Wielki Post i Zielgónoc

[rita100]

"Popielec na Warmii nazywano suchą środą, a na Mazurach - popielnikiem. Po
powrocie z kościoła popiołem drzewnym szorowano garnki i patelnie na znak ,
że zaczyna się czterdziestodniowy post (dotyczyło to oczywiście tylko
katolików). Nie jedzono mięsa nawet w niedziele. Czas wielkiego postu był nie
tylko czasem pokuty, ale także wzmożonego miłosierdzia. Chorym i biednym
noszono masło, jajka i ryby oraz bochenki białego chleba. Chętnie niż
zazwyczaj obdarowywano żebraków."

Jak widać piękny to był zwyczaj szczegolnie ten okres wzmożonego
miłosierdzia. Czy jeszcze gdzieś ten zwyczaj się uchował ? Śmię twierdzić ,
że o tym już się zapomina, nowoczesny styl życia wyparł te zwyczaje.

Powolutku zbliżamy sie do Niedzieli Palmowej, do Wielkiego Piątku i do
Wielkanocy.

[rita100]

A tak buło kedajś, tak Klyjmens łopoziedzioł:

Ło pónocy na sucho środa buł kóniec z tancami. Bez cołan post łod tygo
popsielnika aż do Zieganócy żodny muzyki w chałupsie słuchać nie buło. Jesć tyż
tlo postne jydzanie. Łu noju w kożdo środa, psióntek i sobota jedlim tlo
śledzie abo warzóne ryby abo jojka. Moja muterka świniny na stół nie dała aż do
Zielganócy. Mniajso łod truziów jedlim abo kokoszy. Gajsiygo mniajsa tyż niy,
bo za tłuste. Naszo óma bez cołan zielgi post nie tlo mniajsa, ale razu mlyka
do gamby nie wzióła. Jek Pon Jezus sztyrdzieści dniów pościuł to i jo moga -
móziuła. Tero sia tan noród taki porobziuł co ledwo jedan psióntek bez tydziań
bez mniajsa nazryć potraszó. To i nie dziwota co Pon Bog nieszczajście na tan
noród ześle. Czekalim tedy zawdy na ta Zielgónoc jek na boske zmniłowanie. W
Zielgo Sobota sia móziło: "eszcze nocka i Zielgónocka i mnajsko ham, ham."

Na Wielkanoc

[tralala33]

'Już znowu ożyło wszystko zmartwione,
Co pod tem było w śnie pogrzebione.
A obudzone ze snu swojego
Chwali wzniesione Zmartwychwstałego.

Gdy błyśnie zorza, słońce zaświeci,
Ziemia i morze dziękę swą zwnieci.
Wdzięczne są śpiewy ptaków wokoło,
Wiatru powiewy szumią wesoło.

I kwiaty one, co w łonie ziemi
Były uśpione - jak są wdzięcznemi!
Już w nowej sile się wytykają
K' Jezusie mile się uśmiechają.

Wsio się odnawia już czasu tego
I też pozdrawia Zmartwychwstałego.'

(Michał Kajka)

[rita100]

Kajka, nie zastapiony poeta.
A za tydziań niydziela palmowa. Czy masz Tralala tą palmę zakupsioną
na 'Kaziukach' ? Pamnientasz , tam chyba najbardziej to palmami handlowano.

[rita100]

No tak , nadchodzó Śwanta i cias cóś niecóś popsisać. Wysznupałam bardzo
ciekowy tekst. Niestety nie znam autora tego tekstu, ale wspaniale może nas
zapoznać z ogólną przyjętą tradycją.
Potam poziemy sobzie co takygo typowego jest w tradycji śwantecznej
warnijskiej.
Zapraszam do dyskusji
Zaczynamy od Niedzieli Palmowej.
Acha , bandzie tyż i ło Wielkiej Środzie, Wielkim Czwortku, Wieklim Psiontku ,
Wielkiej Sobocie i o Zielgónocy.

[rita100]

"Tradycja mówi, że Niedziela Palmowa rozpoczyna okres Wielkiego Tygodnia,
bezpośrednio poprzedzającego Wielkanoc. Poza dniem niejakiej „radości” jest
również zapowiedzią zdrady Żydów, męki, śmierci i Zmartwychwstania Jezusa.
Według Ewangelii w tym dniu Jezus wkroczył do Jerozolimy, witany przez Żydów
jako ich wyzwoliciel i król. Dzieci machały do Niego gałązkami, dorośli kładli
swoje szaty pod kopyta osła, na którym jechał.
Zwyczaj sporządzania na ten dzień palm pojawił się na Zachodzie w VII wieku,
kiedy to zaczęto już urządzać z nimi uroczyste procesje. Jednak samo święto,
jeszcze bez palm, obchodzone było już w III wieku n.e..
Powszechnie wiadomo, że zielona gałąź od zawsze towarzyszyła ludziom, nawet (a
może zwłaszcza) czarodziejom, jako symbol życia i radości. Kiedy dodatkowo do
gałązek przyczepiło się kwiatki i inne rośliny „wiecznie zielone”, palma taka
spełniała funkcję ochronną przed złymi siłami, gdyż moc w niej zawarta była
zdwojona."

[rita100]

A tero bandziewam robzić Palmy. Cóż jo moge godać o warnijskich palmach. Eszcze
takiej rychtycznej nie zidzioła. Znom palmy góralskie i noju południowe. Może
byśta cóś łopoziadzieli ło swojich palmach. Jek ji robzicie i z czam
łustoracie. Jek duże só woju palmy.
Zrobzie am łobrazek palmy krakowskiej z pod samniutkich Sukienic woma pokaże.

[tralala33]

Palmę zrobimy z bazi, ale może i taką wileńską kupimy bo są piękne.

Strój warmiński na Wielkanoc

[tralala33]

www.wm.pl/Index.php?ct=kultura&id=589309
Dawniej święta Wielkiej Nocy była okazją do zaprezentowania dzięki strojom i
statusu materialnego, i wdzięków. Panny na wydaniu mogły pozwolić sobie na
sukienki do pół łydki, co już z godnością mężatki licowało.
- Ubiór na wsi mówił wszystko o pozycji społecznej, stanie majątkowym i
cywilnym, ale też o wieku swojego właściciela - opowiada Elżbieta Karczmarek,
etnograf z Muzeum Warmii i Mazur. - Inaczej ubierano dzieci, inaczej panny na
wydaniu, mężatki oraz panie w podeszłym wieku. Nastolatki musiały się dobrze
zaprezentować i skusić przyszłych amantów. Im bliżej dwudziestu lat, tym
bardziej rodzice martwili się, czy znajdzie się mąż dla tak starej panny.
Kuszenie kuszeniem, ale nawiązanie bliższych kontaktów utrudniały jednak
warstwy ubrań: od halki (co najmniej jednej), przez sukienkę bez rękawów (do
pół łydki), suto marszczoną spódnice, ozdobny fartuszek (najczęściej biały,
uszyty z batystu, muślinu, wyszywany białą nitką, w dziurkowane wzroki tzw.
haft angielski), po gorsecik (zwykle zapinany z przodu). Jak było ciepło, to
panny smażyły się w takim przyodziewku: warstw dużo, do tego z wełny, czasem z
lnu. Ale każda porządna panna musiała tradycji i społecznym wymaganiom sprostać
z godnością.
Do tego obowiązkowo musiały być skórzane, sznurowane buciki, na niewysokim
obcasiku, bo w chodakach noszonych na co dzień, wyjść nie wypadało. Panienki
miały białe buty lub czarne, z czerwonymi sznurowadłami. Zaś mężatki i starsze
kobiety, nosiły buty czarne z czarnymi sznurówkami, bo im nie wypadało hołdować
ekstrawagancji.

[tralala33]

Typowo wielkanocnym szczegółem była wkładana na rezurekcje biała, jedwabna
chusta, wykańczana koronka. Mogły też włożyć miękkie mycki (czepce z nie
usztywnionym denkiem, z różowego lub jasno niebieskiego atłasu). Jeszcze w XVI
i XVII zakazywano pannom chodzenia w czepcach, żeby je od mężatek odróżniać.
Jednak biskupi tego przepisu rygorystycznie nie pilnowali. Co bogatsze
dziewczyny nosiły więc czepce identyczne jak mężatki – z twardym denkiem. Panny
na wydaniu też nie miały łatwo: co najmniej jedna halka, lniana koszula z
rękawem trzy czwarte (wykończonym falbanką i koronkami), spódnica i dopasowany
gorsecik (ozdobionymi aksamitkami, guziczkami, koralikami). Za to
kolorystycznie odróżniały się od starszych: barwy strojów miały weselsze,
jaskrawsze. Mężatka musiała mieć przecież strój dostojny, poważny. Poza tym
panny nosiły kamizelki, a mężatki jupki - kamizelki podobne w kroju, ale z
rękawami bufiastymi i zamiast dekoltu, z kołnierzykiem stójkowym, zapinane pod
szyją. Pod szyją była często jeszcze broszka i korale.
Mężatka od święta wyjmowała czepiec - twardą myckę złotem wyszywaną prze
siostry katarzynki z Braniewa. Od święta, bo kosztowną. Kosiarz na takie
nakrycie głowy musiał od świtu do nocy przez trzy miesiące pracować. Czepki
więc dziedziczono linii żeńskiej, stanowiły wiano. Leżały, w skrzyniach,
czekając na wielki dzień swych pań. Dziewczyny przynosiły je pod kościół w
koszykach wyłożonych watą i wkładały dopiero przed wyjście do kościoła. Po mszy
z powrotem czepiec trafiał do skrzyni.

[tralala33]

Wdowy ubierały się tak, ja mężatki, ale w stroje o ciemniejszych barwach.
Ówczesne zwyczaje pełną żałobę nakazywały nosić przez rok. Do jasnych kolorów
wdowa nawet po powtórnym małżeństwie wrócić nie mogła, chyba, że chciała siać
zgorszenie.
Dziewczynki od święta nosiły sukienki szyte specjalnie na uroczystości z
dobrego gatunkowo materiału (najlepiej z wełny). Ich stroje ozdabiały szerokie
wstążki, z żakardowym wzorem, wiązane w kokardy, z długimi końcami (które
spływały aż do kolan). Gwarowo nazywano je szlipsami. Poetka i pisarka, Maria
Zientara-Malewska, wspominała, że szlipsy wiązano dziewczynkom także prowadząc
je do szkoły.

Wzory materiałów nie były tak strojne jak w innych regionach: przeważały pasy i
kratki. Na cieplejsze dni od święta wkładano sukienki z lnu pokrytego
drukowanym wzorem (geometrycznym lub kwiatowym). A kolory? Bez ekstrawagancji.
Na Warmii stroje były w kolorze czerwieni i ciemnego niebieskiego, a na
Mazurach w odcieniu ciemniej zieleni, szarości, brązach. To wynikało m.in. z
różnic religijnych. Protestantyzm, dominujący na Mazurach postulował prostotę i
skromność w stroju, zaś katolicyzm warmiński nie był tak surowy.

[rita100]

Tak , w Święta Wiekanocne bardzo zwracano uwagę na strój. Musiał to być
reginalny. Ja pamiętam jak moje dziewczynki byłu zawsze w ten dzień ubrane w
stroje krakowskie i do tej poty je mam. Bardzo kolrowe też ze wstązkami. To był
taki fajny dzień , gdzie można bylo w stroju regionalnym iśc do święcenia
jajek. Teraz u nas nie widzać , by tak chodzili. Tradycyjne stroje na taki
dzień to obowiązek był dawniej. A teraz ?

[tralala33]

W Olsztynie nie widziałam dzieci w strojach warmińskich, może w Gietrzwałdzie
tak bywa? Albo w jakiejś innej warmińskiej wsi? Krakowskie stroje są znane,
łatwo można je kupić, choć pewnie nie są tanie. A taki warmiński - nie ma skąd.

Przysłowie na Wielki Post

[tralala33]

A właściwie na konie Postu
'jeszcze jedna nocka - Wielkanocka, mięsko ham, ham (mówi ten, kto sobie życzy
końca Wielkiego Postu)

[rita100]

Właśnie nie ma w Łolstynie takiej Cepelii ze strojami ludowymi i wyrobani
tkackimi i inne regionalne rzeczy. Za to sa Tralala na Tragu Rybnym kramy
góralskie i tam można kupić ciupagi, kierpce, swerty z wełny owczej - strasznie
się zdziwiłam, że z Olsztyna mogę przywiźć kierpce i powiedziec , że była w
górach , a nie nad jeziorami

[rita100]

Obrzędy wielkanocne
I to cyba mazurskie, bo gwara jeka jinsza.

W Wielgunoc to juz chodzili kole 'okna i śpchiewali po ctery takiech, to
przyśpchiewali:

Cy zwoló, cy zwoló
Ten dumecek rozweseló.

Prześpchiewali pchieśnió:

A cy dacie , cy nie dacie,
Cy kianienne serce macie ?
Mróz srogi, zimno w nogi,
Jeden nagi, drugi bosy,
Trszeci skace pod niebhiosy,
A ten cwarty co rękiszic ni ma
Ten z nami nie wytrsz'ima.

Poziedała mi wasza pstra kokoska,
ze wam tyle jajek naniosła.
Tam lezó na polcy w dónicy,
Tam je m'iska lic'i.

Poziedała nóm wasa pstra śwynia,
Coście zarzneli 'od niej syna.
Tam zisi w kómorze
Kiełbasy na paklepnem prowozie.

A cy dacie, cy nie dacie
Cy kianienne serce macie ?
--
To tedy dali jajków, to podziękowali:

Dziękujemy wam, miła pani,
Za ten wykup coście dali.

Kiedy nie zwolili:

Pozal się tej mojej drogi
Do tej carnej baby, śwyniej nogi.
Dajze Boze , z nieba rosy,
Cob'i wam przepadli kokosy.
Dajże Boze z nieba chmury,
Coby wam przepadli kury.

[rita100]

schlesien.nwgw.de/foto/thumbnails.php?album=102
To już jutro, ale jestem przygotowana Zakupy na Rynku Krakowskim u straganek.

[gietpe]

Psiankne , kolorowe..

[rita100]

A jutro święcenie Palm

[rita100]

schlesien.nwgw.de/foto/displayimage.php?album=102&pos=15
Taka miałam Palmę , zakupioną w Sukienicach. A tam mnóstwo było palm, ale o
taka tradycyjną jak dawniej jednak nie bylo, zresztą sami zobaczcie.

schlesien.nwgw.de/foto/displayimage.php?album=102&pos=14
W moim kosciele rano był konkurs palmy.

[rita100]

Z okazji świąt Wielkanocy albo świąt wielkiejnocy, albo Świąt Wielkiej Nocy,
albo świąt wielkanocnych, albo Świat Wielkanocnych - wszystkie zapisy są
prawidłowe.

Skąd się wzieła, dlaczego występuje dziś w polszczyźnie jako jedno słowo ?
Wyjaśnia Maciej Malinowski w artykule 'Angory'.

Otóz nazwe tą przyjelismy wraz z chrześcijaństwem od Czech, u których
funkcjonuje określenie Velkonoce.
Jednak w niektórych językach słowiańskich najważniejszego święta w religi
rzymskokatolickiej nie nazywa się Wielkanocą , tylko Wielkim Dniem. W
bułgarskim jest to Wiekiden. W języku rosyjskim mówi się Pesach, podobnie i w
jezyku francuskim i hiszpańskim i włoskim.
Natomiast po niemiecku Wielkanoc to Ostern, a po angielsku Easter, co trzeba
podobno łączyć ze słowem Wschód, czyli Wschód Słońca, wzejście nowego dnia po
nocy, zmartwychwstanie Jezusa po nocy jego śmierci.
Niektórzy jednak zestawiają Ostern z Ostarą, pragermańską boginią wiosny,
będącą opiekunką brzasku, wiosny i płodności.
Ale popatrzcie jak Węgry nazywają naszą Wielkanoc. Oni nazywają ją Husvet,
czyli 'jedzenie mięsa', bo przecież skończył się post.
Wielkanoc puka do drzwi
Otwórzmy serca
pachnące , rześkie powietrze
gładzi chłód świątecznego poranka
promieniami słońca

[rita100]

Paschalne Triduum lub Triduum Paschalne
Jutro Wielka Środa – jako taka nie należy jeszcze do obrządku Triduum
Paschalnego, jest do niego jakby przygotowaniem. Z dawnej tradycji, do dziś
przetrwały tylko ciemne jutrznie, czyli recytacje brewiarza. Warto wspomnieć,
że dawniej jutrznie odbywały się przy trójkątnych świecznikach z piętnastoma
świecami. Wierni śpiewali psalmy, a po każdym z nich gasili jedną świecę.
Przypisywano temu znaczenie symboliczne: 12 świec miało symbolizować dwunastu
apostołów, 2 – dwóch uczniów, którzy zwątpili i wreszcie 1 świeca, która
płonęła do końca, symbolizowała samego Jezusa. Ciemne jutrznie odprawiane są
również w Wielki Czwartek i Wielki Piątek, rankiem.

[tralala33]

Rito - pwiedz, a to była tradycja warmińska, czy mazurska. Bo jakoś recytacje
brewiarza, śpeiwanie psalmów i jutrznie kojarzą mi się z kościołem
protestanckim. Ale tradycja piękna, bardzo poruszająca.

[rita100]

To jest tradycja ogólna, ale tak szczegółowo to nie mogę sie wyznać.
Może poznamy po opisie Wielkiego Czwartku, jutro zamieszcę.

[rita100]

Wielki Czwartek – jest to pierwszy dzień „Triduum Sacrum”, w którym to kościół
katolicki obchodzi ustanowienie Eucharystii oraz sakramentu Kapłaństwa. Dlatego
też Wielki Czwartek jest świętem kapłanów. W każdym kościele katedralnym w
Polsce przed południem odprawiana jest msza zwana „krzyżmą”, w czasie której
dochodzi do poświęcenia olejów (łac. Chrisma), których używa się w czasie
chrztu, bierzmowania czy namaszczenia chorych. Ponadto, podczas liturgii
wieczornej, kapłani obmywają nogi dwunastu starcom, co jest symbolem służebnego
charakteru kapłaństwa oraz nawiązuje do umycia nóg apostołom przez Jezusa, co
działo się w Wieczerniku, w czasie Ostatniej Wieczerzy. Po zakończeniu liturgii
Najświętszy Sakrament przenoszony jest do Ciemnicy, gdzie jest adorowany a z
ołtarzy zabiera się „dzwonki” i zastępuje je kołatkami.

Tralala, jutro zaczynam obrzędy typowo mazurskie i warmińskie , zobaczycie
jakie interesujące , to nie tylko smkaganie ale wiele innych nieznanych nam
tradycji.
Znalazła tylko o Warmii i Mazurach.

[rita100]

Na czas świat wielkanocnych na Warmii i na Mazurach składały się elementy
chrześcijańskie, kościelne. Tak jak w całym Kościele katolickim, w ostatnią
niedzielę przed Wielkanocą na Warmii święciło się palmy. Gdzienigdzie
praktykowano zwyczaj połykania 'kotek' z palm, aby gardło nie bolało. W Wielki
Piatek święcono wodę o ogień, a fantazja ludowa dodawała do tego spalenie
najstarszego krzyża we wsi, bo jego popiół miał przez cały rok zapobiegać
gólowi gardła,

Na Mazurach nie było zwyczaju świecenia palm.
Palmy warmińskie były skromne, robiono je z kitek kończących źdzbła trzciny, z
gałązek jałowca, zielonych gałązek brzozy i bazi. Poświecone palmu zatykano w
domu za święte obrazy.

[rita100]

Na Warmii i Mazurach aż do 1945 roku nie znano zwyczaju święcenia potraw, ale
przygotowywano ich bardzo duzo, aby starczyło na trzy dni świąt (tyle trwała
Wielkanoc). W Wielką Sobotę po południu chłopcy chodzili z kołatkami "po
kołaczach". W sieni zdejmowano czapki, kołatali i śpiewali: " Któryś za nas
cierpiał rany..." Gospodyni częstowała ich "kuchem", jajkami lub "trojakami".
Pierwszego dnia świąt chodzono o świcie do płynącej na wschód wody, aby się w
niej obmyć. Miało to leczyć wszelkie choroby i zapewnić zdrowie na cały rok.
Warunkiem skuteczności tego obrzędu było zachowanie milczenia i nieoglądanie
się za siebie.

[rita100]

O wschodzie słońca ludzie gromadzili się w kościele na mszy rezurekcyjnej.
Niekiedy przed rezurekcją, na jakimś wzgórzu za wsią zbierała sie kapela
ludowa, ktora następnie zmierzała do kościoła, grając prastarą pieśń
wielkanocną. 'Chtystus zmartwychwstan jest'. Do idącej kapeli przyłączyli się,
ci którzy zdążyli wstać i w takim uroczystym orszaku udawano się na mszę. Po
jej skończeniu wszycy szli do domów, aby spożyć śniadanie. W nielicznych tylko
rodzinach na Warmii podawano wtedy mięso. Przeważnie częstowano się masłem,
twarogiem, nie szczędząc jaj i kucha. Na obiad tego dnia zwykle podawano gęsty
ryż, podlany obficie gorącym masłem, jaja na twardo i suszone śliwki gotowane w
cukrze. W pierwsze święto dopiero na kolację jedzono potrawy mięsne.

[rita100]

Niedzielę wielkanocną spędzano z najbliższą rodziną. Unikano sąsiedzkich
spotkań, a czas urozmaicano sobie różnymi zabawami. Młodzi bawili się
w 'zakłady" (kto zje więcej jajek). Zdarzalo się, że taki zakład przyprawił
niektórych o śmierć. Jajka służyły też jako 'wykup" dla chodzących 'po smaganiu'

[rita100]

Niekiedy w pierwszy dzień świąt wieczorem, a już zawsze skoro świt następnego
dnia zaczynało się powszechne smaganie gałązkami wierzbowymi (niekiedy
brzozowymi). Gałazki takie zrywano trzy tygodnie przed świętami i wstawiano do
wody, aby się zazieleniły. Często też na Warmii i Mazurach do smagania był
używany "kadyk", czyli jałowiec. Kadykiem smagały grupy starszej młodzieży.
Grupy takie śpiewały wiele specjalnych pieśni i zbierały wykup w postaci jaj,
ciasta , kiełbasy, rzadziej pieniędzy. W tekstach piosenek, oprócz kościelnych
wątków, pełno było elementów ludowej humorystyki, a także "oracji" o "wykupek".
Gdzienigdzie tylko na terenach graniczących z Mazowszem występował śmingus-
dyngus, czyli zwyczaj oblewania się wodą.

[rita100]

Z Wielkanocą wiązało się wiele wróżb i przesądów. Powszechny był zakaz
chodzenia boso, aby się wrzodów nie dostalo. Kurom należalo dawać groch, żeby
się dobrze niosły. W tym celu też gospodyni powinna była usiąść gołym tyłkiem
na męskiej czapce. Na wschodnich Mazurach popularna była wróżba mówiąca o
powodzeniu oraz płci przyszłych cieląt na podstawie tego kto pierwszy wejdzie
do izby - kobieta czy mężczyzna.

[rita100]

Pieśń wielkanocna

Chrystus Pan zmartwychwstał,
Zwycięstwo otrzymał;
Bo zburzył śmierć srogą,
Swoją śmiercią drogą.
Halleluja, halleluja !

O Chryste, nasz Panie !
Przez twe zmartwychwstanie,
Daj nam z grzechów powstać,
Łaski twojej dostać.
Halleluja, halleluja !

Z mazurskiego kancjonału

Cały tekst zaczerpniety z książki 'Warmiacy i Mazurzy'
schlesien.nwgw.de/foto/displayimage.php?album=94&pos=20

[rita100]

Wielki Piątek - zwyczaje
W Wielki Piętek chłopcy biegali po wsi z drewnianymi klekotkami i oznajmniali w
ten sposób, że jest dzień żałoby.

W Wielką Sobotę chodzono do kościoła, by świecić wodę i ogień. Zwyczaj
święcenia potraw nie był znany na Warmii i Mazurach.

W Wielki Piątek palono najstrszy na wsi krzyż, a popiół z niego miał zapobiegać
różnym chorobom.

W Wielki Piątek smagano gałązkami tarniny po łydkach. Był to tzw. "boże rany"
na pamiątkę męki Chrystusa.

M. Zientara-Malewska

[rita100]

Wierzono, że mają magiczną moc, szczególnie malowane w różne ornamenty. Pisanki
wieszano na drzewach, aby dobrze rosły, lub zakopywano u progu domu, chcąx
uchronić go przed złymi mocami.
Do zdobienia jaj używano naturalnych barwiników: łupiny cebuli (brąz), szyszki
olchy (czarny), świeże źdźbła żyta (zielony).
cdnnj
czytoj:
ciąg dalszy nastąpi jutro

Bajrowanie

[tralala33]

Z zielganócnych łobyczajów buło eszcze na Warmniji bajrowanie.
Tam gdzie były kapliczki z dzwonkami, ‘po południu w Wielką Sobotę po wsiach
uderzano o brzeg dzwonu sercem szybko i regularnie, co dawało specyficzny
efekt – huczącego nieprzerwanie głosu. W ten sposób ogłaszano zbliżające się
Zmartwychwstanie Pańskie.’ (Janusz Hochleitner, Kapliczki Warmii południowej).

Zielganóc Wilniuków

[tralala33]

Po wojnie na Warmię trafiło wielu przesiedleńców z Wileńszczyzny. Przywieźli ze
sobą tradycyjne palmy wileńskie, z barwionych suszonych kwiatków, i co najmniej
dwie zabawy świąteczne z pisankami. Pierwsza to ‘zbijanie’ jajek. Uczestniczący
w zabawie uderzają kolejno swoje pisanki – raz górą, raz dołem. Czyja pisanka
jest najtwardsza, ten wygrywa – i jest to dobra wróżba, niosąca dużo zdrowia i
sił witalnych na cały rok. Druga zabawa to ‘kaczanie’ – do tego potrzebna jest
ukośnie ustawiona rynienka. Każdy toczy swoją pisankę, a która najdalej poleci,
ta wygrywa. Dawniej na Wileńszczyźnie ta zabawa jednoczyła całą wieś, i
wyzwalała niemal hazardowe uczucia.

[tralala33]

Śpiewem wielkanocnym młodzież w wielu okolicach głosiła zmartwychwstanie
Chrystusa. W Płowcach (Plowczen) w powiecie ełckim śpiewała : ‘A w niedzielę po
obiedzie chodził Pan Bóg po tym świecie, chodził Pan Bóg po tym świecie.
Halleluja!’ (Andreas Kossert, Mazury)

[tralala33]

Sordach (Sordachen) też w powiecie ełckim: ‘W niedzielę wielkanocną o wschodzie
słońca ojciec zaczerpywał ze strumienia, który koniecznie musiał płynąć na
wschód, wodę wielkanocną. Po cichu zakradał się do domu i nam wszystkim
skrapiał nią stopy. Na koniec kropił wodą wilekanocną bydło, by się dobrze
chowało. Od babki nauczyliśmy się pieśni wielkanocnej i wiersza proszalnego w
języku mazurskim i ćwiczyliśmy razem z chłopakami i dziewczynami od sąsiada. W
niedzielę wielkanocną wkładaliśmy najstarsze odzienie, porządnie się
przebieraliśmy i chodziliśmy ze śpiewem od gospodarstwa do gospodarstwa, gdzie
dawano nam w podzięce jaja i ciasto, a czasem i gorzałkę na rozgrzewkę. Ale też
musieliśmy się nieraz pilnować, żeby nas wodą nie oblali’. (A. Kossert, Mazury)
Zidzicie co babka buła nolepsia do trzymania tradycji!

[rita100]

Mnia sia nojbardziej podoba jek baba , co by kury sia dobrze nisły siadywała na
czopce gospodarza ))) Ło tam zwyczaju am nie słuszała.

[rita100]

olsztyn-pamiatki.pl/index.php?m=page&s=y094q0pf4x9vz33tsoe72p2u5if04lcf&id=7591

Wielkanocne tradycje na Warmii nie były zasadniczo różne od tradycji
Mazurskich. Różniły się tylko uroczystościami kościelnymi, co zrozumiałe, gdyż
Warmia była katolicka, zaś Mazury ewangelickie. Sama Wielkanoc zwana była
Wielganoc. Już na tydzień przed nią święcono w kościele palmy (najczęściej z
gałązek wierzbowych lub rzadziej brzozowych), które służyły do pogańskiego
zwyczaju chodzenia po smaganiu zwanego inaczej chodzeniem po wykupku. Warto
dodać, że nie był tu znany zwyczaj święcenia potraw, ani dyngusa.

Chodzenie po smaganiu rozpoczynało się pierwszego dnia świąt wieczorem i trwało
przez cały dzień drugi. Anna Szyfer, w swej książce zatytułowanej „Zwyczaje,
obrzędy i wierzenia Mazurów i Warmiaków”, przytacza opis tej tradycji: W
pierwsze święto chłopcy po allelujach, po smaganiu też móźili, chodzo. Zawdi to
nieli tak koło dwudziestu lat, teraz to młodsi […]. Smagali rózgami brzozowymi,
śpiewali i wypraszali. Dostawali za to jajka. Po smaganiu chodziło się całymi
grupami zbierając wykup, lub wykupek. Aby nie zostać wysmaganym trzeba było
obdarować napastników jajami, ciastem, kiełbasą lub pieniędzmi. Zbierając ów
wykup śpiewano specjalne pieśni takie jak np. ta ze wsi Upałty Duże:

Po wykupku chodze, Suczke z sobo wodze. A wy Pani wstajcie, Mojo suczke
oglądajcie. Proszę po jajuszku I kiełbasy do tego, To pójde do drugiego.

lub taka jak ze wsi Kokocie:

Cy państwo pozwolicie ten domek rozweselić? Zacek skocył na krzacek, Z krzacka
na wodę i potłukł sobie brodę. A ja mały zacek, a jak to robaczek, Niewiele
wiem, niewiele powiem, Az na drugą wiosnę, az wianksy urosnę. A wy, pani,
ostańcie i klucykami zabrząkajcie I mnie dobry wykup dajcie, I jajeczko do
tego – pójdę do drugiego. Trzymam się patki, dajcie kawał fladki.

Obok smagania rózgami z wierzby i brzozy praktykowano także użycie rózg z
kadyka, czyli jałowca, co wskazywałoby, na pruskie pochodzenie tego obyczaju.
cdn

[rita100]

Choć nieznany był przed 1945 rokiem zwyczaj lanego poniedziałku, to kultywowano
na Warmii i Mazurach inny obyczaj związany z wodą. Praktykowano go pierwszego
dnia świąt o świcie i polegał on na chodzeniu do potoku lub rzeki płynącej we
wschodnim kierunku, po to by się w niej wykapać. Miało to leczyć wszelkie
choroby i zapewnić zdrowie na cały rok. Anna Szyfer w przytaczanej wyżej
książce podaje opis tego obrzędu: Przed słonka wschodem idzie się do wody,
chtórna leci na wprost słonka i obmywa się nio. Tilko nie wolno nic mówić i
oglądać się. To kto umyje sie to wodo, to będzie cały rok zdrowy. A jak kto w
domu chory, to mu sie przynosi wode. Ważnym jest by nad wodę iść nago, co miało
zapewnić całkowitą skuteczność obrzędu, mającego korzenie w tradycjach
magicznych. Do płynącej wody wygłaszano także oracje jak ta np. wodo
kryształowa, obmywasz wszelkie korzenie obmyj i mnie. Wodą tego dnia polewano
też zwierzęta domowe, by lepiej się chowały i ziemię, by lepiej rodziła.

Rankiem pierwszego dnia świąt Wielkanocnych należy także obserwować słońce.
Istniało niegdyś przekonanie, że w tego poranka słońce skacze i można zobaczyć
w nim baranka.


Marcin Wakar

[rita100]

No jo , mniała przygotowany fejn łopowiadanie o tradycyjnej przedwojennej
Ziegónocy, no mi sia kajś podziało i skuczno mi. Ale może jutro znojde to
napsisze. Jo ŁUŻ jojka ługotowała, szpek łupsiekła, woszta w lodówce i chata
łusprzatnienta. Cias składać życzenia.
Szczajśc Woma Boże

[rita100]

Wielka Sobota
Z kościoła przynoszono węgielki i wodę święconą. Tą wodą ojciec kropił
wieczorem wszystkie izby, dom od zewnątrz, stodołę i chlew od wewnątrz i na
zewnątrz.

W Wielką Sobotę po południu chodzili chłopcy z kołatkami po kołaczach.

Ustawiwszy się w sieni, zdejmowali czapki, kołatali kilka razy, a potem
śpiewali. Gospodyni częstowała ich kuchem, jajkiem lub trojakiem.

M. Zientara-Malewska

[rita100]

Legenda
Święta Magdalena bardzo rozpaczała po śmierci Jezusa. Kiedy dowiedziała się, że
Chrystus Zmartwychwstał, pobiegła uradowana do domu i zastała tam pomalowane na
czerwono jajka. Wzieła je do koszyka i, głosząc dobrą nowinę rozdawała kolorowe
jajka w prezencie wszystkim napotkanym ludziom.

[rita100]

Pierwsze Święto
Raniutko dziewczęta biegły po wodę do rzeki lub jeziora. Myły sie w tej wodzie,
wierząc, że zachowają zdrowie i urodę.

M. Zientara-Malewska

[rita100]

Smaganie
W drugie święto chodziły dzieci, a czasem starsi i dziady po "smaganiu": wołali
przy tym "smagam jajka i kołacze". Zaledwie świt - zaczynało się smaganie.
Dzieci smagały rodziców, starszych, chłopcy - dziewczęta, młodziankowie smagali
się wzajemnie. Dzieci dostawały za smaganie kawały kucha, cukierki , jajka lub
groszaki.

M. Zientara-Malewska

[rita100]

Zwyczaje Wiekanocne
Śniadanie wielkanocne na Warmii i Mazurach było skromne. Jadano twarożek,
masło. cheb, kilka gatunków ciast. Bardziej wystawna była kolacja, wówczas
podawano wędliny, szynki, boczki i pieczony drób.

W niedzielę wielkanocną chowano w róznych miejscach podarki od zajączka. Dzieci
szukały tych podarków, a jak znalazły, to miały wielką radość.

Po niedzielnym wiekanocnym obiedzie wszyscy szli do lasu po kadyki na lany
poniedziałek.
W lany poniedziałek chłopcy biegali z jałowcowymi rózgami i smagali nimi
napotkane osoby lub przychodzili do chałupy i robili to samo. Dostawali za to
jajka lub inne smakołyki.

[rita100]

Obrzędy wielkanocne
To byli śwentem ten ziecór. To prszyśl'i chłopaki i pare dziewczynów i
śpchiewali. Naprszód sie pytali, cy pozwoló, cy nie pozwoló.
Naprszód pesześpchiewali takó pchieśnió co Pon zmartwechwstał, to tedy prośbe
takó robbili:

O pare jajek pchieńć,
Prszyjedzie do wasej córki pchiękny zieńć.
Bendzie niał jedwabne sz'nury
'Od zieni aż' do góry,
Na sziodełku cerwónym,
Na koniku na wrónym,
Mój panie, moja pani,
Nie żałujcie wasej własnej córy,
Macie tam wąklice,
Co aż ziertelkami jajka nierzycie.
Prosiem o wykup i o kawałek śwyńskiego ciała.
Ale rz'nijcie daleko 'od ręki,
Abyście nie nieli na te śwenta męki.

A potem podziękowali:

Dziękujem wam nasza pani
Za ten wykup' coście dali.
I wam panie gospodarzu,
Tego dómu safarzu,
Potem przestępujemy wase progi,
'Ostańcie sie z Panem Bogiem.

Informator lat około 85, Pianki, pow. Pisz
Dąbrowski , lat 74 , zam. Orzysz, pow. Pisz

[rita100]

-Eszcze nocka i Zielgónocka i mniójsko ham, ham - z uśmiechem powiedziała
Lyjnka do Agnes, wskakując pod pierzynę i przytulając sie do siostry.
- Jo sia łuż doczkać ni moga - odpowiedziała Agnes.
Wykrochmalona, pachnąca wiatrem, świeżo powleczona gruba pierzyna otulała
szczelnie obie dziewczynki. Ten pracowity , nawet bardzo pracowity dzień
kończył się zawsze takim samym 'rytuałem'. Nic szczegolnego, ale było w tym
wieczorze coś doniosłego....
Gdy już wszystkie roboty w chlewach i na łoborze skończone, wszystko zostało
dokładnie zagrabione i zamiecione, siadano do ostatniej postnej zieczerzy całą
rodziną. Nie dziwne więc, że dzieci końca postu doczekać się nie mogły.
Na Warmii poszczono od Środy Popielcowej do samej Wielkanocy. Jakichkolwiek
mięs i zwierzęcych tłuszczów przez cały Wielki Post próżno było szukać na
warmińskim stole.
Dokładnie nikt nie wiedział, w jakiej intencji, ale napewno zdrowia, mama
złożyła śluby, których dochowywała. Przez cały Wielki Post nawet mleka do ust
nie wzieła.

---------
Edward Cyfus

[rita100]

Po ziecierzy wnoszono do izby przylegającej do ciemnej kuchni dużą wannę i
ustawiano na środku. Już zawczasu nagrzana była wystarczająca ilość wody w
dwóch wielkich keslach na kocherze w kuchni. Rodzinną kąpiel rozpoczynały
najmłodsze dzieci. Paulek nie mógł sie doczekać, kiedy wskoczy do tynki. Jemu
mama pozwalała taplać się w wodzie najdłużej. W tym samym czasie swoim
spokojnym głosem z powagą szczegółowo opowiadała dzieciom historię złożenia
ciała Chrystusa do grobu i opowieść kończyła się na Zmartwychwstaniu. Panował
nastrój smutku i powagi.
Dziewczynki po wyjściu z wody siadały przy nagrzanym kaflowym piecu,
rozczesywały i suszyły swoje długie włosy, a potem kładły sie do łóżek.

---------
Edward Cyfus

[rita100]

Poulek spał w komodzie. Nie dlatego, żeby nie było w domu innego łoża. Bardzo
lubił to miejsce, bo komoda stała niedaleko pieca. Mebel , w którym spał
Poulek, w ciągu dnia wyglądał jak zwykła komoda, którą można było spotkać w
każdej chacie warmińskiej. Przykrywano ją białą haftowaną serwetką, na której
stał jakiś obrazek albo wazonik z kwiatami. Na noc zdejmowano serwetkę i
odchylano połowę górnej pokrywy komody. Przednia ściana z imitacją szuflad i
uchwytami była wyciągana tak, ze tworzyła po rozłożeniu tylny szczyt łoża. W
środku był albo niezbyt gruby siennik wypchany słomą, albo słoma luzem, którą
równomiernie rozkładano. Na to kładziono dekę i lniane, utkane własnoręcznie
przez mamę prześcieradło. Łoże, w którym spały Lyjnka i Agnes, też było meblem
uniwersalnym, wygodnym dla jednej osoby, wyciągana była jego boczna ściana.
Podobnym w swej funkcji, też uniwersalnym meblem służącym do wypoczynku było
ulubione miejsce popołudniowych drzemek papy, ślómbank, twarda , dość szeroka
drewniana ława z naogół ozdobnymi oparciami z trzech stron. Mebel ten zawsze
stał obok stołu, przy którym rodzina spożywała posiłki. Było to stałe miejsce
głowy domu.
Kiedy przyjeżdzało więcej gości, np. na Kermas, i nie było ich gdzie położyć
spać, podnoszono zamocowane na zawiasach siedzenie ślómbanku, opierając je o
ścianę, po czym wysuwano boczną ściankę spodu.

---------
Edward Cyfus

[rita100]

Po zakączeniu kąpieli mama z Anną szorowały dyle szrubrem (szczotka ryżowa),
używając do tego wody po kąpieli. Potem chłopy wynosili tynkę na dwór, wylewali
wodę, a tynkę pozostawali odwróconą dnem do góry, opartą o chałupę. I udawano
się na zasłużony odpoczynek.
Gdzieś słychać wesołe szczebiotanie dziwczynek po kapieli z sąsiedniej jizby, a
papa uspokaja:
- Jek wezma klopejcz, to zaro z woma ormung zrobzia ! Na rane zapóznieta ! -
krzyknął z uśmiechając się pod wąsem
- Gute Nacht Papa ! - odpowiedziały dziewczynki
- Na! a pociyż yśta choc zmózili ?
Ciiicho, dziwczynki łuż zasneły.

---------
Edward Cyfus

[rita100]

Na rezurekcję cała rodzina chodziła bardzo chętnie. To nic , że wczas trzeba
było bardzo wcześnie i ponad siedem kilometrów na piechotę świtem iśc do
Gryźlin. Ale za to było się świadkiem otwarcia Grobu Pańkiego ! A poza tym szło
się po nabożeństwie do dobrych znajomych rodziców na umówione śniadanie.
Nareszcie nie postne !
A Frau Helga lubiła dogadzać podniebieniom dziewczynek.
Na duże (na sumę) bryczką przyjeżdzała do kościoła cała rodzina, potem wszyscy
wracali już razem do Wymoja. A w domu nareszcie prawdziwy świąteczny objad.

Rosół z nudlami, a przede wszystkim pieczona , chrupiąca gęś, kartofle i chyba
przez wszystkich ulubiony szmórkółl (duszona czerwona kapusta) Takiej duszonej
czerwonej kapusty, tak smakowicie przyprawionej, lekko słodkiej, odrobinę
kwaśnej, chyba nigdzie na świecie oprócz Warmii zjeść nie można było.

---------
Edward Cyfus

[rita100]

Pan Bóg nakazał dzień święty święcić.
I świętowano. Oprócz niezbędnych prac, takich jak karmienie zwierząt, dojenie
krów i przygotowanie posiłków, nikomu niczego innego robić nie było wolno. Dla
dzieci i młodzieży najważniejszy był jednak drugi dzień Wielkanocy.
Stary warmiński zwyczaj nakazywał chodzić po smaganiu. Ileż to było śmiechu,
pisku radości. Wiejskie szurki, a właściwie już mlodzieńcy, przydóny , stawiali
sobie za cel wysmagać w ten Poniedziałek Wielkanocny jak najwięcej dziewczyn,
Zawszacu już mieli chlopcy przygotowane do tego celu kadyki. Zwyczajem było
wysmagać po nogach czy udach każdą niewiastę. Nie ze względu na to , że gałązka
jałowca mogła podrapać nogi czy sprawić ból. Żadnej złosliwości w tym obyczaju
też nie było. Z powodu dość wysokich cen pończoch , czasmi brzozowe witki
zastępowały kadyk.
Bladym świtem po cichutku chłopcy przez niedomknięte okno dostawali się do
izby, żeby znienacka zerwać dziewczyn pierzynę i wysmagać obydwie nieszczęsne w
łózku. Dziewczyny zdawały się spać (uprzedzone wcześniej przez pape) w
najlepsze i rzeczywiście tak było. Chłopcy pewni siebie już się radowali, ze za
chwilę pisk i krzyki dziewdzyn postawią cały dom na nogi. Jakże jednak się
zawiedli ! Marta z Anną zniweczyły ten misterny plan. Podejrzewając co sie
święci, owineły sobie wieczorem nogi od kostek do ud starymi gazetami, a na
dodatek obydwie wcisneły się między wsypę i poszwę pierzyny. Piski i krzyki
oczywiście były i dom został postawiony na nogi, tylko że szurki z chaty nie
wychodzili rozradowani, a ojciec na dodatek nazwał ich nimkami.

---------
Edward Cyfus

[rita100]

Poniedziałek zaczął się zatem wesoło i za niedługo cała rodzina jadła w
najlepsze frysztyk świąteczny. Do wyboru dziś było kakao albo kawa zbożowa z
mlekiem i faryną (cukrem). Pachniały woszty, szpeki i zilce (kiełbasy, boczki,
galaretki, zimne nózki) Na środku stołu stał śliczny biały baranek z cukru z
małą czerwoną chorągiewką na cienkim długim patyku oraz duża micha łumalowanych
w saradeli, cebuli i burokach jojków. Żeby sie błyszczały, pocierano je skórką
słoniny. Poulek na brak apetytu nigdy nie narzekał, ale dziś zadziwił
wszystkich przy stole. Pałaszował jojka jedno po drugim, co wzbudziło ogólną
wesołość, jednak gdy sięgał po czternaste jajko, mama zareagowała.

- Toc weź mu te jojka, bo sia łocieli abo fersztopfungu dostanie - powiedziała
do ojca.

Nic mu po tym nie było, a do objadu zdążył już porządnie wygłodnieć.

---------
Edward Cyfus

[rita100]

Potam znowój zabzawa
- A weźta no szurka i lećta, dzieciuki , do lasa łobaczyć, czy aby zajónce w
kandykach woma gniozdków nie porobzili - niby od niechcenia odezwał się ojciec.
Tego dwa razy powtarzać nie było trzeba. W następnej minucie już biegły do
lasu, trzymając Paulka między sobą za ręce. Ten zwyczaj w rodzinie pielęgnował
ojciec.
Nie mineło pół godziny, jak przekrzykująca się trojka wpadła z powrotem co
chałupy chwaląc się co w gniazdku znalazły. A zajączek w gniazdku zostawił dużo
słodkości i nowet pierścioneczki w jojku dla dziewaczynek.
Na zieczór na kowka i kuchy przyszła tanta z ónklem. Naturalną kawę na Warmii
pito tylko na święta. Mama gotowała kawe w garnku na kuchni, a na stół
przynosiła w porcelanowym dzbanku, przecedzoną przez zibek. Pito ją tylko z
filiżanek, z zachowaniem swoistego ceremoniału i delektując się jej smakiem.
Nie była to tania używka.
Póżniej starsi grali w szkota na psieniandze i przy sznapsiku.
Tak wyglądała ostatnia Ziegónoc prze II wojną światową we wsi Wymój na Warniji
w gburstwie Porbadników.

---------
Edward Cyfus

[tralala33]

'Takiej duszonej czerwonej kapusty, tak smakowicie przyprawionej, lekko
słodkiej, odrobinę kwaśnej, chyba nigdzie na świecie oprócz Warmii zjeść nie
można było.'
Można - w Wielkopolsce. Tam się to zowie 'modra kapusta', bo po ugotowaniu jest
koloru wygotowanego buraczka, a jak się ją skropi octem robi się modra. Gotuje
się nieco na słodko - z jabłuszkiem i rodzynkami, a potem doprawia octem i jest
słodko-kwaśna. Do tego pyzy drożdżowe, takie puchate, i pieczona gęś - na
świętego Marcina.

[tralala33]

Taką komodę z miejscem do spania można w olsztyneckim skansenie zobaczyć.
faktycznie - w kuchni stoi. Jest i szlombank, i łózka rozsuwane - takie, które
można rozsunąć na dwa miejsca do spania, i takie dla dzieci, które 'rosły' wraz
z właścicielem, bo rozciągano je wzdłuż.

[rita100]

Bardzo dokladnie Cyfus opisał te zwyczaje , razem z meblami, opierunkiem ,
kuchnią i zabawą. Te meble napewno dawniej były w wielu domach.
I modra kapusta, we wszystkich regionach modra i modna.

[rita100]

republika.pl/organy_slupsk_hospicjum4/021.mp3

[rita100]

Trza sia podszkolić i powspominać.

[rita100]

Palmowa niydziela sia zbliża. Palma ustrojona czka, aby do nydzieli.

[rita100]

W tym roku, pomimo różnic w rachubie czasu, katolicy, ewangielicy i wyznawcy
prawosławia obchodza święto zmartwychwstania Jezusa w tym samym dniu: 8 kwietnia.
Bardzo rzadko się to zdarza, taka zbieżność terminu. Kościół katolicki obchodzi
święta wielkanocne zawsze w pierwszą niedzielę po wiosennej pełni księżyca.

Trzeba przyznać , że pełnia ksiezyca w palmowa niedzielę była widoczna w całym
kraju.

[rita100]

nastempnego roku w zdroziu i szczajściu.

[warnija]

rita100 napsiała kedajś:
I doczkalim nastempnego roku w zdroziu i szczajściu.

No jó, tak doczkaliśwa

Zielgi Post

[warnija]

Jó, tak mowam Zielgi Post. Czy łón je sprowdy taki zielgi, to je pytanie. A ło tam, jek kedajś buło tak psisoł som Edward Cyfus. Poczytojta.

Cytat
"Ło pónocy na sucho środa buł kóniec z tańcami. Bez cołan post łod tygo
popsielnika aż do Zielgónocy żodny muzyki w chałupsie słuchać nie buło. Jeść tyż
tlo postne jydzanie. Łu noju w kożdo środa, psióntek i sobota jedlim tlo
śledzie abo warzóne ryby abo jojka. Moja muterka świniny na stół nie dała aż do
Zielgónocy. Mniajso łod truziów jedlim abo kokoszy. Gajsiygo mniajsa tyż niy,
bo za tłuste. Naszo óma bez cołan zielgi post nie tlo mniajsa, ale razu mlyka
do gamby nie wzióła. Jek Pon Jezus sztyrdzieści dniów pościuł to i jo moga -
móziuła. Tero sia tan noród taki porobziuł co ledwo jedan psióntek bez tydziań
bez mniajsa nazryć potraszó. To i nie dziwota co Pon Bóg nieszczajście na tan
noród ześle. Czekalim tedy zawdy na ta Zielgónoc jek na boskie zmniłowanie. W
Zielgó Sobota sia móziło: "eszcze nocka i Zielgónocka i mnajsko ham, ham."