chmurka.bez.ogorka
08.02.07, 12:54
1. Pojęcie mobbingu
Terror psychiczny w środowisku pracy nie jest zjawiskiem nowym. Jednak
pierwsze systematyczne badania nad tą formą przemocy zostały rozpoczęte w
początkach lat osiemdziesiątych przez szwedzkiego psychiatrę i
psychosocjologa Hainza Leymanna. Zauważył on, że w wielu firmach często
dochodzi do psychicznego terroryzowania pracowników. Leymann określił tę
formę przemocy mianem mobbingu.
Czym zatem jest mobbing?
Mobbing to wszelkie patologiczne działania w miejscu pracy lub w związku z
pracą. Polegają one na wrogim i nieetycznym nękaniu jednej lub kilku osób ze
strony pracodawcy, przełożonych czy grupy pracowników. Przez swą
powtarzalność działania te naruszają osobową godność i integralność
psychofizyczną pracownika. Stanowią zagrożenie dla jego przyszłości
zawodowej. Przyczyniają się do degradacji atmosfery w pracy.
W definiowaniu mobbingu ważne jest uwzględnienie kilku faktorów:
q Miejsce. Po pierwsze, z mobbingiem mamy do czynienia tam, gdzie osoby
przebywają ze sobą przez dłuższy okres czasu, jak ma to miejsce np. w
placówkach ochrony zdrowia.
q Częstotliwość. Drugą istotną cechą mobbingu jest częstotliwość dokuczliwego
postępowania w dłuższym okresie czasu – minimum przez pół roku. Trudno zatem
mówić o mobbingu w sytuacji gdy perwersyjne działania ze strony innych osób
są okazjonalne lub zanikają po czasie kilku tygodni.
q Działania perwersyjne. Kolejną właściwością mobbingu są tzw. działania
perwersyjne, pod postacią odpowiednich gestów, słów, zachowań, czy postaw.
2. Przyczyny mobbingu
Badania przeprowadzone nad mobbingiem udowodniły, że jego powstaniu sprzyjają
takie czynniki, jak:
m zła organizacja pracy;
m zespół cech posiadanych przez menadżera;
m społeczna pozycja ofiary.
Uwzględniając zamiar jaki przyświeca osobom inicjującym terror psychiczny
można zaproponować co najmniej trzy modele mobbingu:
a) mobbing perwersyjny – gdy agresor zmierza do zniszczenia drugiej osoby w
celu umocnienia swej władzy;
b) mobbing strategiczny – celem agresora jest zmuszenie do dymisji osoby,
której chce się pozbyć, a której nie ma się nic do zarzucenia;
c) mobbing instytucjonalny – zamiarem inicjatora jest w tym przypadku
manipulowanie podwładnymi i eksploatowanie ich bez ograniczeń.
3. Główni aktorzy mobbingu
Mobbingu nie tworzą instytucje, ale ludzie. Oni są odtwórcami głównych ról w
całym procesie molestowania psychicznego. Sam zaś mobbing jest jak spektakl
teatralny. Z tą wszakże różnicą, że odgrywana sztuka dzieje się naprawdę.
Uwzględniając pozycję osoby inicjującej mobbing można wyodrębnić kilka jego
rodzajów:
a) mobbing horyzontalny – agresorem jest tutaj kolega lub koledzy z pracy;
b) mobbing wertykalny zstępujący – w tym przypadku przełożeni terroryzują
psychicznie podwładnych;
c) mobbing wertykalny wstępujący – występuje wówczas, gdy podwładni nękają
psychicznie swego zwierzchnika;
d) mobbing mieszany – źródłem działań perwersyjnych w stosunku do ofiary są w
równej mierze przełożeni, jak i koledzy.
Powyższe rozróżnienia dają się sprowadzić do wspólnego mianownika. Terror
psychiczny w miejscu pracy zakłada istnienie dwóch głównych aktorów: mobbera
i ofiary. Ważną rolę odgrywają też widzowie mobbingu – pozostali
współpracownicy.
3.1. Mobber
Mobber – inicjator terroru psychicznego – posiada cechy, które predestynują
go do rozpoczęcia działań mobbingowych. Jakie to cechy?
m Z jednej strony to jednostka, którą charakteryzują silne tendencje
narcystyczne;
m drugą cechą mobbera są silne skłonności psychopatyczno-perwersyjne.
Wzajemne przenikanie się tendencji narcystycznych i perwersyjnych, wzmacniane
utrwalonymi mechanizmami obronnymi, prowadzi do wykształcenia się osobowości
nieprawidłowej o charakterze psychopatyczno-narcystycznym i narcystyczno-
perwersyjnym:
m osoby o takich skłonnościach nie potrafią żyć pełnią życia;
m w głębi są sfrustrowane i niespełnione. Każdy z ich otoczenia, kto osiąga
sukcesy i jest zadowolony z życia uświadamia im własną nieudolność i
poniesione porażki;
m dla lepszego samopoczucia i wewnętrznego spokoju muszą takiego kogoś
niszczyć;
m upokarzanie i niszczenie drugiego jest dla – jak też się ich określa –
narcystycznych dewiantów jedynym sposobem funkcjonowania w grupie. W ich
mniemaniu sama ofiara zasłużyła sobie na takie traktowanie. Nie ma więc prawa
się skarżyć, ani buntować. Oni nie czują żadnych wyrzutów sumienia.
3.2. Ofiara
Ofiarą molestowania moralnego może być każdy. Nie tylko osoby słabe lub
wyjątkowo wrażliwe. Nawet ludzie o silnej osobowości, sumienni, wyjątkowo
zdolni lub kompetentni.
Badania wykazują, że istnieje swego rodzaju profil psychosocjologiczny ofiar
mobbingu. Dla wystąpienia zjawiska przemocy psychicznej wystarczy, że ofiara:
m wyznaje inną niż przełożony hierarchię wartości, światopogląd i przekonania
religijne;
m ofiarami przemocy w służbie zdrowia padają osoby w wieku 36-45 lat;
pracownicy ośrodków klinicznych, specjaliści, asystenci, pielęgniarki;
m częściej prześladowane są osoby w wieku przedemerytalnym, których firma,
jaką jest placówka ochrony zdrowia, chce się pozbyć, nie mając im nic do
zarzucenia;
m bardziej narażone na mobbing są kobiety niezamężne, rozwiedzione, kobiety w
ciąży lub samotnie wychowujące dziecko
m ulubionymi ofiarami mobbingu bywają ludzie młodzi o nieprzeciętnych
zdolnościach: asystenci, lekarze i pielęgniarki zaczynający swą pierwszą
pracę.
3.3. Świadkowie
Uczestnicy dramatu, jaki rozgrywa się między mobberem a ofiarą to świadkowie.
Są oni jednak milczącymi widzami. Nie reagującymi w żaden sposób na to, co
się dzieje, bo albo nie rozumieją tego, co rozgrywa się na ich oczach, albo
lękają się by nie podzielić losu ofiary.
4. Anatomia mobbingu
Perwersyjne działania ze strony mobbera przybierają różne formy. Służą ściśle
określonemu celowi – zniszczeniu ofiary. Dręczenie psychiczne, trwające
niekiedy wiele lat, ciągle ewoluuje. Przechodzi kilka faz.
4.1. Faza wstępna: Zła atmosfera
Mobbing nie pojawia się, jak grom z jasnego nieba. Ma swoją pre-historię.
Dogodnym podłożem dla zaistnienia przemocy psychicznej jest zła atmosfera w
pracy. Wywołuje ją zazwyczaj wadliwe zarządzanie firmą. W przypadku placówek
opieki zdrowotnej będzie to:
m zła organizacja pracy;
m skostniały i silnie zhierarchizowany system zarządzania;
m swego rodzaju „monopole” dotyczące leczenia określonych jednostek
chorobowych;
m stale zmieniające się, niejasne i często niejednoznaczne przepisy;
m nieporadne zarządzanie potencjałem ludzkim. W źle funkcjonującym zakładzie
opieki zdrowotnej kierownicze stanowiska obsadzane są osobami pozbawionymi
kompetencji merytorycznych, za to „politycznie” poprawnymi; pracowników zaś
obarcza się dużą odpowiedzialnością, przy równoczesnym ograniczaniu im
możliwości podejmowania decyzji;
W źle zarządzanej instytucji zaczynają rodzić się konflikty, których
przełożeni nie potrafią albo nie chcą rozwiązać. Zatrudnione osoby stają się
zdezorientowane i niepewne. Nierozwiązane konflikty narastają. Praca staje
się „fabryką stresu” a firma „wyciskarką do cytryn”. Nic zatem dziwnego, że
osobnicy o skłonnościach narcystyczno-perwersyjnych, rozpoczynają „polowanie”
na – w ich mniemaniu – sprawców zaistniałych konfliktów w firmie.
4.2. Faza pierwsza: Perwersyjne uwiedzenie
Procedura mobbingowego polowania zostaje poprzedzona wyborem ofiary i jej
perwersyjnym uwiedzeniem:
m na początku mobber stara się zafascynować ofiarę. Skłonić ją by myślała,
decydowała i zachowywała się w taki sposób w jaki on tego oczekuje;
m unika przy tym stosowania środków bezpośredniego nacisku. Wie, że siłą nie
podporządkuje sobie ofiary;
m stosuje więc manipulacje słowne i pozasłowne, by ofiarę
najpierw ̶