jeszcze o Kaszebach

[szwager_z_laband]

I Kaszubszczyzna wśród języków świata

Zdaniem A. Majewicza, badającego m. in. języki mniejszości narodowych i grup
etnicznych, ludność świata posługuje się ok. 5 tys. języków, z których
połowa, tj. ok. 2,500 została opisana i nazwana, pozostała połowa czeka na
zbadanie. Skoro mamy tak dużo języków na świecie, zrozumiałe jest, że trzeba
je jakoś posegregować, zaliczyć do pewnych grup według określonych zasad.
Wyróżnia się zatem 3 podstawowe kryteria podziału języków: A. historyczne,
zwane inaczej genealogicznym; B. typologiczne albo strukturalne i C.
funkcyjne albo funkcjonalne. W kryterium genealogicznym szuka się wspólnego
przodka dla wielu rodzin językowych. Wśród tych rodzin najbardziej znana jest
i opracowana rodzina indoeuropejska (przez Niemców nazywana często
indogermańską), do której należy 13 mniejszych rodzin, jak np. języki
słowiańskie, bałtyckie : litewski, łotewski, wymarły język pruski;
germańskie; grecki; łaciński, z którego wyłoniła się rodzina romańska:
włoski, francuski, hiszpański, portugalski, rumuński i pomniejsze. Z języka
starogreckiego z licznymi dialektami, jak dorycki, attycki, joński i inne
powstał wspólny język grecki (koinē diálektos) w epoce Aleksandra Wielkiego,
w którym m.in. napisane zostały księgi Pisma św. Nowego Testamentu. Obok
rodziny indoeuropejskiej dla Europejczyków ważne znaczenie miała także
rodzina języków semickich, m. in. starohebrajskiego, w którym napisana
została większość ksiąg St. Testamentu, i aramejskiego, którym mówili
mieszkańcy Palestyny w okresie narodzenia Chrystusa, m. in. sam Jezus
Chrystus i w którym napisane zostały niektóre księgi St. Testamentu, np.
Księgi Machabejskie. Z narodów europejskich Węgrzy i Finowie mówią językami,
należącymi do rodziny ugro-fińskiej. Wśród języków świata zatem najbardziej
znane są rodzina indoeuropejska, semicka i ugro-fińska.

Pod względem genealogicznym kaszubszczyzna należy do grupy lechickiej języków
zachodniosłowiańskich. Wielką rodzinę języków słowiańskich dzielimy bowiem na
3 grupy: 1) wschodniosłowiańską z konkretnymi językami słowiańskimi:
rosyjskim (wielkoruskim), białoruskim i ukraińskim (małoruskim); 2)
południowosłowiańską z (tradycyjnie, bo dziś po ostatnich wojnach na
Bałkanach i nowych podziałach politycznych stosunki językowe zaczynają się
układać inaczej) konkretnymi językami literackimi: bułgarskim, macedońskim,
serbsko-chorwackim i słoweńskim; 3) zachodniosłowiańską z trzema podgrupami:
a) czesko-słowacką z literackimi językami czeskim i słowackim; b) łużycką z
konkretnymi językami literackimi: górnołużyckim (okolice Budziszyna, niem.
Bautzen) i dolnołużyckim (okolice Chciebuża, niem. Cottbus) i c) lechicką z
konkretnymi językami: wymarłym w XVIII w. połabskim (tereny dzisiejszej
Meklemburgii), wymarłymi dialektami słowiańskimi dzisiejszego Pomorza
Zachodniego (Szczecińskiego) i Środkowego (Koszalińsko-Słupskiego), językiem
kaszubskim, który historycznie sięgał po Kołobrzeg i rzekę Parsętę, oraz
polskim językiem literackim i jego głównymi dialektami: wielkopolskim,
małopolskim, mazowieckim, śląskim i pomorskimi: kociewskim, malborskim,
warmińskim, lubawskim, ostródzkim i mazurskim (dialekty: borowiacki
(tucholski), krajniacki (okolice Piły, Złotowa i Nakła) oraz chełmińsko-
dobrzyński łączymy z Wielkopolską).

Pod względem typologicznym kaszubszczyzna jest językiem fleksyjnym, jak
większość języków europejskich, np. niemiecki, czeski, słowacki, łaciński i
grecki, tzn. nasze myśli i sądy wyrażamy za pomocą odmienianych wyrazów:
rzeczowników, przymiotników, liczebników, zaimków i czasowników, a w odmianie
wyróżniamy w wyrazach tematy i końcówki (są bowiem języki alternacyjne, jak
semickie, w których myśli wyraża się tylko za pomocą wymian głoskowych w
wyrazach, w językach fleksyjnych wymiany głoskowe tylko towarzyszą wymianom
końcówek, por. np. polskie księg-a : ksiąg-, niem. das Buch- : die Büch-er i
języki aglutynacyjne, jak turecki, fiński czy węgierski, w których myśli
wyraża się za pomocą różnych cząstek, tzw. morfemów).

Ze względu na kryterium funkcyjne kaszubszczyzna jest językiem żywym, jak
polszczyzna, francuszczyzna, niemczyzna i tyle innych. Do posługujących się
językiem kaszubskim przyznaje się ok. 5 tys. Kaszubów, związki kulturowe,
genealogiczne, świadomościowe deklaruje znacznie więcej. Językom żywym
przeciwstawiamy języki martwe, którymi są np. wspomniane języki pruski i
połabski, nadto gocki, starożytny filistyński (Filistyni byli „ludem
morskim”, wywodzącym się z Krety, który w XII w. przed Chr. osiadł na terenie
późniejszej Palestyny, dał jej zresztą nazwę, potem został pokonany przez
Izraelitów, na których wcześniej często napadał) i inne; łacina jest językiem
półmartwym, jest bowiem językiem urzędowym Kościoła Rzymskokatolickiego,
używana bywa w uroczystych okazjach nadawania dyplomów honorowych i
sporządzania tablic pamiątkowych. Martwym językiem dziś jest zachodnia część
kaszubszczyzny, określana w slawistyce (pogląd ten utrwalił ostatecznie F.
Lorentz) jako dialekt słowiński i kabacki, którymi posługiwali się Kaszubi w
pow. lęborskim i słupskim, zwani Słowińcami i Kabatkami (pod red. Z.
Sobierajskiego zaczął wychodzić „Słownik gwarowy tzw. Słowińców kaszubskich”,
(t.) 1: A - C, Warszawa 1997).

II. Granice kaszubszczyzny

Granice kaszubszczyzny na zachodzie określili badacze: T. Lehr-Spławiński, T.
Milewski, E. Rzetelska-Feleszko na podstawie cech językowych, utrwalonych w
nazwach własnych zarówno osobowych, jak i geograficznych, oparli ją (w
wielkim uproszczeniu) w okresie średniowiecza na rzece Parsęta (od kasz.
rzeczownika parsę ‘prosię’) po Kołobrzeg i Koszalin. W okresie międzywojennym
przebiegała ona zasadniczo wzdłuż granicy z Niemcami, kaszubskimi były jednak
powiaty bytowski i lęborski, kaszubskie było także Wierzchucino ze wsiami
przyległymi, jako że ich mieszkańcy korzystali ze stałych przepustek, by
mogli uczestniczyć w nabożeństwach katolickich w Żarnowcu. Południową granicę
wytyczali w okresie międzywojennym L. Zabrocki, K. Nitsch, a po wojnie zespół
badaczek z „Atlasu językowego kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich”; sięga
ona (w uproszczeniu) po rzekę Brdę. Na wschodzie według badań K. Nitscha i F.
Lorentza granica kaszubska przebiegała szosą Nowa Karczma - Lubieszyn -
Liniewo (wsie te były kaszubskie) w pow. kościerskim. Po wojnie do tych wsi i
okolicznych: Wielki, Mały i Nowy Klińcz, Podleś, St. Bukowiec, Grabowo
sprowadzili się nowi osadnicy (często Kaszubi z pow. kościerskiego i
kartuskiego) na dawne majątki niemieckie i gospodarstwa poniemieckie. Dialekt
kociewski okazuje się ekspansywny („Kociewiacy psiąknie mówią”, bo używają
samogłoski a, gdzie Kaszubi wymawiają rodzaj o, np. kociewskie ja pan : kasz.
jô pón, koc. młoda para : kasz. młodô pôra) i wiele dawnych pogranicznych
kaszubskich wsi stopniowo (pod względem językowym) staje się kociewskimi.
Zdaniem K. Nitscha dzisiejsze tzw. poddialekty kociewskie, tj. kiszewski i
wysiński (od wsi Stara Kiszewa i Wysin w pow. kościerskim) wykształtowały się
na podłożu kaszubskim: mówi się tam bowiem, jak na południowych Kaszubach:
bochének, lén, żénic sia, nie, jak na Kociewiu centralnym, bochanek, lan,
żanić sia; L. Zabrocki przyjmował, że kaszubszczyzna sięgała historycznie
także na teren Borów Tucholskich (nazwy wsi Cekcyn, Gostycyn z dawnych
Ciechocin, Gościęcino i formy typu kłose, nose, nie kłosy, nosy). Granica
północna zawsze opierała się na Bałtyku, którego nazwa zawiera słowiański
rzeczownik błoto.

III. Cechy konstytutywne kaszubszczyzny


Według Z. Stiebera, a głównie H. Popowskiej-Taborskiej (por. jej
pracę „Centralne zagadnienie wokalizmu kaszubskiego, Wrocław 1961) są trzy
cechy konstytutywne kaszubszczyzny: 1) kaszubienie, tj. realizacja spółgłosek
ś,

[szwager_z_laband]

III. Cechy konstytutywne kaszubszczyzny


Według Z. Stiebera, a głównie H. Popowskiej-Taborskiej (por. jej
pracę „Centralne zagadnienie wokalizmu kaszubskiego, Wrocław 1961) są trzy
cechy konstytutywne kaszubszczyzny: 1) kaszubienie, tj. realizacja spółgłosek
ś, ź, ć, dź jako s, z, c, dz, np. sano, zëma, cało ‘ciało’, dzys ‘dziś’,
dzecko, sedzec; 2) szwa (ë) - specyficzny kaszubski fonem, tj. głoska znacząca,
a więc taka, która zmienia znaczenie wyrazu: cëcho, lëcho, mësze, lëdze,
rëczec, dzëk ‘dzik’, który pojawia się na miejscu staropolskiego i
staropomorskiego ĭ,ŭ,ў krótkiego; że wprowadza ono różnice znaczeniowe w
wyrazach widać, zestawiając pary: bëstri ‘bystry, pojętny’ : bestri ‘pstry’,
rëk ‘ryk’ : rek ‘rak’, cëc ‘smoczek’ : cec ‘ciec’, më ‘my’ : me ‘owczy bek’,
rzëc ‘staropolska rzyć ‘tyłek’’ : rzec ‘powiedzieć’; 3) rozwój samogłoski ę po
spółgłosce miękkiej w i lub w ë: pisc ‘pięść’, zyc ‘zięć’, sygac ‘sięgać’,
mitczi ‘miękki’, klëknąc ‘klęknąć’, celëczi ‘cielęcy’, zëbnąć ‘ziębnąć’.

Współcześnie jest wiele cech spotykanych w kaszubszczyźnie, ale znane są one w
niektórych dialektach polskich albo tylko historycznie tam występowały, np.
przejście nagłosowych grup ra-, ja- w re-, je-, jak w wyrazach reno, redosc,
rek, redło, jerzmo występowało historycznie na całej północy Polski, a
prawdopodobnie także w Wielkopolsce, skoro w Bulli gnieźnieńskiej z r. 1136
mamy zapis Redk ‘Radek’, dziś znane np. na Kociewiu, skład głoskowy TarT (T
jest tu symbolem jakiejkolwiek spółgłoski) w wyrazach gard, warbel, warna,
sarka, bardowka ‘gród, wróbel, wrona, sroka, brodawka’, wspomniane wyżej
parsę ‘prosię’ utrwalone zostało w nazwie np. Starogard, Warlubie na Kociewiu
(ogólnopolskie byłoby Starogród, Wrocilubie), realizacja spółgłosek
tylnojęzykowych miękkich k, g jako ć, dź lub cz, dż, np. taci dłëdzi dzibci cij
lub taczi dłëdżi dżibczi czij ‘taki długi gibki kij’ znana była historycznie
także na Krajnie i w Borach Tucholskich (resztki tego zjawiska zapisywałem
jeszcze w r. 1975 w Krzywogońcu pod Cekcynem w pow. tucholskim, np. scisłe
mléko ‘skisłe mleko’).

IV. Poglądy na temat kaszubszczyzny

Do ostatniej dekady XIX w. nikt nie stawiał teoretycznego problemu: co to mowa
Kaszubów? W średniowieczu nazwy Kaszubia (po łacinie Cassubia), Kaszubi
(ludzie), Kaszuby (ziemia, region), Kaszubici (po łacinie Cassubitae) odnoszona
była do terenów od Meklemburgii po tzw. Pomorze Wschodnie, czyli tereny
dzisiejszego Powiśla Gdańskiego (powiaty malborski, kwidzyński, sztumski),
niekiedy nawet Warmii i Mazur, jak to pokazuje A. Dobrowolska w artykule z
czasopisma „Onomastica” (IV, 1959), potem rozwija historyk J. Spors i inni.
Według powszechnej opinii badaczy pierwotnymi siedzibami Kaszubów były bagniste
tereny ziemi koszalińskiej i słupskiej. Teoria ks. W. Czaplewskiego o wędrówce
szlachty kaszubskiej odnosi się do czasów po reformacji, gdy rodziny
słowiańskie parte przez żywioł germański (Drang nach Osten ‘parcie na wschód’)
przenosiły się z terenów Brandenburgii, Meklemburgii, Pomorza Zachodniego i
Środkowego na Pomorze Gdańskie pod władzę królów polskich i zwierzchnictwo
katolickiego biskupa włocławskiego lub kujawskiego (aż do r. 1821, do bulli
Piusa IX De salute animarum Pomorze Gdańskie należało do diecezji włocławskiej,
we wspomnianym roku przeszło pod władanie biskupów chełmińskich, bezpośrednio
zarządzał nim archidiakon pomorski rezydujący w Gdańsku), by zachować
słowiańskość i katolicyzm. Jako onomasta widzę to na przykładzie bardzo wielu
nazwisk. W okresie Polski szlacheckiej (r. 1466 – 1772), a i w początkowym
okresie pruskim o Kaszubach mówiono jako Prusakach ‘mieszkańcach Prus’, tak np.
Karol Dachnowski, autor Herbarza rodzin pomorskich, często określa ich
jako „Prusacy dawni”, tj. ‘rodziny dawno w Prusach osiadłe’. Określenie Kaszub
(taką formę notuje np. S.B. Linde w swoim VI-tomowym „Słowniku języka
polskiego” z lat 1807 – 1814), zniemczone na Kaschube przez wymianę końcowego –
a na –e (jak Franzose, Schwede), potem zrepolonizowane na Kaszuba przez
wymianę –e na –a, było pojmowane często przezwiskowo.

Pierwsze przykłady wyrazów kaszubskich pojawiają się u Niemca A. K. Gottloba
(1751 – 1818) w r. 1783 (84 wyrazy), w „ Słownikach porównawczych języków i
narzeczy Europy i Azji”, opracowanych z inicjatywy carycy Katarzyny II i
wydawanych w latach 1787, 1789, 1790, 1791, Mazura z pochodzenia, potem
kaznodziei protestanckiego i lektora języka polskiego w Gimnazjum Akademickim w
Gdańsku, K. C. Mrongowiusza, który w każdym z kolejnych opracowań i wydań
słowników polsko-niem. i niem. – polskich (począwszy od r. 1803) coraz więcej
przytaczał przykładów kaszubskich. Słowniki i prace Mrongowiusza skłoniły
rosyjską Petersburską Akademię Nauk do wysłania na Kaszuby w r. 1839 P. I.
Prejsa, a potem w r. 1856 A. Hilferdinga. Obaj w swoich sprawozdaniach do
Akademii zaznaczyli, że mowa Kaszubów jest bliższa językowi polskiemu niż
rosyjskiemu. Przyjazd Hilferdinga spowodowany został przez F. Ceynowę, ten
bowiem w r. 1850 wysłał do wspomnianej Petersburskiej Akademii Nauk zbiór
wyrazów kaszubskich (niedawno odnalezionych i opracowanych przez prof. H.
Popowską-Taborską), jego zdaniem bliższych językowi rosyjskiemu, aniżeli
polskiemu.

Dla Ceynowy było czymś naturalnym, że kaszubszczyzna to osobny język
słowiański, jak np. czeski czy słowacki, co ciekawsze: do obszarów kaszubskich
zaliczał Ceynowa nie tylko rdzenne Kaszuby, ale także Kociewie, Powiśle
Gdańskie i Bory Tucholskie (por. wyliczane kaszubskie miejscowości w trzech
początkowych zeszytach „Skôrbu”). O Kaszubach na Krajnie i częściowo w
Wielkopolsce mówił także ks. F. K. Malinowski, do którego często nawiązywał F.
Ceynowa.

„Problem kaszubski” (Kaschubische Frage, kaszubskij wopros) wywołał S.
Ramułt „Wstępem” do wydanego przez PAU w Krakowie w r. 1893 „Słownika języka
pomorskiego, czyli kaszubskiego” (t. II uważany za zaginiony przez inteligencję
kaszubską, choć wykazywany był przez sygnaturę w Bibliotece PAU w Krakowie,
przy ul. Sławkowskiej, m.in. przez P. Grzegorczyka, „Lexyconorum Poloniae”,
wydany został przez H. Horodyską dokładnie w 100 lat później, a więc w r. 1993,
scalony i wydany łącznie w opracowaniu J. Tredera w oficynie Czëc R. i W.
Kiedrowskich w Gdańsku w r. 2003). Po przytoczeniu opinii wcześniejszych
badaczy: znanych nam K.C. Mrongowiusza, I. Prejsa, A. Hilferdinga, F. Ceynowy
(„gorący Pomorczyk”), a niekiedy chodzi tylko o przypomnienie roli, jaką ci
ludzie odegrali w dziejach kaszubszczyzny, nadto L. Malinowskiego, J. Baudouin
de Courtenay, A.A. Kryńskiego, L. Biskupskiego i G. Pobłockiego wypowiedział
swój sąd: „Mowa Kaszubów i Słowieńców [Słowińców] nie jest bynajmniej narzeczem
polskiem, ale odrębnym językiem słowiańskim”. Użył tu słowa narzecze jako
odpowiednika gr.diálektos, dziś bowiem używa się terminów dialekt i gwara;
narzecze uważa się za mało precyzyjne i nieprofesjonalne. Jest to pierwsza z
sześciu tez, w których ujął status kaszubszczyzny, podać tu można jeszcze, że w
konsekwencji mowa Kaszubów mieści się w rodzinie języków zachodniosłowiańskich
razem z grupami czesko-słowacką, serbską (chodzi o Serbów łużyckich), językiem
polskim (pojęcie grupy lechickiej stworzył A. Hilferding, nie posłużył się nim
Ramułt); uznał też język pomorski, a więc ka

[szwager_z_laband]

Po przytoczeniu opinii wcześniejszych badaczy: znanych nam K.C. Mrongowiusza,
I. Prejsa, A. Hilferdinga, F. Ceynowy („gorący Pomorczyk”), a niekiedy chodzi
tylko o przypomnienie roli, jaką ci ludzie odegrali w dziejach kaszubszczyzny,
nadto L. Malinowskiego, J. Baudouin de Courtenay, A.A. Kryńskiego, L.
Biskupskiego i G. Pobłockiego wypowiedział swój sąd: „Mowa Kaszubów i
Słowieńców [Słowińców] nie jest bynajmniej narzeczem polskiem, ale odrębnym
językiem słowiańskim”. Użył tu słowa narzecze jako odpowiednika gr.diálektos,
dziś bowiem używa się terminów dialekt i gwara; narzecze uważa się za mało
precyzyjne i nieprofesjonalne. Jest to pierwsza z sześciu tez, w których ujął
status kaszubszczyzny, podać tu można jeszcze, że w konsekwencji mowa Kaszubów
mieści się w rodzinie języków zachodniosłowiańskich razem z grupami czesko-
słowacką, serbską (chodzi o Serbów łużyckich), językiem polskim (pojęcie grupy
lechickiej stworzył A. Hilferding, nie posłużył się nim Ramułt); uznał też
język pomorski, a więc kaszubski za ogniwo pośrednie między polszczyzną a
językami łużyckimi. Potępił opinię jakoby kaszubszczyzna była gwarą chłopską
czy zepsutą polszczyzną. Takie stanowisko powoduje, iż Kaszubi wstydzą się
swojej mowy i zaczynają mówić po niemiecku, bo poprawnej polszczyzny nie znają,
a „skażoną” mówić nie wypada. Taki pogląd ukształtował sobie Ramułt
prawdopodobnie pod wpływem wykładów Antoniego Kaliny, którego wykładów słuchał
na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie i pism F. Ceynowy, które przeczytał
jako 14-letni chłopak i wówczas postanowił zająć się badaniem języka Kaszubów.
Pogląd Ramułta bardzo wpłynął na świadomość etniczną i działalność społeczno-
kulturalną elit inteligencji kaszubskiej, jak to widać u J. Karnowskiego
(wyznania w „Mojej drodze kaszubskiej”), A. Majkowskiego i grona zrzeszeńców,
przede wszyskim A. Labudy, J. Trepczyka.

Stanowisko Ramułta wywołało właśnie wspomnianą „kwestię kaszubską”,
wypowiedziały się wówczas znane autorytety językoznawcze. Jan Karłowicz uznał
kaszubszczyznę za jeden z dialektów polskich na równi z wielkopolskim,
małopolskim, mazowieckim i śląskim, K. Nitsch, Z. Stieber i jego szkoła, tj.
prof., prof. H. Popowska-Taborska, J. Zieniukowa, E. Rzetelska –Felszko, K.
Handke, J. Majowa przyjęli teorię biegunowości, uznając wymarły język połabski
za biegun zachodni grupy lechickiej, a kaszubszczyznę za biegun wschodni. Gdy
chodzi o stosunek kaszubszczyzny do polszczyzny, to przyjęli wspólne linie
rozwojowe, a wielką archaiczność kaszubszczyzny tłumaczyli peryferyjnym
położeniem, osobnymi dziejami, wpływem niemczyzny. Uznawali jednak mowę
Kaszubów za dialekt języka polskiego. Również za dialekt polski uznał
kaszubszczyznę W. Pniewski, ale nie za zwykły dialekt, ale w znaczeniu
szczególnym. Poglądy autorek „Atlasu językowego kaszubszczyzny... „ ewoluowały
i ewoluują, prof. J. Zieniukowa np. na międzynarodowej Konferencji w Warszawie
w r. 1996 złożyła oświadczenie, iż przekonała się, że kaszubszczyzna to osobny
język słowiański. Ważnym czynnikiem w poglądach teoretycznych były i są
dokonania kulturowe Kaszubów, głównie przekład Pisma św. na język kaszubski. Na
Konferencji np. w Ostrołęce prof. B. Bartnicka z Uniwersytetu Warszawskiego po
moim referacie o działalności kulturowej Kaszubów: lektorat języka kaszubskiego
na Uniwersytecie Gdańskim, Studia Podyplomowe Pomorzoznawcze na UG,
wprowadzanie języka kaszubskiego do szkół, funkcjonowanie Kaszubskiego Liceum
Ogólnokształcącego w Brusach itd. w dyskusji powiedziała: Skoro Kaszubi mają
własny przekład Biblii, to nie ma problemu, co to kaszubszczyna - przekład
Pisma św. na język narodowy, zawsze wyznaczał początek języka literackiego
danego narodu.

V. Motywy, dla których uznajemy mowę Kaszubów za osobny język słowiański

W przyznaniu jakiemuś etnolektowi (rozumienie wyrazu zob. dalej) statusu
osobnego języka rozważa się najczęściej następujące kryteria:

1) Kryterium opisowe, czyli (z łacińska) deskryptywne, kiedy wylicza się po
prostu elementy obu etnolektów i konstatuje się cechy wspólne i różne. Pod tym
względem kaszubszczyzna i polszczyzna są innymi systemami we wszystkich
płaszczyznach językowych: a) w fonetyce w kaszubszczyźnie wyróżniamy 10
fonemów: a, ô, e, o, é, ó, ë, i, dwie samogłoski nosowe: ã, ą (tzw. wokalizm),
w polszczyźnie 6: a, e, o, i, u, ą; w zakresie spółgłosek kaszubszczyzna jest
uboższa od polszczyzny, brak w niej spółgłosek miękkich ś, ź, ć, dź, na północy
także ń (wymowa typu kón, Gdunsk), na południu Kaszub jest ć, dź, ale innego
pochodzenia, mianowicie z miękkich k, g (wymowa typu taći dłudźi dźibći
ćij ‘taki długi gibki kij’), na północy występuje tzw. bylaczenie, czyli wymowa
ł jako l (typ losos, liszka ‘osoś, łyżka’) (tzw. konsonantyzm). Skonkludować
więc możemy, że są to systemy różne.; b) we fleksji, czyli odmianie wyrazów
kaszubszczyzna dziś ma wiele rzeczowników rodz. nijakiego, które odmieniają się
jak przymiotniki, np. żëcé, sumienié, kôzanié, zbożé mamy więc żëcégo, żëcému,
żëcym itd.; w narzędniku l. mnogiej wszystkich rzeczowników może być użyta
dawna końcówka l. podwójnej (dualisu) -ama: chłopama, białkama, dzecama,
rëbama, zajcama itd.; wiele (znacznie więcej niż w polszczyźnie) przymiotników
występuje w formie krótszej, np. nie tylko zdrów, wôrt i inne (jak w j.
polskim), ale także karsz, forsz, fejn, richtich (są to, jak widać, wczesne
pożyczki z jęz. niemieckiego); w liczebnikach występuje np. szyk typu dwa
dwadzesca, nie tylko dwadzesca dwa; w zaimkach znane są dawne formy dualne
(pochodzące z l. podwójnej) ma, wa, naju, waju, nama, wama; formy l. mnogiej
występują w funkcji godnościowej, np. Jesce Wë głodny?, Bëlë Wë dzys w koscele?
do rodziców i starszych szanowanych osób; osobliwie wielkie różnice stwierdzamy
w odmianie czasowników: całe słowo posiłkowe bëc ma inną archaiczna odmianę,
tryb rozkazujący tworzymy z dawnym -i/-y (jak w „Bogurodzicy”: zyszczy nam,
spuści nam), które często przechodzi w -ë, np. rob!i, gon!i (z akcentem na
ostatniej sylabie), lecë, rzeczë i wiele innych; c) w składni występuje bardzo
często strona bierna (pod wpływem niemieckim), nawet od czasowników
nieprzechodnich, np. Mama je idzónô do koscoła, Tatk je jechóny do miasta; d) w
leksyce kaszubszczyzna jest uboższa: „Słownik gwar kaszubskich” ks. B. Sychty
zawiera ok. 65 tys. wyrazów, „Słownik języka polskiego” PAN pod red. W.
Doroszewskiego ok. 125 tys. słów.

2) Kryterium strukturalistyczne, kiedy rozważa się strukturę, czyli budowę
jakiegoś języka jako pewnego rodzaju magazynu głosek (dźwięków), fonemów
(głosek znaczących), modeli słowotwórczych, wzorców odmiany, konstrukcji
składniowych, a przede wszystkim zasobu słów. W tym ujęciu osobnym systemem
jest każdy dialekt, gwara, tym bardziej język narodowy, no i kaszubszczyzna,
która, jak widzieliśmy, przewyższa polszczyznę pod względem zasobu fonemów
samogłoskowych, zna wszystkie modele słowotwórcze występujące w polszczyźnie
(nadto obecne w niej niektóre nieznane polszczyźnie, jak formacje na -icze typu
borowicze, jagodowicze ‘krzaczki borówek, jagód’, przedrostek są- w nazwach
ciąży u samic typu sąbagnô, sącelnô, sąkotnô (o owcy, krowie, kozie,
zajęczycy), wzorce odmiany (paradygmaty), którymi często przewyższa język
polski; słownictwo jest uboższe, ale na tyle wystarczalne, by porozumieć się w
życiu codziennym, a przekłady Psalmów E. Gołąbka, modlitw (por. modlitewnik Më
trzimómë z Bogã) tegoż i E. Pryczkowskiego, subtelnych erotyków ks. Leona
Heykego i ostatnich – moim zdaniem bardzo udanych, nazywających poetycko, ale
bez kamuflaża arcana corporis feminei (przypomnijmy, że i biblijny Adam wyraził
zachwyt nad urodą kobiety (R

[szwager_z_laband]

2) Kryterium strukturalistyczne, kiedy rozważa się strukturę, czyli budowę
jakiegoś języka jako pewnego rodzaju magazynu głosek (dźwięków), fonemów
(głosek znaczących), modeli słowotwórczych, wzorców odmiany, konstrukcji
składniowych, a przede wszystkim zasobu słów. W tym ujęciu osobnym systemem
jest każdy dialekt, gwara, tym bardziej język narodowy, no i kaszubszczyzna,
która, jak widzieliśmy, przewyższa polszczyznę pod względem zasobu fonemów
samogłoskowych, zna wszystkie modele słowotwórcze występujące w polszczyźnie
(nadto obecne w niej niektóre nieznane polszczyźnie, jak formacje na -icze typu
borowicze, jagodowicze ‘krzaczki borówek, jagód’, przedrostek są- w nazwach
ciąży u samic typu sąbagnô, sącelnô, sąkotnô (o owcy, krowie, kozie,
zajęczycy), wzorce odmiany (paradygmaty), którymi często przewyższa język
polski; słownictwo jest uboższe, ale na tyle wystarczalne, by porozumieć się w
życiu codziennym, a przekłady Psalmów E. Gołąbka, modlitw (por. modlitewnik Më
trzimómë z Bogã) tegoż i E. Pryczkowskiego, subtelnych erotyków ks. Leona
Heykego i ostatnich – moim zdaniem bardzo udanych, nazywających poetycko, ale
bez kamuflaża arcana corporis feminei (przypomnijmy, że i biblijny Adam wyraził
zachwyt nad urodą kobiety (Rdz 2, 23) T. Fopkego – dowodzą, że można po
kaszubsku wypowiedzieć także liryczne przeżycia religijne i miłosne. Słownictwo
to przewyższa wyrazy gwar polskich, np. „Słownik” dialektu malborskiego prof.
H. Górnowicza zawiera 10 tys. wyrazów, „Słownictwo gwar kociewskich” ks. B.
Sychty ok. 5 tys. słów, „Słownik gwar kaszubskich” tegoż autora - przypomnijmy –
ok. 65 tys. wyrazów. Pamiętać też musimy, że w zależności od stopnia
zaangażowania w życie społeczne, zawodowe, kulturowe i towarzyskie
wykorzystujemy od ok. 6 – 8 tys. wyrazów, reszta pozostaje w magazynie jako
słownictwo bierne. Umiejętność korzystania z wielkich możliwości języka zależeć
także będzie od naszego wykształcenia, stanu zdrowia i stanu emocjonalnego w
danej chwili.

3) Kryterium funkcjonalne wynika z naczelnej funkcji języka, jaką jest funkcja
porozumiewawcza, komunikatywna: dar języka posiadamy po to, byśmy mogli się z
innymi ludźmi porozumieć. Wtedy będziemy się mogli porozumiewać z ludźmi w
jakimś języku, kiedy opanujemy dźwięki tego języka, wzorce odmiany, modele
składniowe, poznamy podstawowy zasób wyrazowy, przede wszystkim myślec będziemy
w tym języku. Człowiek bowiem – zdaniem Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego –
bardziej jest zrośnięty z językiem, niż roślina z ziemią, w której tkwi.
Opanowanie języka musi być dobre, inaczej zachodzić będą elementy jednego
systemu czy to gwarowego, czy literackiego innej narodowości na język, który
jest podstawowym środkiem porozumiewania się. Fachowo mówi się wówczas o
interferencji jednego języka na drugi. A. Majewicz kryterium funkcyjne
wykorzystał jeszcze inaczej. Wprowadził pojęcie etnolektu, którym dla niego
jest zarówno jakiś język, jak i gwara języka narodowego. Przyjął także słuszne
założenie, że jeśli rozmówca A posługuje się etnolektem x, a rózmówca B
etnolektem y i oni się nie rozumieją, to etnolekt zarówno x, jak i y są
osobnymi językami. To teoretyczne założenia odniósł do sytuacji konkretnej
Polaka rozmawiającego np. ze Słowakiem i z Kaszubą. Okazuje się, że Polakowi
łatwiej porozumieć się ze Słowakiem niż z Kaszubą. Wynika z tego, że etnolekt
polski i etnolekt kaszubski to osobne języki.

4) Kryterium kulturowe wyraża się w tym, że Kaszubi wzbogacają swój zasób
kulturowy, pomnażają literaturę, utrwalają dzieje, przyswajają sobie zdobycze
kultury światowej. W tym zakresie mają przekład Pisma Świętego (brakuje jeszcze
wielu ksiąg St. Testamentu), dokonany wprawdzie nie z oryginału, tylko z tzw.
polskiej i katolickiej Biblii Tysiąclecia (ks. Sikora jedynie przetłumaczył
Ewangelię według św. Marka z oryginału greckiego), ale jest to tekst w ich
języku; złożony charakter ma tzw. Modlitewnik kaszubski Më trzimómë z Bogã:
zawiera podstawowe modlitwy katolika, minikatechizm i pieśni oraz songi
religijne. S. Janke przełożył „Sonety krymskie” A. Mickiewicza, czekać wypada
na dalsze tego typu inicjatywy. Piszącym po kaszubsku usługi oddać mogą „Zasady
pisowni kaszubskiej”, „Słownik polsko-kaszubski” J. Trepczyka (oraz
wcześniejszy dwujęzyczny A. Labudy). Oczywiście dostępne im tez są słowniki
naukowe: ks. B. Sychty,”Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej”, t. I –
VII, Wrocław 1967 – 1978 i „Pomoranisches Wórterbuch” F. Lorentza . O tym, że
kaszubszczyzna jest osobnym językiem, świadczą m.in. takie inicjatywy i
dokonania: przekład epopei kaszubskiej „Żëcé i przigodë Remusa” A.
Majkowskiego, dokonany w r. 1965 przez Lecha Bądkowskiego, dwujęzyczne wydanie
baśni kaszubskich przez J. Sampa i inne. Z publikacji naukowych wymienić
wypada „Słownik etymologiczny kaszubszczyzny” W. Borysia i H. Popowskiej-
Taborskiej (na razie wyszły 4 tomy A- S w Warszawie w latach 1994 – 2002),
świadczący dobitnie o tym, że kaszubszczyzna to osobny język (dotąd bowiem
żaden dialekt nie ma słownika etymologicznego). Kaszubszczyzna ma swój własny
tom w seryjnej publikacji Najnowsze Dzieje Języków Słowiańskich
pt. „Kaszubszczyzna/Kaszëbizna”, red. E. Breza, Opole 2001. A. Majewicz oraz
inni naukowcy i działacze społeczni oraz kulturowi często oświadczają, czym
jest kaszubszczyzna, niech pokażą sami Kaszubi, na co ich stać, czego mogą
dokonać.

5) Kryterium świadomości językowej wyraźnie przemawia za tym, że kaszubszczyzna
to osobny język. Kaszubi dobrze wiedzą, kiedy mówią po polsku, czyli polaszą
czy mówią po polsku, a kiedy mówią po kaszëbsku lub po naszemu. Polaszenie
przez Kaszubę w obecności Kaszubów czy z Kaszubami jest widziane bardzo źle.
Tak zatem tzw. swiãda czy swiąda kaszëbsci jiwernotë przemawia za tezą, że
kaszëbizna to apartny słowiańsczi jãzëk.

6) Kryterium polityczne, a więc to, że Kaszubi nie mają jakiejś jednostki
politycznej, mogłoby przemawiać przeciwko temu, że kaszubszczyzna jest osobnym
językiem słowiańskim. Jednak wiele jest narodów, które nie mają własnego
państwa, a mają osobny język. Przykładem mogą być Łużyczanie, gdzie
Górnołużyczanie ze stolicą w Budziszynie (Bautzen) mają osobny język
górnołużycki, a Dolnołużyczanie ze stolicą w Chociebużu (Cottbus) osobny język
literacki dolnołużycki, Retoromanie w Szwajcarii, Fryzowie w Holandii, z
którymi w kontaktach pozostają Kaszubi i inne nacje. Funkcjonowanie w osobnym
organizmie państwowym zatem nie jest nieodzownym warunkiem, by język jakiegoś
narodu miał status osobnego języka literackiego. W wypadku Kaszubów mamy do
czynienia nie z narodem, tylko z grupa etniczną. Kaszubi bowiem mają własny
język, ale czują się (przynajmniej w zdecydowanej większości) Polakami, są
lojalnymi obywatelami Polski. Przyświeca im dewiza wyrażona przez H.
Derdowskiego w dedykacji humorystycznego poematu „O panu Czorlińscim, co do
Pucka po sece jachoł” J. I. Kraszewskiemu: „Czujta tu ze serca toni skłod nasz
apostolsczi: Ni ma Kaszub bez Polonii, a bez Kaszub Polsci”.

Uznanie jakiegoś etnolektu za osobny język literacki czy zaszeregowanie do
dialektu jakiegoś języka jest sprawą ambicji narodowej czy etnicznej, prestiżu
społecznego. W wypadku kaszubszczyzny możemy powiedzieć, że to mowa droga
każdemu Kaszubie, dobrze nią się może porozumieć w domu, w środowisku wiejskim,
większość pragnie, by uczyły się jej dzieci kaszubskie w szkołach, by
rozbrzmiewała ona w kościołach, niektórzy domagają się jej w urzędach, na
szyldach ulicznych i tablicach informacyjnych: literaci mogą w niej tworzyć
dzieła literackie, wypowiadać się w niej próbują

[ballest]

"To teoretyczne założenia odniósł do sytuacji konkretnej
Polaka rozmawiającego np. ze Słowakiem i z Kaszubą. Okazuje się, że Polakowi
łatwiej porozumieć się ze Słowakiem niż z Kaszubą. Wynika z tego, że etnolekt
polski i etnolekt kaszubski to osobne języki."

Hm, tu je dowod, ze Slonski to nie gwara a osobny jezyk!

[szwager_z_laband]

mysla ze wiyncyj paraleli idzie pociongnonc miyndzy kaszebskom i slonskom
godkom

[ballest]

My to wiymy, ale czy nieprzyjazny Slonzokowi Gorol to zrozumie!?