hanys_hans
14.02.07, 21:26
Zwierciadło saskie, niem. Sachsenspiegel, dolnoniemieckie Sassenspegel – spis
prawa zwyczajowego z terenu Saksonii (między Wezerą a Łabą)
Powstanie i zawartość
Powstało w latach 1220-1235. Autorem był ławnik sądowy Eike von Repkow, który
podjął się spisania dzieła prawdopodobnie na polecenie szlachcica von
Falkenstein. Twórca miał dobrą znajomość prawa miejscowego, nie posiadał
jednak głębszego wykształcenia prawniczego (w szczególności nie znał prawa
rzymskiego). Spowodowało to, że spis odbiega poziomem od innych mu
współczesnych, ukazuje jednak przez to autentyczne prawo lokalne bez obcych
naleciałości. Praca ta napisana została najpierw po łacinie (pierwotny tekst
łaciński zachował się tylko we fragmentach), a następnie (przez tego samego
autora) powstała jej wersja niemiecka. Zwierciadło saskie składa się z dwóch
części:
* w pierwszej znajdują się regulacje prawa ziemskiego (Landrecht).
Obejmowała sprawy ustrojowe, jak również prawo sądowe (prywatne, karne,
procesowe) omówiono skrupulatnie. Uwzględnione są tu również (poza prawem
zwyczajowym) ustawy cesarskie i przepisy prawa kanonicznego.
* druga zawiera przepisy odnoszące się do prawa lennego (Lehnrecht) –
określające relacje między suwerenem a wasalem.
Repkow opowiadał się w swym dziele za wyższością władzy cesarskiej nad władzą
papieża (np. niedopuszczalność wyklęcia cesarza przez papieża poza trzema
wypadkami: zburzenia kościoła, odstępstwa od wiary, porzucenia prawowitej
małżonki). Twierdził on również, że papież nie może stanowić praw sprzecznych
prawem ziemskim, lub prawem lennym. Spowodowało to potępienie przez Grzegorza
XI w 1375 r. 14 artykułów Zwierciadła (tzw. articuli reprobati), uznano je za
heretyckie. W znacznej liczbie późniejszych rękopisów artykuły te były pomijane.
Znaczenie
Dzieło zyskało znaczny rozgłos (zwłaszcza jego część pierwsza) tłumaczono je
na kilka języków, w tym i na polski. Było ono szeroko czytane i komentowane.
Szybko zdobyło sobie autorytet i było stosowane w praktyce sądowej (choć
powstało jako spis prywatny). Przyczyniło się do ujednolicania prawa na
terenie Niemiec (i nie tylko) Wywarło wpływ na rozwój prawa w licznych
krajach, m.in.; Niemcy Czechy, Węgry. Oddziaływało głównie na prawo miejskie i
prawo wiejskie.
Zwierciadło saskie w Polsce
Do Polski dotarły liczne kopie (w języku niemieckim) i tu dokonywano ich
przekładu. Początkowo na łacinę; jako pierwszy Zwierciadło przetłumaczył
Konrad z Opola (koniec XIII w.) tzw. versio Vratislaviensis, a następnie
pisarz miejski krakowski Konrada z Sandomierza (1359) r. tzw. versio
Sandomiriensis. Zwierciadło rozpowszechniło się na ziemiach polskich i było
używane w licznych miastach (zwłaszcza na prawie magdeburskim) obok Weichbildu
saskiego. Jedna z wersji Zwierciadła została złożona przez Kazimierza
Wielkiego w sądzie wyższym prawa niemieckiego na Zamku w Krakowie, przez co
stało się tekstem oficjalnym. Teksty ich zostały po raz pierwszy wydrukowane w
Polsce w Statucie Łaskiego (1506) r. w tłumaczeniu Konrada z Sandomierza.
"Zwierciadło Saskie" stało się prawem obowiązującym w sądach miejskich i
wiejskich 2 października 1535 na podstawie rozporządzenia Zygmunta Starego.
Tekstem oficjalnym był przekład pierwszej części Zwierciadła dokonany przez
Mikołaja Jaskiera (pisarza krakowskiego) Iuris provinicialis quod Speculum
Saxonum vulgo nuncupatur libri tres. Zwierciadło zostało przetłumaczone na
język polski (w układzie alfabetycznym i wydane drukiem) przez syndyka
lwowskiego Pawła Szczerbicza w 1581 r. (Speculum Saxonum albo prawo saskie i
magdeburskie porządkiem abecadła z łacińskiego i niemieckich exemplarzów
zebrane). Przez cały okres swego pobytu na ziemiach polskich Zwierciadło
saskie było komentowane i omawiane przez polskich prawników, jednym z
wybitniejszych był Bartłomiej Groicki, który opracował zagadnienia związane ze
Zwierciadłem saskim m.in. w dziele; Artykuły prawa magdeburskiego, które zowią
się Speculum Saxonum.
