanowiska brytyjskiej komisji do
spraw reformy prawa, która w 1985 r. opowiedziała się za
usunięciem przestępstwa "bluźnierstwa" z brytyjskiego systemu
prawnego. Jak komisja ta stwierdziła w swoim stanowisku, "jest
całkiem możliwe, ze poważne dzieło literackie może wywołać
oburzenie wśród niektórych ludzi i jest w równym stopniu
możliwe, ze racjonalna dyskusja, jeśli w wystarczająco
przekonujący sposób przedstawia jakiś niepopularny argument,
może spowodować gwałtowaną reakcje. Jeśli społeczeństwo miałoby
ucierpieć na skutek wykazanego braku poszanowania przekonań
religijnych, to można sugerować, że ucierpiało by ono jeszcze
bardziej wówczas, gdyby przekonania takie poddane zostały
destrukcyjnej analizie i krytyce, nawet jeśli taka krytyka lub
analiza byłaby wyrażona w umiarkowany sposób, gdyż racjonalna
perswazja jest, ostatecznie rzecz biorąc, czymś znacznie
bardziej skutecznym, jeśli chodzi o osiągnięcie zamierzonego
celu, niż atak pozbawiony intelektualnej treści".

Poza tym, można też postawić pytanie, dlaczego prawo miałoby w
sposób szczególny chronić uczucia religijne - lecz nie uczucia
innego rodzaju - np. uczucia estetyczne, artystyczne, uczucia
związane z wyznawanym światopoglądem (innym niż religijny)
itd.? Czy obraza tego rodzaju uczuć stanowi mniejszą krzywdę,
niż obraza uczuć związanych z przekonaniami religijnymi? Czy
istnieje jakaś na tyle obiektywna różnica między uczuciami
związanymi z z przekonaniami o charakterze religijnym, a
uczuciami jakiegokolwiek innego rodzaju (związanymi np. z
określonymi osobami, ideami, dziełami sztuki itd.), by w
przekonujący sposób uzasadniało to szczególną ochronę tych
pierwszych - przy jednoczesnym lekceważeniu przez prawo
drugich? Jest to dla mnie co najmniej wątpliwe. Ten właśnie
problem związany z prawną ochroną uczuć religijnych poruszyła
wspomniana już brytyjska komisja do spraw reformy prawa w swoim
stanowisku na temat przestępstwa bluźnierstwa. Jak komisja
stwierdziła m.in. w swoim raporcie "Szacunek dla Boga, można
argumentować, nie różni się zasadniczo w swoim charakterze od
szacunku do jakiejkolwiek osoby, wobec której ci, którzy darzą
ją szacunkiem są niechętni wobec krytycznego spojrzenia.
Powinno więc z tego wynikać, ze ochrona jaką wyznawcom
zorganizowanych religii zapewnia prawo o bluźnierstwie powinna
zostać rozciągnięta w celu ochrony wrażliwości tych, którzy
mają podobnie bezkrytyczny szacunek dla innej osoby lub
instytucji - czy to osoby mającej wyjątkową pozycje w umysłach
znacznej liczby osób - takiej, jak Monarcha, czy do obiektu, na
którym ogniskują się podobne uczucia - takiego, jak flaga
narodowa, lub nawet filozof, artysta lub muzyk, którego dzieło
ma dla pewnych ludzi takie samo duchowe znaczenie, jakie dla
innych ma religia" (zob. International Commitee For Defence of
Salman Rushdi And His Publishers"
http://www.article19.org/docimages/1053.htm). Jak już uprzednio
wspomniałem, jedną z podstawowych zasad, na których powinno
opierać się prawo w demokratycznym i szanującym ludzka wolność

Obraza wolności słowa - c.d.

[Gość: Bartek Kozłowski]

i godność państwie winna być zasada religijnej neutralności
państwa i prawa. Zasada ta, jak stwierdził swego czasu Sąd
Najwyższy USA oznacza to, że państwo nie może stanowić praw
skierowanych przeciwko jakiejkolwiek konkretnej religii, lub
religii jako ogólnemu zjawisku, ani też praw faworyzujących
pewne religie wobec innych, lub religię jako taką względem nie -
religii. Przypis karny zapewniający prawną ochronę uczuć
religijnych - lecz nie uczuć innego rodzaju stanowi klasyczny
przykład prawa faworyzującego religie wobec nie religii.
Takiego rozwiązania z zasadą neutralności światopoglądowej
państwa pogodzić się nie da.

Lecz inny aspekt przepisu o "obrazie uczuć religijnych" jest
dla mnie daleko bardziej oburzający niż to, że przepisowi temu
można zarzucić naruszenie zasady neutralności (czy, jak to mówi
obowiązująca konstytucja "bezstronności")światopoglądowej
państwa. Dotychczas rozważałem bowiem problem pt. "ochrona
uczuć religijnych versus swoboda ekspresji" jako konflikt
miedzy dwoma jedynie interesami: swobody wypowiedzi mogących
obrazić czyjeś uczucia religijne z jednej strony, a interesem,
jaki stanowi ochrona ludzi przed krzywdą, jaką może wyrządzić
im obraza uczuć religijnych z drugiej. Co jednak z prawami osób
trzecich - ewentualnych czytelników, widzów, itd., które
przecież także wchodzą w przypadkach zachowań mogących stanowić
przesłankę zastosowania art. 196 k.k. w rachubę? Czy z faktu,
że jakaś książka, jakiś film lub inne dzieło sztuki - takie,
jak choćby praca Doroty Nieznalskiej obraża uczucia niektórych
ludzi wynikać powinno to, że wszyscy ludzie powinni być
pozbawieni prawa do zapoznania się z takim dziełem? Myśl o
czymś takim jest dla mnie absurdalna, lecz z art. 196 k.k.
dokładnie coś takiego właśnie wynika. Gdyby określone w
kodeksie karnym przestępstwo "obrazy uczuć religijnych"
polegało na tym, ze osoba A kieruje bezpośrednio do osoby B
wypowiedź (lub pokazuje jej obraz, fotografię, gest, itd.) o
której wie, że obrazi ona uczucia religijne tej osoby, to
mógłbym się zgodzić, że zakaz tego rodzaju zachowań nie
stanowiłby jakiegoś drastycznego ograniczenia swobody
wypowiedzi. Przede wszystkim - w przypadku takiego
ujęcia "przestępstwa obrazy uczuć religijnych" nie mielibyśmy
wspomnianego problemu praw osób trzecich (co nie znaczy, że
istnienie nawet tak stosunkowo wąsko ujętego
przestępstwa "obrazy uczuć religijnych" byłoby czymś
bezproblematycznym z punktu widzenia wolności słowa - jak
pisałem już wcześniej - z jakiego powodu prawo obowiązujące w
neutralnym religijnie państwie miałoby wyróżniać uczucia
religijne spośród wszystkich innych?). Lecz nic takiego nie
jest jednak koniecznym wymogiem oskarżenia, a następnie
skazania kogoś za przestępstwo z art. 196 k.k. Nie jest nawet
konieczne, by osoby "pokrzywdzone" przestępstwem "obrazy uczuć
religijnych" zetknęły się w ogóle z materiałem, którego treścią
poczuły się rzekomo dotknięte. W sprawie, jaką wytoczono
Nieznalskiej nikt z działaczy LPR, uznanych przez prokuraturę
za "pokrzywdzonych" nie widział jej pracy na własne oczy. Nikt
z pośród tych ludzi nie był zmuszony do zapoznania się z nią -
przeciwnie, chcieli się oni zapoznać z nią na siłę, po tym, jak
praca ta została zdjęta z wystawy. W każdej niemal sprawie
o "obrazę uczuć religijnych" do prokuratury kierowane są
zbiorowe listy osób "pokrzywdzonych przestępstwem" - z których
olbrzymia większość inkryminowanego dzieła (filmu, książki,
dzieła artystycznego) nigdy nie widziała, lub - co gorsza, nie
ma zielonego pojęcia o tym, co takie dzieło faktycznie
przedstawia. I dla prokuratury stwierdzenia takich osób, że
poczuły się one "obrażone" treścią takiego dzieła są takim
samym dowodem w sprawie o "obrazę uczuć religijnych" jak
oświadczenia tych osób, które z dziełem takim faktycznie
bezpośrednio się zetknęły - i mimo tego nie poczuły się nim
dotknięte. Jest to po prostu czymś horrendalnym.

Tak więc, przepis o obrazie uczuć religijnych nie spełnia
warunku równowagi między ochroną trzech interesów, o których
wspomniałem powyżej: interesu związanego wolnością wypowiedzi z
jednej strony, interesu związanego z ochroną uczuć religijnych
z drugiej i praw ewentualnych odbiorców do zapoznania się z
tym, co ktoś inny chce im przekazać z trzeciej. Ci bowiem,
których uczucia religijne mogłyby doznać szwanku na skutek
kontaktu z taka czy inna książką, filmem lub innym "dziełem
sztuki" mogą chronić je w sposób bardzo prosty: poprzez
unikanie kontaktu z ekspresją, którą czują się obrażeni. Nikt
nie jest zmuszony do tego, by czytać książki lub oglądać filmy,
które obrażają jego uczucia. Odwoływanie się do prawa o
ochronie uczuć religijnych nie jest tu do niczego potrzebne.
Lecz, z drugiej strony, wszyscy ci, który z własnej woli
chcieliby się zapoznać z jakąś książką, jakimś filmem lub innym
dziełem sztuki mogą być pozbawieni tego prawa tylko z tego
powodu, ze jacyś ludzie (którzy, jak przypomnę, mogli takiego
dzieła nie widzieć na oczy) uznali się za "obrażonych" jego
treścią. "Krzywda" przed jaką chroni ludzi art. 196 k.k. nie
polega zatem tak bardzo na obrazie uczuć religijnych
spowodowanej przez bezpośredni kontakt z inkryminowanym
dziełem, lecz raczej na "obrazie uczuć" wywołanych samą myślą o
istnieniu takiego dzieła (lub innej formy ekspresji). Trudno
wyobrazić sobie bardziej klasyczny przykład prawa opartego na
zwykłej nietolerancji i lekceważeniu praw innych.

Czymś najgroźniejszym jednak z praktycznego punktu widzenia
jest w przypadku przestępstwa określonego w art. 196 k.k.
nieostrość zawartych w przepisie tym pojęć. Jak już wcześniej
wspomniałem, warunkiem skazania kogoś za przestępstwo "obrazy
uczuć religijnych" jest to, by jego wypowiedź lub zachowanie
stanowiły "publiczne znieważenie przedmiotu czci religijnej".
Czy w świetle powyższego stwierdzenia można uznać, że Dorota
Nieznalska popełniła zarzucane jej przestępstwo? Czy
wystawiając publicznie w gdańskiej galerii "Wyspa" swoją pracę
znieważyła ona przedmiot czci religijnej, jakim niewątpliwie
jest dla chrześcijan krzyż? To, że posłużyła się ona jakimś
symbolem krzyża jest bezsporne. Ale czy krzyż, jakiego użyła w
swej pracy Nieznalska jest takim krzyżem, o którym bez
większych wątpliwości można powiedzieć, że stanowi on przedmiot
czci religijnej chrześcijan? Czy każdy przedmiot przypominający
krzyż spełnia takie kryteria - skoro przedmiot taki może się
niektórym ludziom kojarzyć z krzyżem będącym głównym symbolem
chrześcijaństwa? Czy może chodzi tu wyłącznie o tzw. krzyż
łaciński - na jakim faktycznie umarł Jezus? Pytanie to jest
istotne z tego powodu, że tylko wówczas, gdyby można było ponad
wszelką rozsądną wątpliwość stwierdzić, że krzyż użyty w pracy
Nieznalskiej był przedmiotem kultu religijnego (lub był co do
swojej formy tożsamy z krzyżem będącym przedmiotem takiego
kultu) Nieznalska mogła by - zgodnie z ogólną zasadą prawa
karnego "in dubio pro reo" zostać uznana winną publicznego
znieważenia przedmiotu czci religijnej i - co za tym idzie,
obrazy uczuć religijnych innych osób. Czy jednak kryterium to
zostało w przypadku dzieła Nieznalskiej spełnione? Andrzej
Osęka twierdzi, ze nie, gdyż krzyż, jakiego użyła w swej pracy
Nieznalskiej był krzyżem równoramiennym, tzw. "greckim", który,
jak pisze Osęka, stanowi po prostu pewien uniwersalny symbol
sacrum - i jest symbolem daleko starszym niż chrześcijaństwo.
Wiemy też dobrze, że krzyż wiszący w naszych kościołach lub w
naszych domach ma formę nieco inną (choć na pewno nie całkiem
inną), niż krzyż w pracy Nieznalskiej. Lecz, z drugiej strony,
mógłby ktoś stwierdzić, że w polskiej kulturze krzyż -
niezależnie od swojej szczegółowej formy - jest symbolem
mającym jednoznaczne konotacje religijne - i, że Nieznalska
musiała zdawać sobie z tych konotacji sprawę, a przez

Obraza wolności słowa - c.d.

[Gość: Bartek Kozłowski]

to - musiała co najmniej godzić się z tym, że krzyż użyty w jej
pracy może być odebrany jako przedmiot czci religijnej. Jednak,
samo użycie w pracy artystycznej symbolu krzyża nie może, z
oczywistych chyba względów, być uznane za przesłankę do
zastosowania art. 196 k.k. Aby przepis ten mógł w sprawie
Nieznalskiej znaleźć zastosowanie konieczne byłoby uznanie, że
sposób, w jaki wykorzystała ona krzyż w swojej pracy
(zakładając, dla dobra argumentacji, że faktycznie stanowi on
przedmiot czci religijnej) stanowił "publiczne znieważenie"
tego akurat "przedmiotu czci religijnej". Ale czy fakt, że na
użytym w pracy Nieznalskiej krzyżu znalazła się fotografia
męskich genitaliów jest równoznaczny ze "znieważeniem" krzyża,
jako przedmiotu czci religijnej? Jeśli tak - to co byśmy
powiedzieli o wspomnianych przez Andrzeja Osękę dziełach
sztuki, takich jak rzeźba Michała Anioła "Zbawiciel
Zmartwychwstały" lub o renesansowych krucyfiksach? Czy
wystawienie któregoś z takich dzieł w galerii - lub choćby
opublikowanie jego kopii w albumie mogłoby skończyć się
interwencją prokuratora i wyrokiem sądowym za "obrazę uczuć
religijnych"? Jeśli nie - jak odróżnić przedstawienia będące
przestępstwem, od takich, które ze "znieważaniem przedmiotu
czci religijnej" nie mają nic wspólnego? Wracając do kwestii
pracy Nieznalskiej oczywistą jak dla mnie rzeczą jest to, że
Nieznalska nie miała zamiaru - poprzez umieszczenie fotografii
męskich genitaliów na krzyżu - okazać pogardy dla symbolu
krzyża jako takiego. Raczej - posługując się symbolem krzyża (o
którym, jak już wspomniałem, można dyskutować, czy stanowi on
przedmiot czci religijnej, czy jedynie nie związany z żadną
konkretną religią ogólnikowy symbol sacrum) i naklejoną na nim
fotografią męskich genitaliów, oraz będącym jego tłem filmem
ukazującym mężczyznę w trakcie intensywnych ćwiczeń
kulturystycznych, chciała ona wyszydzić pewien zakorzeniony w
kulturze stereotyp męskości - stereotyp, któremu wielu mężczyzn
niewolniczo wręcz ulega. Lecz, z drugiej strony, wcale nie
jestem pewien, czy warunkiem skazania kogoś za "obrazę uczuć
religijnych" musi być "dolus directus" - tj. bezpośredni zamiar
osiągnięcia skutku przestępczego - tj. w przypadku
przestępstwa "obrazy uczuć religijnych" zamiar
znieważenia "przedmiotu czci religijnej" i zamiar obrażenia w
ten sposób uczuć religijnych innych osób (jak, sądzę, zwłaszcza
drugi z tych zamiarów może być zamiarem czysto wynikowym).
Zgodnie bowiem z generalną zasadą prawa karnego, sformułowaną w
art. 9 & 1 k.k. przestępstwo z winy umyślnej (a takim
przestępstwem jest przestępstwo "obrazy uczuć religijnych")
zachodzi zarówno wówczas, gdy sprawca chce osiągnąć skutek
stanowiący znamię czynu zabronionego, jak i wówczas, gdy
sprawca, przewidując jedyni możliwość tego, że jego działanie
spowoduje skutek będący znamieniem czynu zabronionego, na
osiągnięcie takiego skutku zaledwie się godzi. Czy można
twierdzić, że Nieznalska nie zdawała sobie sprawy z tego, ze
użyty przez nią krzyż może być odebrany przez niektóre osoby
jako symbol religijny i że nie godziła się ona z tym, ze
umieszczenie na tym krzyżu fotografii męskich genitaliów może
być odebrane przez niektórych ludzi jako znieważenie krzyża?
Nie chcę tu odpowiadać na tak postawione pytanie - wystarczy
tylko, ze wspomnę, ze tego rodzaju pytania pojawiają się w
każdej niemal sprawie o "obrazę uczuć religijnych". W
Szwajcarii do dziś dnia trwają dyskusje na temat tego, czy
autor obrazu przedstawiającego ukrzyżowaną nagą kobietę,
którego w 1961 roku (!) skazano za jego namalowanie na karę
grzywny w oparciu o przepis bardzo zbliżony do art. 196 naszego
k.k. rzeczywiście popełnił przestępstwo "obrazy uczuć
religijnych" (które, w dodatku, jak stwierdza szwajcarski
kodeks karny, musi być popełnione w "grubiański" sposób). A co
z kolei powiedzielibyśmy o np. poezji Matki Teresy z Kalkuty -
w której Jezus nazywany jest m.in. "prostytutka" i "żebrakiem".
Oczywiście, nie ma wątpliwości co do tego, że Matka Teresa nie
miała zamiaru znieważać w taki akurat sposób osoby Jezusa. Czy
jednak w innych przypadkach - podobnych być może przypadkach,
bylibyśmy pewni tego jaka intencja kryła się za użyciem takich,
przykładowo, słów? Intencja autora dzieła sztuki rzadko jest
czymś oczywistym i widocznym na pierwszy rzut oka. Problem
polega też, jak już sugerowałem, na samym użyciu
terminu "znieważa" w definicji przestępstwa "obrazy uczuć
religijnych". "Znieważanie" - jak wspomniałem wcześniej, nie
należy do pojęć odznaczających się szczególną precyzją. Coś, co
dla jednego człowieka jest zniewagą, dla innego może być
zaledwie żartem. Krótko mówiąc, stwierdzenie tego, czy w danym
wypadku - takim, jak choćby casus pracy Nieznalskiej mamy - czy
też nie mamy do czynienia z przestępstwem "obrazy uczuć
religijnych" zależne jest w wielkiej mierze od
subiektywnego "widzimisię" dokonującej oceny danego przypadku
osoby. Z drugiej jednak strony, w tzw. państwie prawa, za jakie
rzekomo uważa się Polska, rzeczą oczywistą powinno być to, że
takie prawo, którego zastosowanie opiera się na "widzimisię"
konkretnego prokuratora lub sędziego jest, w istocie rzeczy,
zaprzeczeniem samej idei prawa.

Tak więc, jestem zdania, że przepis o "obrazie uczuć
religijnych powinien zostać usunięty z kodeksu karnego". Czy
wynika z tego, ze "wszystko wolno"? Oczywiście, nie - jak już
bowiem wspomniałem, pewne ograniczenia wolności słowa, takie,
jak choćby przepisy pozwalające ludziom dotkniętym pomówieniem
czy oszczerstwem na domaganie się na drodze cywilnoprawnej
odszkodowania lub przeprosin od człowieka, który swoja
wypowiedzią wyrządził im krzywdę, mogą - o ile tylko wchodzące
w takich przypadkach w grę różne interesy są odpowiednio i
sprawiedliwie wyważone przez prawo, być całkowicie uzasadnione.

Co jednak z przepisami podobnymi do przepisu o ochronie uczuć
religijnych - takimi, jak choćby przepis o zakazie wzniecania
nienawiści rasowej i narodowej? - pyta Piotr Zaremba. Czy jeśli
usuniemy z kodeksu karnego przepis o ochronie uczuć
religijnych, to czy również ten drugi powinien zniknąć z
systemu prawnego? Odnosząc się do tak sformułowanego pytania,
chciałbym na wstępie zauważyć, że Piotr Zaremba przekręca nieco
w tym przypadku zawarte w obowiązującym kodeksie karnym
sformułowanie. Nie ma bowiem w polskim prawie przestępstwa
polegającego na "wzniecaniu nienawiści". Jest w nim natomiast
przepis (art. 256 k.k.) przewidujący karę grzywny, ograniczenia
wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 za "publiczne
nawoływanie do nienawiści na tle różnic narodowościowych,
etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na
bezwyznaniowość" (ten sam przepis przewiduje również karę
za "publiczne propagowanie faszystowskiego lub innego
totalitarnego ustroju państwa"). Jednak to, czy "nawoływanie do
nienawiści" rzeczywiście wznieca w danym przypadku nienawiść -
lub ma choćby realną szansę na wywołanie takiej nienawiści jest
z prawnego punktu widzenia rzeczą całkowicie obojętną. Żadne -
posługując się terminologią zaczerpniętą z amerykańskiego
orzecznictwa sądowego w kwestii granic wolności
słowa "bezpośrednie i wyraźne niebezpieczeństwo" nie jest
koniecznym warunkiem osądzenia kogoś i skazania za "nawoływanie
do nienawiści". Z tego już choćby względu taki zakaz wypowiedzi
jest moim zdaniem czymś bardzo wątpliwym z punktu widzenia
wolności słowa. Przepisowi o "nawoływaniu do nienawiści" można
też zarzucić to samo, co przepisowi o "obrazie uczuć
religijnych", a mianowicie to, że zawarte w nim pojęcia są
wybitnie nieostre i podatne na subiektywne interpretacje. W
świetle doświadczeń innych krajów, w których przepisy takie,
jak art. 256, względnie wspomniany tu wcześniej art. 257 k.k.
istnieją i są rzeczywiście egzekwowane można mieć też
zasadniczą wą

Obraza wolności słowa - c.d.

[Gość: Bartek Kozłowski]

wątpliwość, czy przepisy takie są odpowiednim i skutecznym
narzędziem walki z takimi zjawiskami społecznymi, jak np.
dyskryminacja czy przemoc na tle narodowościowym rasowym lub
religijnym. Jak David Little z amerykańskiego Instytutu Pokoju
pisał w swoim eseju "Tolerance, Equal Freedom and Peace"
(http://www.usip.org/research/rehr/equalfree.html), poświęconym
problemowi karalności - lub prawnej tolerancji dla "hate
speech" "doświadczenia Anglii i Niemiec, gdzie rasistowskie
wypowiedzi od dawna są zakazane dowodzą tego, że zakazy takich
wypowiedzi nie zapobiegną nienawistnym inwektywom, rozwojowi
rasistowskich organizacji lub - co ważniejsze przestępstwom z
nienawiści. W Anglii, po 25 latach, prawa
kryminalizujące "podżeganie do nienawiści rasowej" wywarły mały
wpływ na Front Narodowy i inne neonazistowskie grupy. Podobnie,
choć prawa, jakie obowiązują w Niemczech przyczyniły się do
zredukowania lub rozwiązania niektórych rasistowskich grup, to
w oczywisty sposób nie powstrzymały one rozwoju ruchu
skinheadów lub niedawnych, brutalnych przestępstw przeciwko
imigrantom. Jedną z możliwych tego przyczyn jest, oczywiście,
to, że publiczne oskarżenia i inne represje skierowane
przeciwko rasistowskim grupom mogą przydawać im widzialności i
czynić je czymś atrakcyjnym jako "zakazany owoc", i zwiększać w
ten sposób ich zdolność do rekrutowania nowych członków".
Wniosek, że przepisy w stylu art. 256 lub 257 naszego k.k. nie
są odpowiednim narzędziem rozwiązywania zjawiska rasizmu i
nietolerancji religijnej wyciągnięty został również w
opublikowanym w 1992 r. przez międzynarodową organizację
ochrony praw człowieka Humane Right Watch raporcie pt. "Hate
speech and freedom of expression". W raporcie tym, opartym na
analizie doświadczeń całego szeregu krajów z przepisami
prawnymi skierowanymi przeciwko rasistowskim wypowiedziom, HRW
opowiedziała się przeciwko wszelkim restrykcjom prawnym
wobec "hate speech" - poza tymi, marginalnymi zakazami, które
amerykańskie orzecznictwo sądowe uznaje za zgodne z I Poprawką
do Konstytucji (tj. zakazami, dotyczącymi takich wypowiedzi,
jak np. intencjonalne podburzanie do natychmiastowych aktów
przemocy w sytuacji, gdy podburzanie takie
stwarza "bezpośrednie i wyraźne niebezpieczeństwo" spowodowania
takich czynów, czy werbalne prześladowanie lub zastraszanie
określonych osób. HRW przedstawiła swoje stanowisko w
sprawie "hate speech" w sposób następujący "Humane Rights Watch
usiłuje w swojej polityce zastosować zasady wolności słowa w
kontekście walki z dyskryminacją w sposób wykazujący szacunek
dla obu tych pryncypiów, uważając, że są one wzajemnie
uzupełniające się, a nie przeciwstawne. Choć zdajemy sobie
sprawę z tego, że polityka ta jest bardziej zbliżona do
podejścia prawnego, jakie przyjęte jest w Ameryce, niż do
podejścia przyjętego w jakimkolwiek innym kraju, to została ona
jednak osiągnięta po starannej analizie doświadczeń wielu
innych krajów. Na podstawie tej analizy stało się jasne, że
mały w praktyce jest związek między drakońskimi prawami
przeciwko "szerzeniu nienawiści" a zmniejszeniu rasowej i
etnicznej przemocy lub napięć. Ponadto, większość krajów, które
wprowadziły przepisy przeciwko "hate speech" ma przed sobą
daleką drogę do przebycia, jeśli chodzi o wypełnienie
postanowień Konwencji o Eliminacji Dyskryminacji Rasowej, która
nakazuje eliminację dyskryminacji z powodu rasy. Jedne z
najsurowszych praw przeciwko "hate speech" istniały np. w
Republice Południowej Afryki, gdzie stosowane były niemal
wyłącznie przeciwko czarnej większości". (zob. m.in. w tej
kwestii Nadine Strossen "Incitement to hatred: should there be
a limit?" http://www.law.siu.edu.lawjour/25_2/strossen.pdf)
Podobne konkluzje wyciągnięte zostały również na
międzynarodowej konferencji na temat praw przeciwko "mowie
nienawistnej", jaką zorganizowała w 1991 r. broniąca wolności
słowa międzynarodowa organizacja Article 19. Większość z
autorów opracowań na temat doswiadczeń różnych krajów z
przepisami przeciwko "hate speech", jakie znalazły się w
wydanej po wspomnianej konferencji książce, której nadany
został symptomatyczny tytuł "Striking a Balance: Hate Speech,
Freedom of Expression and Non - Discrimination" stwierdziła, że
ograniczenia wolności wypowiedzi nie ograniczają takich
zjawisk, jak przemoc, lub dyskryminacja rasowa, narodowa itp.
Inni stwierdzili brak konkretnego związku przyczynowo -
skutkowego między rasistowskimi wypowiedziami, a zjawiskami
tego rodzaju, co dyskryminacja lub przemoc. (zob. informację na
stronach http://www.article19.org) Warto też dodać, że, jak
wskazują doświadczenia różnych krajów (o czym mowa jest we
wspomnianym raporcie HRW i książce wydanej przez Article 19)
przepisy skierowane przeciwko "hate speech" stosowane są często
w sposób odległy od założeń ich zwolenników. W tak
demokratycznym i cywilizowanym, bądź co bądź kraju, jak Kanada,
pod istniejący w tamtejszym kodeksie karnym przepis,
zabraniający "świadomego promowania nienawiści do określonej
grupy" (definiowanej jako grupa obywateli mających wspólną
przynależność rasową, kolor skóry, pochodzenie narodowe lub
wyznanie) usiłowano podciągnąć swego czasu film o więzionym
wówczas południowoafrykańskim czarnym przywódcy Nelsonie
Mandeli, a także "Szatańskie Wersety" Salmana Rushdiego. W RPA
w oparciu o tego rodzaju przepis zakazany został amerykański
serial o niewolnictwie w USA pt. "Korzenie", gdyż władze
uznały, że może on pobudzać do nienawiści na tle różnic
rasowych. Do niesłychanych wręcz nadużyć przepisu o "podżeganiu
do nienawiści" dochodziło np. w Turcji, gdzie nie tak dawno
doszło do skazania kogoś na podstawie tego przepisu za użycie
wyrażenia "kurdyjskie kobiety". Warto więc co najmniej
zastanowić się nad celowością istnienia takich przepisów, jak
wspomniane tu art. 256 i 257 k.k. w naszym systemie prawnym.
(zainteresowanych kwestią "hate speech" odsyłam do mojego
artykułu "Faszyści do pierdla?" zob.
http://strony.wp.pl/wp/b.kozlov1/bartlomiej%20kozlowski.htm)

Tak więc, reasumując moje zdanie kwestii wolności wypowiedzi
(bo o to chyba chodzi Piotrowi Zarembie - nie przypuszczam
bowiem, by zadając pytanie "czy wolno wszystko?" miał on na
myśli wszelkie możliwe rodzaje zachowań) jest takie, że mogę
się zgodzić co do tego, że wolność ta może podlegać pewnym
ograniczeniom - ale tylko wówczas, gdy nie ma innej, realnie
rzecz biorąc, możliwości zapobieżenia szkodzie, jaka mogłaby
wynikać z korzystania z wolności wypowiedzi, jak ograniczenie,
w danym przypadku, wolności słowa. Do takich wypowiedzi,
których powstrzymywanie przez prawo jest uzasadnione zaliczyć
można wspomniane tu oszczerstwa i pomówienia, groźby użycia
przemocy wobec innych, czy nawoływanie do zastosowania przemocy
lub innego przestępstwa w sytuacji, gdy nawoływanie takie
powoduje bezpośrednie i wyraźne niebezpieczeństwo spowodowania
takich działań, i nie jest rzeczą realistyczną zapobieżenie
takim działaniom w sposób inny, niż poprzez zakaz wypowiedzi.
Nie zgadzam się jednak z tym, że pewne treści powinny być
zakazane przez prawo z tego względu, że jakaś część - lub nawet
znakomita większość społeczeństwa odbiera takie treści jako
głupie, niemoralne czy obraźliwe. Pod tym względem obiema
rękami podpisuję się pod stwierdzeniem wspomnianego tu sędziego
Sądu Najwyższego USA Williama Brennana, zawartym w napisanym
przez niego orzeczeniu w sprawie publicznego palenia flagi
amerykańskiej: "jeśli jakaś zasada stanowi istotę ..(wolności
słowa) to jest nią zasada, że władze nie mogą zakazać wyrażania
jakiegoś poglądu tylko dlatego, że społeczeństwo uznaje ten
pogląd za obraźliwy lub niemiły". Ludzie, którzy czują się
dotknięci lub obrażeni jakimiś treściami - czy to "instalacją"
Nieznalskiej, czy publikacjami o charakterze antysemickim, czy
wreszc

Obraza wolności słowa - zak.

[Gość: Bartek Kozłowski]

wreszcie pornografią - żeby wymienić tylko niektóre, mają
święte prawo do tego, by przeciwko takim treścią protestować i
przekonywać innych, że są one czymś złym i wyrządzającym innym
ludziom krzywdę. Demonstracja pod kinem, w którym wyświetlany
jest film, zawierający zdaniem jakichś osób bluźniercze, lub
inne niedopuszczalne według nich treści jest - o ile tylko nie
utrudnia się innym ludziom oglądania takiego filmu, takim samym
korzystaniem z wolności słowa, jak wyświetlanie takiego filmu.
Poza tym, ludzie, którzy autentycznie czują się dotknięci
jakimś treściami mogą, jak już wspomniałem, kontaktu z takimi
treści po prostu unikać. Jest to na ogół bardzo łatwe. Nikt nie
był zmuszony do tego, by oglądać pracę Doroty Nieznalskiej.
Nikt nie jest zmuszony do tego, by czytać tygodnik "Nie"
Jerzego Urbana. Nikt nie musi zapoznawać się z niemiłymi dla
siebie treściami w Internecie. Lecz, jak pisał swego czasu
Wojciech Sadurski (odnosząc się do zaproponowanego wówczas
przepisu, przewidującego karę za "publiczne i wbrew faktom"
zaprzeczanie zbrodniom nazistowskim i komunistycznym,
popełnionym na Polakach w okresie od 1 IX 1939 r. do 31 XII
1989 r." - czyli, popularnie mówiąc, tzw. "kłamstwo
oświecimskie") "w demokratycznym państwie nikt nie ma
generalnego prawa do niestykania się z treściami, które go
oburzają. Możemy starać się omijać tytuły, w których
prawdopodobne jest, że natkniemy się na treści nam niemiłe, ale
nie mamy prawa do życia w społeczeństwie, w którym takie
treści są nieobecne. "Prawo" takie takie przekładałoby się
bowiem na uprawnienie do zakazu jakiejś wypowiedzi oparte tylko
na tym, że kogoś ona oburza. Trudno o bardziej oczywiste
zaprzeczenie istoty wolności słowa. Łatwo natomiast wyobrazić
sobie, jak żałośnie wąski obszar wolności słowa pozostałby po
zastosowaniu reguły, że wypowiedzi mogą być zakazane na tej
tylko podstawie, że ktoś jest nimi oburzony" (zob. Wojciech
Sadurski "Cenzura pamięci narodowej"
www.media.org.pl/pp22.htm) . Ci, którzy zażądali
postawienia Doroty Nieznalskiej przed sądem za wystawioną przez
nią pracę takiego właśnie, jak wspomniane w przytoczonym
powyżej fragmencie artykułu Wojciecha Sadurskiego "prawa" dla
siebie się domagają. Oczywiste jednak chyba jest to, że
szanujący indywidualne prawa i wolności system prawny nie może
nikomu przyznawać takich "praw", których realizacja nie dała by
się pogodzić z prawami innych.

Na koniec wreszcie chciałbym odnieść się do fragmentu artykułu
Piotra Zaremby, w którym autor ten pisze: ..."zdumiewa łatwość,
z jaką gromi się tych, którzy odwołują się do sądu. Ktoś, kto
chce prowokować, obrażać, szokować, powinien liczyć się też z
minimalnym choćby ryzykiem. Przecież nie mówimy tu o groźbie
kary więzienia. Tymczasem artyści chcą prowokować i żądają dla
siebie całkowitej bezkarności - niejako już w punkcie wyjścia".

W tym punkcie muszę z Piotrem Zarembą w pewien sposób się
zgodzić. Jest rzeczą Oczywistą, że ktoś, kto chce rowokować,
obrażać czy szokować musi liczyć się z jakimś ryzykiem. Musi
liczyć się z ryzykiem potępienia w opinii publicznej. Musi
liczyć się z tym, że mogą nie znaleźć się sponsorzy chętni do
tego, by finansować jego prace. Dotkliwość tego
rodzaju "sankcji" może być niekiedy równie mocna - a nawet
większa, niż dotkliwość wyroku w sprawie karnej. Lecz różnica
pomiędzy takim ryzykiem - które jest rzeczą oczywistą, a
ryzykiem oskarżenia przez prokuraturę i skazania przez sąd w
sprawie karnej jest fundamentalna. I czy na pewno nie mówimy tu
o groźbie kary więzienia - jak pisze Piotr Zaremba?
To pewne, że wymierzenie w przypadku pracy Nieznalskiej takiej
właśnie kary (zwłaszcza bez warunkowego jej zawieszenia) wydaje
się mało prawdopodobne. Lecz fakt jest faktem, że przepis, na
podstawie którego sądzona jest Dorota Nieznalska taką właśnie
karę przewiduje. Jaka jest gwarancja tego, że nie znajdzie się -
jak nie w tej, to w innej podobnej sprawie jakiś sędzia -
fanatyk, który taką właśnie karę wymierzy? I powiemy może
wówczas, ze kara przewidziana w przepisie o "obrazie uczuć
religijnych" jest niska? "Dwa lata jak dla brata?"