FRENSZKOWKI Klemens

[hanys_hans]

FRENSZKOWKI Klemens

Urodził się 20 lipca 1899 roku w Tuławkach, w dawnych granicach dekanatu
wartemborskiego, w rodzinie Jakuba i Elżbiety. Folklorysta i działacz
warmiński. W 1920 roku w Reszlu ukończył gimnazjum i rozpoczął w Olsztynie
pracę jako urzędnik pocztowy. W tym samym roku za działalność patriotyczną w
okresie plebiscytu władze niemieckie zmusiły go do opuszczenia Warmii.
Zamieszkał i pracował w Grudziądzu. Następnie w Lidzbarku Welskim i Fordonie,
gdzie kontynuował działalność w Polskim Związku Zachodnim. W obawie przed
aresztowaniem we wrześniu 1939 r. przeniósł się do Skierniewic. Na początku
marca 1945 r. wrócił do Olsztyna. Brał udział przy organizowaniu Urzędu
Pocztowego, którego był naczelnikiem. Wspomagał organizowanie Urzędu
Pocztowego w Wartemborku. W latach 1947-1957 pracował jako urzędnik w
Olsztynie. Od 1947 r. współpracował z Pracownią Dialektologiczną PAN w
Warszawie. Spisywał słownictwo gwarowe, wierzenia i obyczaje z terenu dekanatu
wartemborskiego. Opracował (w rękopisie) słowniczek gwary warmińskiej. Jest
autorem zbioru opowiadań folklorystycznych Brunaczki stanowiący dokument
polskości kultury ludowej Warmiaków oraz powieści Janek osnutej na tle dziejów
rodziny warmińskiej. Zmarł 4 czerwca 1964 r. w Olsztynie.

[rita100]

"Spisywał słownictwo gwarowe, wierzenia i obyczaje z terenu dekanatu
wartemborskiego. Opracował (w rękopisie) słowniczek gwary warmińskiej. Jest
autorem zbioru opowiadań folklorystycznych Brunaczki stanowiący dokument
polskości kultury ludowej Warmiaków oraz powieści Janek osnutej na tle dziejów
rodziny warmińskiej."

I jak Tralala, nie znamy tego Klemensa chyba. Ciekawe gdzie sa jego dzieła ?
To jest okres powojenny, był naczelnikiem Poczty tam gdzie mój ojciec pracował
jako magazynier. Musiał go choć w przejściu widzieć w tych czasach.

[tralala33]

Znamy go tyci tyci - rok temu ukazał się jego 'Pamiętnik Warmiaka'. Wtedy w
Gazecie Olsztyńskiej ukazała się taka rozmowa:
www.wm.pl/index.php?ct=olsztyn&id=827511

[rita100]

Ten 'Pamiętnik Warmiaka' ma byc chyba dopiero wydany i czekamy na te własnie
wieści. Teraz sobie kojarzę. Może Gajowy cos więcej bedzie wiedział w tej
sprawie ? Kiedy ten pamietnik wyjdzie i jakie są splytki na ten temat wśród
Warmniaków.

[tralala33]

Klemens Frenszkowski tuż po powrocie do Olsztyna, w kwietniu 1945 roku został
pierwszym naczelnikiem urzedu pocztowego, dziś Poczta Główna przy ul.
Pieniężnego. Obok budynku poczty zorganizował stołówkę, bo w Olsztynie bieda
była wtedy okrutna.
Wstąpił do Stronnictwa Ludowego i został wiceprezesem Zarządu na powiat
olsztyński. Z tego powodu był inwigilowany przez Urząd bezpieczeństwa i
ostatecznie aresztowany. W wieżieniu spędził pół roku. Nie wrócił już na
pocztę - znalazł inną pracę, lecz nie dano mu spokoju. Wielokrotnie próbowano
go wraz z rodziną eksmitować. zamierzano nawet wysiedlić rodzinę Frenszkowskich
do Bisztynka.
Klemens Frenszkowski nie doczekał się druku żadnej ze swoich książek. Jego
pamiętnik został wydany dopiero w ubiegłym roku.

[rita100]

Smutny los go spotkał w Olsztynie, zresztą gdzie jak gdzie ale na Warnmii było
bardzo cięzko przetrwać lata tuż po wojnie.

[rita100]

- Ale po ten pamiętnik i tak warto sięgnąć?
- Warto, bo jest tu przedstawiony obraz Warmii z początku XX wieku. Pamiętnik
napisany ciekawie i przedstawiający kilka ważnych wydarzeń. Autor dość wiernie
ukazał sytuację polskich Warmiaków w okresie poprzedzającym plebiscyt w 1920
roku i tak samo opisał trudy tworzenia Poczty Polskiej po 1945 roku.

Tyle czasu mineło - ma ktos tą książkę ?

[rita100]

Mowam go tu - to łuż ni brok rychtować nowego kóntka. Tero i mowam jygo
pamniantniki.

[rita100]

Barzo psianknie pisze Frenszkowski w swoich pamnientnikach. Nawet trasiuła am na
łopowieśc ło sławnej bitwie pod Sedanem. Gwołt ważnych ziadomości noma przekazuje.

[rita100]

schlesien.nwgw.de/board/viewtopic.php?t=630&sid=2440510fa71e5c39c73cd3325963d8e1
Weno, tak wyglónda ksiójżeczka

[rita100]

Dzisioj taki uryweczek ze wspomnień Frenszkowskiego, taki maluski za czam sia
rozpisze na całego, bo tan Frenszkowski to popisoł tyle, a kożdy cytelek to jygo
żucie.

Kedy Frenszkowski pracował w 1919 roku w Urzędzie Pocztowo- Telekomunikacyjnym w
Olsztinie, to pracowało z niam ziele kobziet, ale jena z nich mniała na nazwisko
Polak. Do dzisioj Frenszkowski zastanawia się czy mając takie nazwisko kobieta
ta znała język polski ?
I mym sia tyż nie doziemy.

[rita100]

1964- Zmarł w Olsztynie Klemens Frenszkowski, folklorysta warmiński, autor
powieści „Janek” i tomu opowiadań mazurskich „Śmierć Brunaczki”.

[gajowy555]

rita100 napisała:

> 1964- Zmarł w Olsztynie Klemens Frenszkowski, folklorysta warmiński, autor
powieści „Janek” i tomu opowiadań mazurskich „Śmierć Brunaczki”.

schlesien.nwgw.de/foto/albums/userpics/normal_foto%20066.jpg

[rita100]

Jo eszcze tych dwóch ksiójżeczek am ni cytoła, ale "Pamnientnik Warnijaka" -
rychtycznie warto buło. Fejn co Jan Chłosta wydobył jó z archiwów i do ludzi
posłoł.
Ale najbardziej się dziwie opisowi Warmii po wojnie i to nagłe jej zakończenie
opisu, jakby urwany. Tajemnicza to postać, bo nie wiadomo czy nie chciał, czy
się bał opisywać dalej ? Ale tym pewnie zajmą się historycy i literaci.

[rita100]

Zaczam nocznam psisać ło Klemancie Frenszkowskim, lobaczie na jygo grab w
Olsztinie na ul. Poprzecznej. Jek tam bandzieta zaświećcie lichtarnio.
schlesien.nwgw.de/foto/displayimage.php?album=562&pos=30

[rita100]

Słynny "Pamiętnik Warmiaka" Klemensa Frenszkowskiego był przechowywany ponad
czterdzieści lat z Zbiorach Specjalnych Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha
Kętrzyńskiego w Olsztynie. Dziś jest dostępny dla wszystkich dzięki Janie
Chłoscie wydana i udostepniona w formie książki.

Klemens Frenszkowski urodził się w Tułakach k/Barczewa 20 lipca 1899 roku.
Uczęszczał do niemieckich szkół ludowych w Tuławkach i Barczewku, następnie do
gimnazjum w Reszlu. Był świadkiem wielu wydarzeń.

"Przed plebiscytem w 1920 roku, mieszkając w Olsztynie przy ul. Warszawskiej 2,
wiele razy był gosciem w redakcji "Gazety Olsztyńskiej" i rozmawiał z samym
Sewerynem Pienieżnym. Rozmawiał też z Janem Baczewskim pełniący wtedy obowiązki
kierownika Komitetu Plebiscytowego. Obserwował prowokacyjne demonstracje Niemców
i brał udział w pamiętnym koncercie Felksa Nowowiejskiego w sali
"Schlossgarten", przy dzisiejszej ulicy Okopowej. Był świadkiem napadu bojówek
niemieckich na Dom Polski, znajdujący się przy ul Partyzantów i uczestniczył w
uroczytym spotkaniu z przybyłym do Olsztyna 30 maja 1920 roku Janem Kasprowiczem.
W dniu głosowania , naczelnik poczty wyznaczył mu dyżur. Zdołał na krótko wyjśc
z lokalu i zagłosować za Polską. Po plebiscycie otrzymał zwolnienie z pracy.
W październiku 1920 roku wyjechał z Olsztyna. Pracował kolejno w urzędach
pocztowych w Grudziądzu, Lidzbarku Welskim, Koscierzynie, Golubiu, Jabłonowie
Pomorskim i Fordonie.
W momencie wybuchu drugiej wojny światowej był kierownikiem urzędu pocztowego w
Fordonie. Placówkę tą opuścił jako ostatni z urzędników kilka godzin przed
wkroczeniem Niemców. Przeżył naloty niemieckich samolotów i śmierć kilkunastu
mieszkańców Fordonu.
Znalazł schronienie wraz z rodziną w Skierniewicach, gdzie jego szwagier
prowadził zakład zegarmistrzowski. W tym czasie obsługiwał klientów , jak
również pisał Polakom podania po niemiecku oraz listy do obozów koncentracyjnych."

Tero ziyta jeke to só wspomnienie, wspomnienia z życia wziante, take wspomnienie
chtóre nijedni majó w sobzie, tlo nie potrasili tak to łopisać jek Klemens
Frenszkowski. Barzo ciykawie i nie je to komudne.

[rita100]

Jek łuż Tralala napisoła, po wojnie Klemens wrócił zara do Uolstina. Potam
doznał wiele upokorzeń. Był dwa razy aresztowany, nigdy go nie zrehabilitowano,
był zaaresztowany pod fikcyjnym pretekstem. Zwolniony z pracy, prawie wyrzucany
z Uolsztyna - niestety nie wiemy dlaczego jak inni, nie opóścił w bólu tej ziemi
, jak inni, ktorzy z łatwością wyjechali do Niemiec? Może, dlatego, że przezył
wojnę, widział wiele, pomagał Polakom - miałby zyć w Niemczech ? Tak głośno
sobie dywaguję. Ale rozumię jego wewnętrzyn ból. Za to należy się
Frenszkowskiemu specjalny ukłon i podziw.
Zmarł 2 czerwca 1964 roku w Olsztynie, w dzień imienin Erazma.

[rita100]

Słuchajta, mniano Frenszkowski buło barzo rzadko na Warniji. "Łojczulek mój
godał co psiyrsze zapisy w aktach amtu brzmiało French abo tyż Frencz, tygo
dokumnatnie nie pamnientom - goda Klemens. Potam nazwisko łostało zmnienione na
wprzódy na Freczkowski, a potam mniemniecki amtung zmnienił na Frenschkowski, a
łostatecznie łostało na Frenszkowskim. Jakem łoboczył metryke jeburstagu łojca i
tam stało napsiane Fręczkowski tom chcioł zmnienić siuła lot przed wojną na
Fręczkowskiego, ale bezskutecznie. Amtung sia nie zgodziuł."

Tak zidzita, co noleź swoje korzenie na Warniji i Mazurach je barzo ciajżko, a
to potamu co mniana ludziów prazie zawdy buły zmnieniane.

[gajowy555]

No jó, tak eśta napsisali, co "Znalazł schronienie wraz z rodziną w
Skierniewicach, gdzie jego szwagier prowadził zakład zegarmistrzowski. W tym
czasie obsługiwał klientów , jak również pisał Polakom podania po niemiecku oraz
listy do obozów koncentracyjnych."

Tam am sobzie przybaczuł, co mowam famelyjo we Skierniewicach i łuż am wici
rozpuściuł, coby tygo zygormnistrza, abo śladów po nim posznupali. Łobaczywa,
czy najdó...

[rita100]

Joł, to je barzo ciykawy rozdział w żuciu Frenszkowskiego, bo tam łón pracował i
do tygo warsztatu przychodzili Niemcy w czasie wojny i łopoziada niesamowite
historie, wszystko co zidzioł w Skierniewicach. Ale poczkaj, łopoziesz to jek
bandziem ło tam psisać. Dokumantna adresa dostoniesz. To je jekby ksiójżka no
Skierniewic tyż.
Przaydzie na to cizas, przydzie cias na........

[rita100]

Frenszkowski łurodziuł sia w Tuławkach (Tollack). Pewno jesteście ciykawi łod
czego je to mniano.
W 1538 roku kanonik Achasy von Trenck kupał łod biskupa Jana Dantyszka za 400
grzywien wieś Tuławki, a w testamencie zapsisoł tenże kanonik na łutrzymanie
przytułku w Łolsztinie.
Ale co barzo ciykawe to w Tuławkach dzie tero stoi kapelka (kapliczka), na
skrzyżowaniu ulic dawni wznosiuł sia murowany kościół, na co wskazują stare
fundamenty i zwony pozostałe po tym kościele. A jek głosi lygenda, kościół ten
łostał spalony bez wojsko szwedzkie.
A buło to tak:
Szwedzi inc-pinc, nagle wlyźli do kościoła, a w kościele buło gwołt ziernych i
krew sia polała, tak zielga co zrobziuło sia bagienko, dzisioj łuż zasypany i
las na niam rośnie. Tlo pozostało eszcze głeboczkie wygłabzienie. Podług tyj
lygandy łostały tamój zatopsione zwony tygo kościoła. Dwa z nich wykopano i do
dzisioj ziszó na wieży kaplicy. Z jenygo w 1958 wypadło syrce, bo uchwyt buł tak
stary co sia przetorł, a to łoznacza co barzo stary był tan zwon.

[rita100]

A dali Frenszkowski psisze tak:
Ciajżkie cziasy buły, bo Polacy sia nimczyli. Po prowdzie doma godali po polsku,
ale w amtungach i w mnieście po mnieniecku. Buli łuż tacy co cołkam sia
zniemczyli i nowet nie chcieli się przyznawać do znajomości jajzyka polskiego.
Ale na targach i jarmarkach to łuż buło jenaczej, tam potoczno rozmowa buło gromka.
A tero napsisze woma cytat, psiankny cytot Frenszkowskiego do noju - to cytojta
"Może to, co pisze o dialekcie warmińskim będzie dla przyszłych pokoleń już
tylko jakąś pamiatką i dokumentem archiwalnym z przeszłych czasów, ponieważ z
przywróceniem ludowi warmińskiemu przez wieki wydzieranej przynależności
narodowej spowoduje równocześnie, że język tu używany ulegnie stopniowemu
przystosowaniu do języka, ktorym posługuje się ludnośc polska w całym kraju, tym
bardziej, ze młodzież w szkołach uczy sie jezyka polskiego już w poprawnym
brzmieniu.
Zaginą nie tylko naleciałości z jezyka niemieckiego, których jest zresztą nie
tak wiele, ale zaginą również piękne slowa: 'bziałka', 'pacze', 'skorznie',
'ględy', 'kokosz', 'pódziewa', 'poziem', 'robziwa', 'żegawka' i tak dalej."

No i jek ? Zaginą ?
Ni, Ponoczku Frenszkowski, łobacz jeno. Ni pomro te psiankne słózieczka, ale
trzymajó noju kety praw autorskich, chtórych dzisioj w tej dziedzinie mowam zawarte.

[rita100]

"Gdy miałem około 10 lat, gospodarstwo nasz stało się przedmiotem ogólnego
zainteresowania. Ojciec mój postanowił bowiem zaprowadzić wodociąg bez pompy, co
wówczas było rzeczą niespotykaną we wsi. Wyjątek stanowią jedynie Kajny w
pobliżu Bukwałdu w powiecie olsztyńskim, miejsce urodzenia znanych działaczy:
Stanisława Żurawskiego i mego kuzyna Jana Moryca.
Wymagało to oczywiście dużo pracy, zwłaszcza przy pogłębieniu stawu, kopaniu
studni i głebokiego rowu, z czym jednak przy pomocy sąsiadów uporano się w
krótkim czasie.
Ważnym momentem było odkręcenie głównego kranu w studni i oczekiwanie na
pierwszą wodę, ktora popłynąć miała z kranów, zainstalowanych w kuchni i w
chlewach, co odbywało się z wielką pompą. Poschodziło się dużo sąsiadów i
znajomych, by być światkiem tej uroczystej chwili.
Sceptyków było nie mało, ale gdy popłynęła pierwsza czysta i srebrzysta woda,
uwierzyli w to cudo ówczesnej techniki."

[rita100]

"Doniosły ten w dziejach gospodarstwa fakt postanowił ojciec uczcić małą
uroczystością. Poleciałem kupić do oberży kilka halb sznapsów. Wieczorem gdy
sobie już podochocono, niektórzy poszli po swe bziałki, kawalerowie zaś po
dziewczyny - niektórzy po brutki (narzeczone) - i zaczęła sie zabawa, do której
przygrywano na harmonii ręcznej i organkach. Najczęściej tańczono polkę z
przytupaniem nogą, a poza tym walczyka, krakowiaka i nadreńczyka. Pomiedzy
biesiadnikami znaleźli się i tacy, którzy urozmaicali wieczór grą na grzebieniu
i listku."

[rita100]

"Pisząc o urządzeniach wodociągowych muszę wspomnieć o Stanisławie Żurawskim i
moim kuzynie Janie Morycu.
Oni za miłość do ojczyzny przepłacili życiem.
Stanisław Żurawski przez długie lata był członkiem Zarządu Banku Ludowego w
Olsztynie. Był radnym sejmiku powiatowego. Należał do Związku Polaków w Niemczech.
On to z ojcem był projektantem urządzenia wodociągowego w Kajnach, budowa trwała
10 lat i ukończono w 1900 roku.
Stanisław Żurawski umarł w 1943 roku po bestialskim pobiciu przez dwóch
hitlerowców. Miał liczną rodzinę. Jeden z jego synów Alfons studiował na
uniwersytecie we Wrocławiu, studia musiał przerwać z powodu powołania go do
Werhmachtu w 1939 roku. Musiał nałożyć mundur niemiecki pod którym biło polskie
serce. Toteż, kiedy w roku 1940 otrzymał urlop i przyjechał do rodzinnej wsi
Kajny, skontaktował się z jeńcami wojennymi i polskimi robotnikami, pracującymi
na gospodarstwach rolnych u tak zwanych bauerów. Chodziuł do nich, rozmawiał z
nimi i podtrzymywał na duchu. W niedzielę zebrali się w umówionym miejscu,
miedzy innymi spotkali się też u Jana Moryca. Doszło do wiadomości władz
hitlerowskich. Podobno zadenuncjował go miejscowy sołtys. Toteż został
aresztowany i przebywał w więzieniu, w którym to miejscu został w Berlinie
ścięty katowskim toporem.
Jan Moryc z Kajn nie doczekał się końca wojny, gdyż zmarł podczas w wojny."

(Bliższej informiacji ponoć nikt nie posiada, ani okoliczności śmierci, ani
dokładnej daty śmierci).

[rita100]

"Wielką niespodziankę sprawił noma łojciec. Któregoś dnia po powrocie z Olsztyna
zajechał wozem przed sam ganek. Przekazał nam wszystkie zakupy, ale zatrzymał
dwa pudełka. Przyniósł je do mieszkania i powoli rozpakowywał. Z pierwszej wyjął
ogromną tubę. W drugiej znajdowała sie jakaś tajemnicza skrzynia i pudełka z
igłami oraz z czarnymi płytami. Powoli zamontował to urządzenie, nałożył płytę,
pokręcił korbą i o dziwo z trąby rozchodziuła sia psiankna muzyka, potam śpsiew,
a nawet godka. Jak urzeczeni wpatrywalismy sie w tubę, skónd wydobywaly się te
cudowne nuty. Łojciec musioł noma długo tłumaczyć, skónd i gzie to kupsił i na
czam ten mechanizm polegoł.
Taki buł jeburstag gramofonu w zielgo tubo w noju domu. Buła to tyż ziylga
nowość we wsi.
Bawilim sia i słyszelim polki, krakowiaki, mazury, polonezy. Do dziś przetrwoł
tlo walc."

[rita100]

to łojciec postanoził łoddać mnie do szkoły w Reszlu.
Zdzizi może czytelnika, co łoznacza Reszel, bo różniste rzeczy ło niam psisano,
a łón tan Reszel w przedwojennych czasach ważnó role łodgrywoł. Reszel to drugi
wtam w moim żuciu."
A zian wybzieramy sia psiechtó do Reszla
Idąc z dworca Sątopach, na prawo dochodziło sie do miejsca, w którym drogi się
rozwidlają, jena do Bisztynka, druga do Reszla. Po prawi stronie zidać zierze
koscioła w Sątopach, a idąc dali po liwej zidać kontury wieży kościoła farnego w
Reszlu.
Mniej więcej w połowie drogi do Reszla napotkać można było przy samej szosie
samotny grób z drewnianym krzyżem, otoczony wielkim płotem. Był to grób
żołnierza niemieckiego, poległego tu podczas wojny w 1914 roku.
Oznaczał on miejsce, do którego dotarły wojska rosyjskie w tamtej wojnie i
stanowił jakby przypomnienie dla osób tam przechodzących:
Przechodniu pamiętaj wojna to śmierć.

[rita100]

prusa.strefa.pl/forum/viewtopic.php?t=281
Reszel na starich postkartach

[rita100]

"I oto Reszel, w którym każdy zakątek łączy się z moimi wspomnieniami. Mała to
mieścina, ale głęboczko zakorzeniona w historii tej ziemi. Prawie nietknięta
podczas ostatniej zawieruchy wojennej, nie licząc domków, które nie zniszczyła
wojna, lecz czas.
Wysoka wieża wyznaczała centralną budowlę Reszla - gotycki kościół farny, po
spaleniu, odbudowany w początkach XIX wieku, obok niego zabytkowa plebania, a z
drugiej strony klasztor.
Tuż z boku, po prawej stronie kościoła schodziło się - piszę w czasie przeszłym,
bo niestety obecnie już tak nie wygląda - schodkami do głębokiego wąwozu,
porośnietego gesto drzewami, a niektóre z nich miały chyba już po kilkaset lat.
Wąwóz ten poprzecinany był wieloma alejkami, które stanowiły jakby pietra, mając
jakby parter pierwszą alejkę przy strumyku, która ciągnie się do zabytkowego
mostu z obszernymi pomieszczeniami pod jezdnią, używanymi dawniej na cele
więzienne.
W drodze przy alejce napotykamy na olbrzymi głaz, ustawiony tam w 1913 roku,
podobny do olbrzymiego kamienia w Bisztynku, z którym związana jest legenda
dotycząca jego pochodzenia.
(patrz, legenda o kamieniu w Bisztynku)
Niedaleko fary znajduje się stosunkowo dobrze utrzymany zaułek, bedący obecnie
pod opieką Stowarzyszenia "Pojezierze" (teraz już nie). Jedno skrzydło zamku
Niemcy przerobili na kosciół ewangelicki.
(patrz zamek w Reszlu)

[rita100]

"Gimnazjum reszelskie było jedną z najstarszych uczelni na Warmii. Wywodziło się
z kolegium jezuiskiego w 1632 roku, później przekształciło się w gimnazjium.
Początkowo uczelnia mieściła się w budynku klasztornym, a w 1707 wybudowana
została nowa szkoła, który strawił wielki pożar w 1806 roku. Spłonęło wtenczas
prawie całe miasto. (....)
A więc w 12 roku życia zostałem przyjęty do dziewięcioklasowego gimnazjum
humanistyczne w Reszlu.
Dziwne może się wydawać, dlaczego ojciec 'oddał mnie do Reszla', a nie do
gimnazjum w Olsztynie.
Otóż w naszym pojęciu, jedynie wyższa od szkoły powszechnej uczelnia, która się
dla nas nadawała, to tylko gimnazjum w Reszlu, gdzie my Polacy na Warmii, jak
zresztą i Niemcy ze sfer mniej zamożnych, mogliśmy liczyć na jako takie
sprawiedliwe potraktowanie.
W gimnazjum olsztyńskim przeważała młodzież ze sfer urzędniczych i oficerskich,
dlatego też uważaliśmy, ze nie jest to odpowiednie dla nas miejsce.
A więc jestem w Reszlu. Gimnazjum to było tylko męskie, bo wiadomo, ze wówczas
dziewczęta do tego rodzaju uczelni nie miały dostępu. Istniały dla nich innego
typu szkoły.
Ulokowałem się na stancji. Opłata szkolna wynosiła 130 marek rocznie, płatna w
ratach. Zapisu uczniów dokonywał sam dyrektor. Każdy z kandydatów musiał
odpowiedzieć na pytanie:
"Wie ist deine Muttersprache ?"
Jaki jest twój jezyk ?
Rózne były odpowiedzi, niektórzy mówili prawdę 'polski', inni znów uważali , ze
będzie lepiej jak powiedzą 'niemiecki'.
Kiedy przyszła na mnie kolej na odpowiedź na to pytanie - odrzekłem 'polski',
dyrektor uśmiechnął się i odpowiedział słabą polszczyzną - "Jak ci sie powodzi?"
Następny kandydat był z powiatu olsztyńskiego, miał pochodzenie polskie. Nie
przyznał się jednak do tego, podając język niemiecki jako ojczysty. Wówczas
dyrektor wskazał na wiszący na ścianie portret z Fryderykiem II Wielkim z
przypiętą do niego cyfrą oznaczającą jakąś jego rocznicę, zrobioną z lisci
dębowych i zapytał : kto to jest i co ta cyfra oznacza?. A ten wpatrując sie w
portret nie poznał tego, który wraz z carycą rozgrabił Polskę i nam zrabował
Warmię. Wskazał wtedy na mnie, a na moją prawidłową odpowiedż nic już nie mówił.
Po zdaniu egzaminów przyjęty zostałem do grona uczniów i stałem się studentem,
bo tak na Warmii nas nazywano."

[gajowy555]

Jó, tu mowam Reszel...

schlesien.nwgw.de/foto/thumbnails.php?album=261

[rita100]

Psiankne mniasto, psiankne, ale tyż jek ziymy to Reszel bez wojne tak nie
łucierpsiało jek jinne mniasta i cołe szczajście. Budynki sia łostały i tan
śliczny zamek.

[rita100]

"Ważnym aktem przed rozpoczęciem nauki w szkole było przydzielenie uczniom
miejsc w kosciele gimnazjalnym. Dokonywał tego prefekt i równocześnie proboszcz
koscioła. Każdy z uczniów miał wyznaczone miejsce w ławce. Wszyscy nauczyciele z
wyjątkiem jednego, byli wyznania katolickiego.
Każdy uczeń otrzymywał śpiewnik. Przy kościele gimnazjalnym nie było ani
koscielnego, ani organisty. Funkcje te pełnili ministranci bądź nauczyciele śpiewu."

[rita100]

"Gimnazjum w Reszlu miało dziewięć klas nazwanych z jezyka łacińskiego:
sexą, quartą, nizszą tercją, wyższą tercją, niższą secundą, wyższą secundą,
niższą primą i wyższą primą.
Kończyło się szkołę w wieku 20 i wiecej lat. Głównym przedmiotem była łacina,
uczono jezyka francuskiego, a potem jeszcze greckiego. Od klasy siódmej
dodatkowo jezyk angielski lub hebrajski.
Świadectwo szkolne wydawano cztery razy w roku.
Wymagania były wówczas stosunkowo duże. Pamiętam, ze w jednym roku w czwartej
klasie 14 uczniów na czterdziestu nie otrzymało promocji. Dyrektor wyrażał
wtenczas pogląd, ze takie niepowodzenia na polu naukowym, to większa klęska niż
przegrana bitwa podczas wojny."

[rita100]

"Najciekawszą postacią wśród pedagogów był prof. dr Antoni Kruszewski, zastępca
dyrektora. Pochodziuł z Barczewa i tam miał swój domek. Zmarł jak głosi napis
umieszczony na nagrobku na cmentarzu w Barczewie, w 1925 roku w wieku około 70
lat. Uchodził jednak za wielkiego dziwaka. Był kawalerem i do końca życia żył w
samotności. Przypuszczam, że znał jezyk polski, bo pochodziuł z polskich stron,
nigdy tego jednak nie ujawił. Nie entuzjazmował się zwycięstwami Niemców podczas
pierwszej wojny światowej, siedział zawsze cicho. Zaniedbywał się w ubiorze. Raz
spacerując po dziedzińcu zauważyliśmy, ze ma podarte spodnie, na co zwrócił mu
uwagę jeden z kolegów szkolnych. Nie przejął się tym specjalnie, tylko, że
później juz na dziedziniec nie wychodziuł. W stosunku do jego osoby robiliśmy
różne wybryki. Na przykład przed jego wejściem do klasy jeden z uczniów nasypał
na klamkę u drzwi proszek wywołujacy swędzenie. Cechowało go chorobliwe skąpstwo
i mania gromadzenia pieniędzy, które pozyczał na oprocentowanie. I tak bedąc
zamożnym człowiekiem umarł w samotności jak ostatni nędzarz. Był to w każdym
razie człowiek wielkiej wiedzy, a to jego skąpstwo , to moim zdaniem, choroba
jak wiele innych."
Ale najważniejszymi wydarzeniami w szkole były komersy hehe, do tego
rozdziału szczególnie zapraszam - oj, bedzie sie działo....

[rita100]

"Ale najważniejsze w życiu szkoły były 'komersy', czyli towarzyskie spotkania
urządzane przez maturzystów. Egzaminy pisemne odbywały się wcześniej i te
decydowały o dopuszczeniu do egzaminów ustnych. Takie egzaminy ustne przeciągały
się do godzin popołudniowych, przy czym maturzysta bezpośrednio po zdaniu
egzaminu wychodziuł, nakładając specjalną czapkę z twardym dnem i wyszytymi na
nim inicjałami - pierwsza litera imienia i nazwiska. Na dziedzińcu szkolnym
czekała go już gromada kolegów ze szpilkami przedstawiającymi Adalberta. Szpilki
były rózne, mniejsze i większe, w kolorze srebnym i złotym.
Im większą popularnością cieszył się nowo kreowany maturzysta, tym większą ilość
posiadał tych szpilek, przypinanych do marynarki.
Następnie odprowadzano go lub zaniesiono na ramionach do jego mieszkania. Były
nawet przypadki, ze maturzystę sadzano na krześle, umieszczonym na platformie,
ktorą następnie zaciągnięto pod jego dom. Tam odbywał się tak zwany komers, na
którym wypito beczki piwa."

Poniżej podam tak obrazek z komersu, niesłychanie ile ci studenci mogli
wypić....... ale taka to była tradycja pruska

[rita100]

"Poniżej podam tak obrazek z komersu, który odbył się na naszej stancji.
Mieszkało nas tam 10. Wszyscy byliśmy uczniami gimnazjium reszelskiego. W
kwietniu 1914 roku aż trzech zdawało maturę, przy czym jeden był popularnym
sportowcem. Toteż na komers zjawiło się dużo młodzieży gimnazjalnej. Kobiety nie
miały wstępu. Uczta trwała z przerwami przez całe trzy dni. Wypito na niej mniej
więcej 13 achtelków jasnego piwa.
Najpierw odbył się wybór przewodniczącego, który kierował całą imprezą i
wybierał spośród młodszych tak zwanych fuchsów (lisków, kotów), których
obowiązkiem było podawanie piwa do stołu. Wówczas przystępowali oni natychmiast
do napełniania pustych kufli i szklanek. Od czasu do czasu zawołał znów, że piją
tylko lisy. Ja, będąc wtedy jednym z młodszych obdarzony zostałem również tą
funkcją, co później odchorowałem ciężkim bólem głowy, bo nie byłem
przyzwyczajony do wypicia takiej ilości piwa. Ani nauczyciele, ani też rodzice
nie brali w tym udział. Do rodziców należało tylko pokrycie kosztów z tym
związanych. Nadmieniam też, ze podczas gdy obecnie zdaje się maturę przeciętnie
w wieku 17-19 lat, to wówczas maturzyści po ukończeniu szkoły mieli 20 i więcej.
Wszystkim kierował więc przewodniczący, któremu nadano specjalny tytuł. On
intonował piosenki, wyznaczał solistów i żartownisiów, którzy opowiadali różne
anegdotki i wice. Niektóre dotyczyły kolegów i nauczycieli. Śpiewy rozpoczynały
się pieśnią Gaudeamus igitur, przeważnie przy akompaniamencie gitary. Na
wszystkie wybryki w tych dniach, tak nauczyciele, jak i obywatele miasteczka
patrzyli przez palce. W ten sposób kończyło się naukę w gimnazjum reszelskim."

[rita100]

"Tak upływały lata - spokojnie i bez jakichkolwiek poważniejszych wydarzeń.
Dopiero w czerwcu 1914 roku przed wakacjami, jak zwykle zebraliśmy się w auli, a
dyrektor nasz przy końcu już ze smutną miną powiedział:
"Nie wiadomo, czy się po wakacjach w takich samych znów warunkach tu spotkamy".
Jak się okazało, miał rację.
Pod koniec lipca nadchodziły już pierwsze wezwania do służby wojskowej, w
niedzielę 1 sierpnia 1914 roku dzwony, bijące bez przerwy przez kilka godzin w
Tuławkach, Gadach i Barczewku, oznajmiły, ze zarządzona została ogólna
mobilizacja, co podane było do wiadomości przez plakaty. Wsłuchiwałem się w te
dzwony, które oznajmiały ludzkości, że nadchodzą dni płaczu, cierpień i trwogi o
życie najbliższych."

[rita100]

"Pojechaliśmy potem do Barczewka. Tam zjechała się część tych zmobilizowanych.
Żegnano się i dodawano sobie wzajemnie otuchy. O wojnie krążyły najróżniejsze
wieści. Proboszcz parafiI ks. Klaperski, przed rozpoczęciem nabożeństwa wszedł
na ambone, by jak zwykle wygłosić kazanie, zdążył jednak wypowiedzieć po polsku
zaledwie kilka słów o nadchodzącym nieszcześciu, bo w całym kościele rozległ się
głośny płacz. Rozpłakał się także, i nie odczytując nawet Ewangelii, zszedł z
ambony, a lud zgromadzony w kosciele zaintonował pieśń koscielną: "Od powietrza,
głodu, ognia i wojny zachowaj nas Panie." Powietrze oznacza tu cholerę, bo
istniało mniemanie, że cholera przychodzi z powietrza.
Zaznaczyć tu muszę, ze mobilizacja, zarządzona przed pierwszą wojną światową
wywarła o wiele groźniejsze wrażenie niż ta przed drugą, pomimo, że skutki
drugiej wojny były tragiczniejsze."

[rita100]

"Dla mnie osobiście był problem, bo kończyły się wakacje, jechoć czy nie jechoć
do Reszla. Ciajżko buło dojechać, bo kursowały tylo cugi z transportem
wojskowym. Potem wróciłem do domu , bo zbyt mało nas się znalazło w szkole.
Pierwszy tydzień upłynął w spokoju. Jeden z mieszkańców wsi puścił po pijanemu
pogłoskę, ze Rosjanie nadchodzą, czym wywołał panikę i ludzie szybko
przygotowywali się do ucieczki. Ludzie wtedy żyli w takim napięciu. Nikomu nawet
nie przyszło do głowy by pogłoskę tą sprawdzić. Później się wyjaśniło i uspokoiło."

[rita100]

"Około 12 sierpnia ponownie udałem się do Reszla. Zebrała się już spora grupka
uczniów i mogliśmy zacząć lekcje. Nie trwało to jednak długo, bo już 20 sierpnia
słyszeliśmy dudnienie podobne do grzmotów. Były to pierwsze oznaki, że wojska
rosyjskie się zbliżają.
Kilka dni później pojawiły się pierwsze wozy z uciekinierami nadjeżdzające od
Swiętej Lipki znad granicy rosyjskiej. Coraz ciaśniej robiło się na ulicy, bo z
dnia na dzień wzrastała liczba uchodźców. Dzień i noc przesuwały się przed nami
wozy (drabiniaste), a na nich ludzie gnani strachem, jadąc w nieznane. Obok wozu
czy też za nimi szły czasami wygłodniałe i ryczące krowy. Smutny to był widok."

[rita100]

"Huk armat coraz wyraźniej było słychać. Niektórzy z nas z Reszla wyjeźdzali do
swych domów. Na wspólnej naradzie z kolegami pochodzącymi z okolic Olsztyna, a
było nas jedenastu postanowiliśmy wyruszyć do Olsztyna celem zbadania sytuacji.
Kilka kilometrów za Tęgutami, gdzie droga prowadzi przez las, uciekinierzy
urządzili sobie na dużej łące miejsce postoju. I tu przedstawił mi się osobliwy
obraz. Na zatłoczonej wozami szosie, jak i na łące powstał ni stąd ni zowąd
straszny popłoch. Przestraszeni nie wiadomo czym ludzie zaczęli uciekać,
wskakiwali na wozy, poganiając konie, by jak najprędzej wydostać się z
kłębowiska. W krzyku, jaki przy tym powstał można było usłyszeć: "Ludzie uzijata
sia, Ruski só w Tęgutach".
Wówczas domyśliłem się, ze to prawdopodobnie nasza grupa uczniów gimnazjum
reszelskiego stała się powodem tego popłochu. Wzięto nas pewnie w tych mało tu
znanych czapkach gimnazjalnych za Rosjan i rozgłoszono dalej. Starałem się ich
uspokoić, tłumacząc im, że stamtąd przychodzę i ze wojska rosyjskie są jeszcze
daleko."

[rita100]

"W Olsztynie siedzibą dowództwa wojsk rosyjskich, które tu przebywały kilka dni,
był nieistniejący już największy hotel w Olsztynie - "Deutsches Haus" - w
miejscu zamienionym później na skwerek obok kina "Odrodzenie" (w ostatniej fazie
II wojny światowej został zburzony).
Po zajęciu miasta wzięto spośród obywateli zakładników, zajmujących tu poważne
stanowiska, którzy odpowiadali głową za wykonanie nałożonych na miasto
obowiązków, to jest dostarczenie określonej ilości żywności. Największe
trudności stanowiło upieczenie w tak krótkim czasie dużej ilości chleba. Do
pomocy została zmobilizowana część ludności. Płaskorzeźby na wykuszu nowego
ratusza przedstawiały właśnie wysiłki mieszkańców Olsztyna, by w wyznaczonym
czasie dostarczyć zażądaną ilość chleba i w ten sposób uratować zakładników.
Rzeźby te przedstawiały kolejno od lewej strony: spotkanie przedstawicieli
miasta z dowództwem wojsk rosyjskich, scenę pieczenia chleba, przenoszenie chleba.

Na samym początku po przyjeciu w 1945 roku przez władze polskie ratusza,
niektórym postaciom poodbijano głowy, nie wiedząc co przedstawiają."

[rita100]

Mieszkańcy Olsztyna dostarczyli:
25100 kg chleba,
4110 kg kaszy i ryżu,
3110 kg soli,
3675 kg cukru,
435 kg grochu
110 kg herbaty

Sceny wypieku chleba zostały uwiecznione ma płaskorzeźbach, które zdobiły wykusz
olsztyńskiego ratusza. Władze PRL w latach 80. usunęły tą pamiątkę.

((((((((((

[rita100]

"Na cmentarzu wojskowym w lesie naprzeciwko byłego szpitala kolejowego zaraz na
pierwszym planie przy wejsciu do lasu jest kilka grobów żołnierzy niemieckich,
którzy wówczas tu polegli. Między innymi kapitan, ktory jak napis na krzyżu
głosi, poległ w Olsztynie 28 sierpnia 1914 roku.
Cmentarz ten to niepisana historia wojen. Poczynając od 28 sierpnia 1914 roku
mamy napisy z datami z całej pierwszej wojny światowej, niejednokrotnie z
podaniem miejscowosci, gdzie dany żołnierz poległ lub został ranny i zmarł w
szpitalu olsztyńskim. Po pierwszej wojnie światowej następuje przerwa. Dopiero
od 1928 roku napotykamy na pierwsze nazwiska żołnierzy niemieckich. Większa
część mogił pochodzi juz z drugiej wojny światowej. I tam przy niektórych
mogiłach na krzyżach lub tabliczkach podane zostały daty i miejsca śmierci.
Niektóre z nich prawie zupełnie zarosły. Jest jeszcze kilka już całkowicie
zarosnietych grobów masowych niewiadomego pochodzenia. Groby z pierwszej wojny
światowej znajdują się również na cmentarzu ewangelickim przy al. Wojska Polskiego."

[rita100]

"Powoli wracało wszystko do normalnego życia. Minął huk armat. Front ustalił się
wówczas nad jeziorami mazurskimi, dopóki Niemcy po zwycięskiej ofensywie nie
posunęli się w głąb centralnej Polski i Litwy.
Większe zwycięstwa Niemców uczczone zostały zwolnieniem nas z ostatnich lekcji.
Im większe zwycięstwo tym więcej wolnych godzin. Telegramy z komunikatami
wojennymi wywieszano na tablicy przy wejściu do urzędu powiatowego.
Szczególnie uroczyście obchodzono zdobycie Warszawy. Z tej okazji zostaliśmy
zwolnieni z lekcji na cały dzień, a około 10,00 odbył się pochód ulicami
miasteczka, poprowadzony przez szkolną orkiestrę
( flety i bębny). Brali w nim udział tylko uczniowie gimnazjum.
Wspominając o fletach i bębnach, nadmienię ,że przy szkole mieliśmy dobrze
zorganizowaną orkiestrę z wszystkimi prawie instrumentami (orkiestra
symfoniczna), a składała się wyłącznie z uczniów gimnazjalnych z dyrygentem na
czele."

[rita100]

Raz w roku latem urządzane były w gimnazjum dalsze wycieczki. W niższych klasach
jednodniowe, a w wyższych kilkudniowe.
forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=38446&w=39229172&a=73074022
Słuchojta , a tu mowam wideo ze Swentej Lipki.
pl.youtube.com/watch?v=VA5Mwh5lA1c

[rita100]

Zajęcia sportowe
"Powracając do zajęć w gimnazjum, może to zaciekawi młodsze pokolenie. U nas
istniał gimnazjalny klub sportowy z następującymi sekcjami: piłka nożna,
pływacka, lekkoatletyczna, gimnastyczna i szermierka. Nie uprawiano wówczas
siatkówki ani koszykówki i piłki recznej.
Dużą wagę przykładano do umiejetności pływania. W Reszlu istniała zamknięta
pływalnia, ogrodzona wysokim płotem z desek. Wyznaczone były godziny, oddzielne
dla dziewcząt, kobiet, mężczyzn i dla nas. Toteż wśród uczniów gimnazjum rzadko
się zdarzało, by ktoś po opuszczeniu szkoły nie umiał pływać."

[rita100]

"Tak samo było z łyżwiarstwem. Zimową porą, urządzane były lodowiska, na których
ten sport uprawili nie tylko młodzi, lecz i starsi. Na lodzie odbywały się
spotkania młodych par, a i starsze małżeństwa tam przychodziły. Urządzało się
specjalne festyny na lodzie z bufetem, lampionami i iluminacjami.

Tak upływały lata wojenne spędzone przeze mnie w Reszlu. Tymczasem zaciągano
coraz to nowe roczniki do służby wojskowej, między innymi moich dwóch starszych
braci."

[rita100]

"W naszej szkole w wyższych klasach też z roku na rok ubywało uczniów na skutek
połowywania ich do wojska. Powiększały się szeregi tych, którzy swoje młode
życie zakończyli na polu walki, opłakiwani przez swych najbliższych. W kościele
pojezuickim przy szkolnym dziedzińcu - po lewej stronie bocznego wejścia,
pojawiła się tablica z nazwiskami około trzydziestu nazwisk kolegów szkolnych.
Jesienią 1945 roku, kiedy po raz pierwszy po wojnie byłem, tablica ta jeszcze
wisiała."

[rita100]

"Powoli stygły zapały Niemców upajających się zwycięstwami, zwłaszcza po
przystąpieniu Ameryki do wojny. Żywności było coraz mniej. Wydzielana była tylko
na podstawie kart żywnościowych.
W mieście nie wolno było na wolnym rynku sprzedawać produktów rolnych. Handel
'na lewo' kwitł więc w całej pełni, bo pomimo kontroli przemycano żywność do miasta.

[rita100]

Szczególną gorliwością przy kontroli koszyków, przewożonych lub przenoszonych do
Olsztyna, odznaczał się pewien żandarm z nadłyńskiego grodu.
Wczesnym rankiem wychodził w naszym kierunku, docierając nieraz do Stolp
(Stupy), by tam przechwycić na gorącym uczynku gosposie wiejskie i skonfiskować
towar. Niezależnie od tego groziła kara. Na ten temat to hoho jak krążyły
opowiadania np:
Chcąc zemścić się na żandarmie za ostatnio skonfiskowane towary, pewna kobieta
ze wsi wpadła na oryginalny pomysł. Na dno koszyka nakładła krowiego nawozu i
przykryła go sieczką. Toteż żandarm spojrzawszy groźną miną na gosposię zapytał się:
- Co tam masz ?
Gosposia odpowiedziała zgodnie z prawdą:
- Gówno !
Można sobie wyobrazić, jakie wrażenie wywarło to słowo na urzędnika Jego
Cesarskiej Mośći Wilhelma II. Toteż z tym większą gorliwością wziął się do
przeszukiwania koszyka, aż wsadził rękę do sieczki i natrafił coś miękkiego.
Myślał, że to masło i rękę wyciągnął, przy czym ku swojemu przerażeniu ,
obwochując ją dokładnie stwierdził, że strasznie cuchnie.
Kobieta serdecznie się uśmiała, ze udało jej się w ten sposób zadrwić z
żandarma, który wpadł w ogromną złość, ale nie mógł jej ukarać, bo po pierwsze -
powiedziała prawdę co jest w koszyku, a po drugie - nie było przepisów, które
zabraniały by przewożenia takich rzeczy."

[gajowy555]

rita100 napisała:

> Szczególną gorliwością przy kontroli koszyków, przewożonych lub przenoszonych
do Olsztyna, odznaczał się pewien żandarm z nadłyńskiego grodu. Wczesnym
rankiem wychodził w naszym kierunku, docierając nieraz do Stolp(Stupy), by tam
przechwycić na gorącym uczynku gosposie wiejskie i skonfiskować towar.

Jo myślam, co tu sia rozchodzi o mniejscowość Słupy, chtóra leży kele Łolstyna
(bandzie ze trzi kilometry łod granicy mniasta). Tamój łaża na plaże na jyzioram
Wadóng (Wadąg) i stamtónd moj sójsiad jojka łod gospodyń przywozi. Tak zidzita,
co handel daly ksitnie, tlo żandarm za rogatkó nie stoji ))

[rita100]

O jenu, ale możeta tam na cześc tyj wartkiej gosposi łustanowić śwanto i każdego
roku ustawić żandarma i dalyj robzić fiku miku w koszyku ) Uż nawet ziym chto
może być na tan czias żandarmam
Ni pokaża paluszkiem, ale to może być Gajowy ! ))
To łopoziedz to zdarzenie w Słupach.

[rita100]

Wojska zwycięsko się wycofały
"Pomimo tego, tak jak to zresztą było podczas drugiej wojny światowej, wydawali
komunikaty, w których ukrywali faktyczne położenie. Nawet w wypadku, gdy
zmuszeni byli do cofnięcia się pisali:
"Unsere Truppen haben sich siegreich zuruck gezogen", czyli nasze wojska
zwycięsko się wycofały."

[rita100]

"Dimanche la guerre finit"
Opowiedział nam raz jeden z żołnierzy w czasie swego urlopu w sali
restauracyjnej gdzie było duże grono nauczycieli i uczniów z wyższych klas - że
nic nam nie opowiedział. A było to tak, wszyscy siedzieli, pili piwo w dużych
kuflach i zapytali się młodego oficera jak tam na wojnie ? Ale zamiast mówić nam
o czynach bohaterskich żołnierza niemieckiego, cichym głosem mówił o cieżkim
życiu w rowach strzeleckich.
Otóż pewnego dnia wyszedł sobie z rowu strzeleckiego, położonego niedaleko od
nich, żołnierz francuski i wymachując ręką głośno zawołał:
"Dimanche la guerre finit"
(w niedzielę skończyła się wojna)
Nikt z żołnierzy niemieckich nie strzelił do niego, także spokojnie wrócił do
swego rowu. Na tym skończył swoje opowiadanie. Na sali zapanowała cisza, a
niektórzy z wrażenia wypili jednym haustem całe piwo z kufla.

[rita100]

Idę na wiojnę moi mnili
"Jesienią 1918 roku uznany zostałem za zdolnego do służby i w październiku
otrzymałem wezwanie stawienia się w Kętrzynie (Rastenburgu). Przyszło mi się
więc pożegnać z Reszlem. Żegnano mnie bardzo życzliwie i w domu i w szkole.
Tak skończył się mój piękny rozdział w życiu, to jest mój pobyt w Reszlu.

[rita100]

"Przyszły tero ciajżke ciasy dla mnie. W domu był mój brat na urlopie i
opowiadał co się wówczas działo na froncie zachodnim , nazywając to piekłem.
Podczas gdy Niemcom już brakowało amunicji, wojska alianckie strzelały z
wszelkiego rodzaju broni dzień i noc, zasypując tak rowy strzeleckie i schrony,
a w nich niejednokrotnie żywych żołnierzy. Dlatego też w ostatnim okresie wojny
było tyle wypadków dezercji.
I w takiej sytuacji musiałem iść na wojnę."

[rita100]

"Tydzień przed moim odjazdem do wojska zmarła mi siostra, nieuleczalnie chora.
Udałem się do Kętrzyna (Rastenburg), gdzie mnie razem z jednym z kolegów
gimnazjum reszelskiego przydzielono do pułku strzelców (Jagerregiment) w
Gołdapi. Po rozlokowaniu się tam w koszarach umundurowano nas. Na moim lewym
ramieniu kurtki były ślady krwi. I zaczęło się twarde życie żołnierza w koszarach."

[rita100]

"Wstrząsające wrażenie wywarło na mnie pewne zdarzenie. Otóż pomiędzy nami
młodymi, był pewien starszy Polak, który dawniej przyjeżdzał do Prus Wschodnich
na roboty sezonowe (wykopki ziemniaków) i później tu pozostał jako robotnik
rolny. Zaciągnięto go do służby wojskowej dopiero przy samym końcu, kiedy to już
brali, co się tylko dało. Był to człowiek niedołężny i niezbyt dobrze władajacy
jezykiem niemieckim. Z tego powodu narażony był na różne szykany jednego z
podoficerów, który gonił go po placu ćwiczeń. Po jednym z takich ćwiczeń
zachorował na zapalenie płuc i następnego dnia zmarł.
I o ironio, urządzono mu żołnierski pogrzeb i wystrzelono salwę honorową nad
jego grobem."

"W ogóle dało się zauważyć zmęczenie wojną i zwątpienie w zwycięstwo Niemiec.
Tak zbliżały się nowe pamiętne dni, które w historii ludów nie zdarzają się
często i stanowią w ich życiu zawsze wydarzenie o wielkim historycznym
znaczeniu, to jest dni rewolucji.
U nas zaczęło się to tak:"

[rita100]

"W sobotę, nie pamiętam już dokładnie daty, chyba 8-9 listopada, zaprowadzono
nas na dziedziniec gdzie miała być próba przysięgi.
Ustawiono nas w koło i obecny oficer wyciągnął szablę i przywołał do siebie
trzech żołnierzy wyznania katolickiego i trzech ewangelickiego. Tam trzech
katolików ujęło szablę z jednej strony, a trzech ewangelików z drugiej. Nasz
feldfebel sztabowy (sierżant) odczytał rotę przysięgi i nas pouczał.
Całej tej scenie przyglądał się przez okno żołnierz kampanii rekonwalenscentów.
Nie wytrzymał. Zakłócił próbę ceremonii donośnym głosem:
"Ihr braucht dem Wilhelm nich meher zu schworen, den er hat schon den Zilinder
gekriegt."
(Nie potrzebujecie już Wilhelmowi składać przysięgi, bo dostał dymisję).
Wywołało to konsternację i kazali nam się rozejść.
Tak więc tylko jeden dzień uchronił mnie przed złożeniem niemieckiej przysięgi."

[rita100]

Tego dnia wszystko wszystko szło normalnie, ale wieczorem dochodziły nas słuchy
o zbuntowaniu się wojsk w Wystruci (Insterburg). Następnego dnia, w niedzielę,
zaprowadzili katolików do koscioła, a ewangelicy pozostali w koszarach, gdyż ta
niedziela przypadała katolikom. Ksiądz z ambony coś tam mówił o czarnych
chmurach wiszących nad Rzeszą Niemiecką i wróciliśmy do koszar.
W południe się zaczęło, kiedy to staliśmy do napełnienia swoich menażek podeszło
do nas kilku żołnierzy z nożami w reku, i mówiąc coś o rewolucji po kolei
obcinali 'kokardy' (okrągłe blaszki przyszyte do czapek, z których górna
przedstawiała barwy Rzeszy Niemieckiej - czarno-biało-czerwone, a dolna pruskie
- czarno-białe).

Przechodząc przez dziedziniec, widziałem jak żołnierz doskakuje do oficera i
zrywa mu naramienniki. Z okien wyrzucono portrety Wilhelma II wraz z ramkami i
szkłem.
Słychać było muzykę i śpiew, tańczono jakby było wielkie święto. Bramy koszarowe
zostały otwarte. Kto chciał wchodził i wychodził. Prysł jak bańka mydlana mit o
bohaterstwie żołnierza i o przywiązaniu do korony niemieckiej. Zapanowała
natomiast wielka radość z faktu, ze skończyła się wojna i skończył się
militaryzm niemiecki. Dzień, który powinien stać się dniem smutku z powodu
klęski stał się dniem radosci. Zabawa w koszarach trwała do późnej nocy.

[rita100]

Wyszliśmy do miasta. Tam również zbierały się na rynku grupki ludzi. Początkowo
były małe, później coraz większe aż przerodziło się to w wilki wiec, na którym
wybrano radę robotniczą.
O wyznaczonej godzinie odbyło się zebrania i wybrano radę żołnierską,
przydzielono zadania. Do tej grupy wybrano również mnie.
Pierwszą naszą czynnością było uwolnienie więźniów z wojskowego więzienia. Tłumy
oczekiwały przed schodami więzienia, by być świadkami tego doniosłego aktu
sprawiedliwości. Sam akt uwolnienia odbywał się w następujący sposób:
Do sali wchodziło dwóch, trzech więźniów, odpowiadali na pytanie za co został
ukarany. Po otrzymaniu odpowiedzi były słowa: "Kamerad bist du feri"
Różne wywarło to na uwięzionych wrażenie. Jedni sie cieszyli, dziękowali, ale
byli również tacy, którzy po wyjściu jakby nie dowierzająć zbiegli szybko i
uciekali.

Po rewolucji w Gołdapi zaczęli wracać żołnierze z jednostek stacjonujących po
tamtej stronie granicy. Pozostawiając tabor i konie, rozjeźdzali sie do domów.
Trzeba to było jak najprędzej posprzedawać, bo brakowało paszy dla koni.

[rita100]

Na wzmiankę zasługuje sposób w jaki odbywalo się pożegnanie starego, czyli
rewolucyjnego i powitanie Nowego Roku. Więzienie wojskowe było opróżnione,
posterunków przy wejściu na teren koszar nie było. Każdy zołnierz wychodziuł i
wchodziuł kiedy chciał. Z okien koszar słychać było wesoły śpiew i muzykę,
restauracje były przepełnione, a na ulicach panował wielki ruch, jak w dni kiedy
odbywały się wielkie uroczystości.
Nowy Rok 1919 witano o godzinie 24.00, ale w jaki sposób witano, pozostawimy do
następnego klikania
Bardzo ciekawy opis.

[rita100]

"Nowy 1919 rok witano o godzinie 24.00 niespotykaną dotychczas strzelaniną.
Strzelano na wiwat z karabinów, rakiet, rewolwerów. Najwięcej strzałów było na
terenie koszar. Nikt nie interweniował, a pomimo tego nie było zabitych i
rannych. Broń, która była przeznaczona do zabijania ludzi, obrócona została na
zwiastowanie nowej, już bezkrwawej ery, jaką miał zapoczątkować nowy 1919 rok.
Przyszłość wskazała, że miało być inaczej, bo zaledwie 15 lat upłynęło a
zapomniano o strasznych skutkach wojny. Militaryści niemieccy znów zaczęli
podnosić głowy, zaczęło się na nowo podjudzanie narodu niemieckiego przeciwko
innym, co w konsekwencji doprowadziło do wybuchu drugiej, o wiele straszniejszej
w skutkach wojny."

[rita100]

"W związku z wojnami to przypomina mi sie pewien film, wyświetlany w Gdańsku we
wrześniu 1927 roku, ktory widziałem. Głównym jego bohaterem był młody student
niemiecki, który zaciągnięty do służby wojskowej, prowadził dzienniczek, notując
w nim wszystkie najważniejsze wydarzenia życia koszarowego, później z frontu
zachodniego. Pisząc tak o okropnościach wojny, co wyświetlane zostało na
ekranie, w jednym miejscu w swoim dzienniku napisał dużymi literami słowa:
"Nie wieder Krieg !"
(Nigdy więcej wojny).
Napis ten wyświetlano w środku na całej szerokości ekranu. Na to publiczność
powstała z krzeseł i manifestacyjnie zawołała:
"Nie wieder Krieg !". Napis, jakby przytrzymano w kadrze na czas okrzyków.
Tak było w 1927 roku, a już w 1939 rok był początkiem drugiego nieszczęścia,
jakie spadło na ludzkość przez drugą wojnę światową, która pogrążyła świat w
morzu łez i krwi, zniszczyła dorobek całych pokoleń i bezcenne zabytki kultury."

[rita100]

"Stopniowo rada żołnierska traciła na znaczeniu. Przystąpiono do tworzenia
Grenzschutzu, to jest wojska mającego za zadanie ochronę granic. Żołnierzy z
naszego garnizonu zwalniano stopniowe w/g roczników. Chociaż jeszcze nie
przyszła kolej na mój rocznik, to poprosiłem, pod pretekstem, ze zamierzam się
dalej kształcić, o zwolnienie, co zostało uwzględnione. Tak był ten mój krótki,
ale jakze znamienny w wydarzenia, pobyt w wojsku niemieckim."

Nadszedł dla Frenszkowskiego nowy okres w życiu.

[rita100]

"W maju 1919 roku przystąpiłem do pracy w Urzędzie Pocztowym Telekomunikacyjny w
Olsztynie w dziale telegraficznym. Pracowałem tam przy aparatach Morse'a.
Oprócz mnie jeszcze dwóch Polaków przyznawało sie do swojej polskości. Jednym z
nich był pochodzący z Lamkowa Bernard Szczepański, późniejszy major Wojska
Polskiego, wyjechał do Polski jeszcze przed mną. Zmarł w 1950 roku i jest
pochowany na cmentarzu przy kosciele św. Józefa obok swej żony Bronisławy,
pochodzącej ze znanej rodziny Samulowskich z Gietrzałdu. Zaprzyjaźniłem się z
nim wówczas, a przyjaźń odnowiliśmy po jego powrocie w kwietniu 1945 roku. Był
on jedynym wtedy świadkiem mej pracy w Olsztynie i wystawił mi odpowiednie
oświadczenie potwierdzone przez notariusza."

[rita100]

www.allegro.pl/item286002587_olsztyn_poczta_.html
To je poczta na której pracował Franszkiewicz i o której opowiada

[rita100]

"W Olsztynie mieszkałem przy ul. Warszawskiej 2. W budynku tym na parterze po jednej stronie korytarza był sklep kolonialny, a po drugiej sala restauracyjna, a na parterze mieszkanie właściciela Lubowskiego a od strony podwórza mieszkanie samotnej starszej kobiety (bezdzietna wdowa), władająca słabo językiem niemieckim, u której zajmowałem jeden pokój. Z okna miałem widok na zajazd zapełniony w targowe dni wozami chłopskimi.
W tym pomieszczeniu zacząłem czytać gazety i książki polskie, a żeby lepiej nauczyć się polskiego zacząłem pisać pamiętniki. Niestety, pamiętniki te, które zwierały dużo szczegółów w okresu plebiscytowego, prowadzone na gorąco, zginęły podczas ostatniej wojny. W ten sposób nauczyłem się jako tako poprawnie po polsku mówić i psiać."
(1919r)

[rita100]

forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=38446&w=56895055&a=73783996

[rita100]

"Nie pamiętam już dokładnie daty koncertu
(Koncert ten odbył się 2.VI.1929r. Napisano o tym w "Gazecie Olsztyńskiej".
Kompozytorowi towarzyszyli: brat Rudolf Nowowiejski oraz artystka Helena
Sośnicka. Autor tych wspomnień Frenszkiewicz nie napisał, ze podczas koncertu
chór 'Lutnia' wykonał po raz pierwszy 'Hymn warnijski'.)
Wiem tylko, ze było to na początku 1920 roku. Już długo przed rozpoczęciem
koncertu zaczęły się zbierać gromadki ludzi, w tym dużo odświętnie ubranych
wieśniaków. Stopniowo zapełniała się sala.
Zajęte były wszystkie miejsca."
cdn

[rita100]

forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=38446&w=56895055&a=73908078

[rita100]

"Polacy ze swej strony stworzyli Warmiński Komitet Plebiscytowy i Komitet
Mazurski z siedzibą w Domu Polskim w Olsztynie przy obecnej ulicy Partyzantów
87. Mieli przeciwko sobie policję niemiecką, urzędników, Heimatvereiny i
Haukomando. Polacy zmuszeni byli do zorganizowania nielicznych zresztą jednostek
dla ochrony polskich zebrań, zabaw i obiektów polskich. Miały one charakter
obronny. Oczywiscie Niemcy przedstawiali je inaczej, twierdzili, że rzekomo
Polacy napadali na ich zgromadzenia.
Już po plebiscycie urządzono na zamku wystawę, na której eksponowano sękate
kije, którymi jakoby posługiwali się Polacy podczas głosowania i którymi bili
spokojnych Niemców. Był to rzecz jasna fałsz, bo po pierwsze czuli się za słabi,
a poza tym od razu interweniowała by policja niemiecka, a po drugie - nie
stosowali takich metod w walce plebiscytowej. Były wprawdzie wypadki, że polska
ochrona przy odpieraniu napastników, nie doczekawszy się obrony ze strony
policji niemieckiej i nie mając się czym bronić, chwytała to, co było pod ręką,
aby napastników odeprzeć."

[rita100]

W lutym 1920 roku przybyła do Olsztyna Międzysojusznicza Komisja Plebiscytowa
składająca się z Przedstawicieli Anglii, Francji, Włoch i Japonii.
Przewodniczącym był Anglik. Jako siedzibę obrała sobie budynek rejencjo
olsztyńskiej. Tam wywieszone były flagi tych czterech państw, a w każdą
niedzielę w południe przed gmachem grała angielska orkiestra wojskowa.
Wojsko niemieckie musiało opuscić tereny plebiscytowe. Odbyło się to z pewną
pompą. Wojska zebrały się na obecnym placu Roosvelta, i stamtąd po uroczystym
pożegnaniu przy dzwiękach orkiestry wymaszerowały w kierunku Morąga. Tak samo
opuścić musiał miasto prezydent rejencji olsztyńskiej oraz nadburmistrz
(1902-1932) Georg Zulch - za to, ze nie chciał przeprosić władz polskich za
zbezszczeszczenie polskiej flagi.
Pozostała natomiast policja niemiecka i niemieckie władze administracyjne.
Polacy zatrudnieni w urzędach z obawy przed usunięciem ze stanowisk nie
przyznali się do swojej narodowości.
cdn

[rita100]

Polskę reprezentował Konsul Generalny w Olsztynie, a Rzeszę Niemiecką komisarz
von Gayl (napisał potem wspomnienia)
W miejsce wojsk niemieckich przybyło na tereny plebiscytowe kilka batalionów
wojsk angielskich i jeden - włoski. Sensację wzbudził oddział Szkotów w
spódnicach, poprzedzony przez orkiestrę z nieznanymi kobzami i dudami.
Widywaliśmy tych żołnierzy codziennie z okien budynku pocztowego, obok którego
maszerowali na zmianę warty przed siedzibą Komisji Międzysojuszniczej.
Komisja ta niewiele interesowała się tym, co się tu działo, pozostawiając to
urzędnikom i policji niemieckiej. Raz tylko chcąc okazać, że istnieją, a było to
po groźnym napadzie na Dom Polski, kilka oddziałów wojsk włoskich przemarszowało
ostentacyjnie przez ulice miasta. Dom Polski wtedy ogrodzili drutem kolczastym.
Polacy w takich warunkach nie mogli prowadzić szerszej pracy narodowej. Ich
oddziaływanie było wyraźnie ograniczone. Natomiast działania Niemców nie
natrafiały na żadne przeszkody. Oni mieli do dyspozycji cały aparat urzędniczy i
policję.

[rita100]

"Inaczej jeszcze było z policją polską. Tu po prostu Niemcy zakpili sobie z
Komisji Międzysojuszniczej. Owszem przyjęto zgłoszenia kandydatów i powołano ich
przed komisję lekarską, składającą się tylko z Niemców. I co się okazało ?
Z 83 kandydatów lekarze niemieccy uznali trzech za zdolnych do takiej służby.
Cała zatem akcja zmierzająca do utworzenia na terenach plebiscytowych policji
polskiej spaliła na panewce, bo z trzema policjantami nie można było stworzyć
organu, który mógłby stać na straży interesów polskich. Rozmawiałem z jednym z
kandydatów - zdrowym i silnym jak tur. Został on też uznany za niezdolnego.
Opowiedział mi szczegółowo jak się to odbywało."

[rita100]

Jako młody jeszcze wówczas człowiek interesowałem się wszystkim, co działo się
wtedy w Olsztynie. Uczęszczałem nie tylko na zebrania i imprezy urządzane przez
polskie organizacje, lecz czasami również na wiece urządzane przez partie
polityczne niemieckie. Dlatego wiele pamiętam. Dwie zabawy urządzone były w
lecie w pobliżu mego domu rodzinnego, a mianowicie w Tęgutach i Lamkówku.
Pomagałem tam przy pracach organizacyjnych i utrzymaniu porządku.
Na większe trudności Polacy napotykali przy urządzeniu wieców i większych
zebrań. Bojówki niemieckie rozbijały nasze zgromadzenia. Nie brakowało też
renegatów, ludzi polskiego pochodzenia, ogłupionych lub przekupionych, ktorzy
przeszli na stronę wroga. Opłaceni przez Niemców, a nie raz po sutej libacji,
napadali na spokojną ludność, która się gromadziła na wieczernicach z wrzaskiem
i krzykiem, wymachując kijami. Policja biernie się temu przyglądała, a potem
zamykała zebrania.

[rita100]

Pod koniec 1920 roku, a więc już krótko przed plebiscytem, dokonany został napad
na Dom Polski w Olsztynie. Zebrał się przed nim tłum ludzi, którzy wznosili
okrzyki, skierowane przeciwko Polakom. Pomimo, że dom był ogrodzony drutem
kolczastym, tak jak twierdza, około 100 osób przedarło się przez główne wejście
do restauracji, mieszczącej się na parterze, zostali jednak wyparci przez
znajdujących się tam Polaków. Wieczorem odbyła się druga demonstracja już
większa z orkiestrą na czele, ale tym razem nie udało im się wtargnąć do środka,
gdyż straż polska ich przepędziła.

[rita100]

Kilka dni przed plebiscytem propaganda niemiecka urządziła pochód przez ulice
miasta, wprawdzie niezbyt liczny, ale naszpikowany transparentami z hasłami
antypolskimi. Przy końcu pochodu prowadzono dwie krowy, jedną zupełnie
wychudzoną - prawdopodobnie specjalnie w tym celu głodzoną - i drugą - dużą,
tłustą. Chudej przyczepili tablicę z napisem "Polnische Wirtschaft", a tłustej
"Deutsche Wirtschaft", by w oczach ludności przedstawić Polskę w najgorszym świetle.
W takich warunkach Polacy przystępowali 11 lipca 1920 roku do głosowania."
I co dalej - bardzo ciekawie opisuje samo głosowanie Frenszkowski.

[rita100]

"W takich warunkach Polacy przystępowali 11 lipca 1920 roku do głosowania. Dnia
tego Niemcy już rano wywiesili obok drzwi wejsciowych do drukarni "Allensteiner
Zeitung" telegram, donoszący o zajęciu przez bolszewików Warszawy. Był to
oczywiscie telegram sfałszowany, przez nich wystawiony na blankiecie
telegraficznym, by upozorować jego prawdziwość. W ten sposób chcieli zadać
ostateczny cios Polakom.

Kartki do głosowania nosiły napisy "Polska-Polen", a niemieckie nie Niemcy, lecz
"Ostpreussen - Prusy Wschodnie". Niemieckich kartek było wszędzie pełno,
natomiast polskich stosunkowo niewiele. Kto już przedtem o nie się nie postarał,
temu trudno było otrzymać w dzień głosowania.
Tym którzy się stawili, nie bacząc na szykany, jakie ich za to mogły spotkać, po
prostu kartki wyrywano z rąk, przy czym niektórym się jeszcze dobrze oberwało."

[rita100]

Prusy Wschodnie, a więc również tereny plebiscytowe były regionem masowej
emigracji na Zachód, gdyż były słabo uprzemysłowione i przy dużym przyroscie
naturalnym powstał nadmiar rąk do pracy, który zmuszał ludność do migracji do
kopalń i miast przemysłowych. Polacy, którzy stąd wyemigrowali do środowisk
czysto niemieckich z biegiem czasu zatracili swoje poczucie narodowości
polskiej. Ci wszyscy emigranci z terenów plebiscytowych zostali traktatem
wersalskim upoważnieni do głosowania. Takze Niemcy nie żałowali środków, aby ich
na dzień głosowania ściągnąć do Prus Wschodnich. I tu popełniono wiele nadużyć.
O tym kto ma prawo glosować decydowali urzędnicy niemieccy. Więc też wciągali na
listę kogo się dało. Za dawno zmarłych głosowali inni członkowie rodziny.
Przysporzyło to Niemcom dużo głosów, bo przeszło jedna trzecia głosów, to
ludzie, którzy już od dawna nie mieli nic wspólnego z tymi terenami i mieszkając
od lat w Westfalii i Naderenii czuli się już Niemcami.

[rita100]

W dzień plebiscytu policji nie było widać, także bojówki niemieckie bezkarnie
mogły napadać na osoby rozdające kartki polskie.
W nocy po plebiscycie ogłoszono z balkonu nieistniejącego już hotelu "Deutsches
Haus", wyniki głosowania w poszczególnych obwodach wyborczych. Przed hotelem
zebrał się tłum ludzi, którzy dawali wyraz zadowoleniu lub niezadowoleniu z
wyników przez różne okrzyki. Były wypadki, ze wołano "Pfui", kiedy ogłoszony
wynik ich nie zadawalał. Pamiętam, że tak było przy ogłoszeniu wyniku z
Gietrzwałdu. Polacy siedzieli oczywiście cicho, jak myszy pod miotłą, bo gdyby
się w tedy ktoś z nich odezwał, to mogłoby go spotkać zlinczowanie.

[rita100]

"Po plebiscycie opuściła tereny Komisja Miedzysojusznica i wojsko. Pewnego dnia
przed południem, stojąc z moim stryjem niedaleko Górnej Bramy, zauważyłem
nadchodzącą od strony dzisiejszej ulicy Staromiejskiej grupę ludzi idącą
następnie w kierunku nowego ratusza. Słyszelismy, że wznoszą okrzyki przeciwko
Polakom. Grupa ta stopniowo się zwiększała, gdyż przyłączali się do niej coraz
to nowi ludzie. Pozostaliśmy w pewnej odległości za nimi, aby zobaczyć, dokąd
się udają. Przy ratuszu skręcili w lewo i dzisiejszą ulicą 1 Maja kroczyli dalej
w kierunku Domu Polskiego znajdującego się przy obecnej ulicy Partyzantów, przed
którym się zatrzymali. Byli dalej wrogo usposobieni do Polaków. Ponieważ budynek
otoczony był nadal zasiekami z drutu kolczastego, a brama zamknięta, nie mogli
się dostać do środka."
ale...
cdn

[rita100]

Stryj mój i ja staliśmy za skrzyżowaniem ulic i z daleka obserwowaliśmy, co się
będzie dalej działo, nie przypuszczając, ze nas tam może ktoś poznać.
Niespodziewanie jednak ktoś stojący w pobliżu zawołał: "Das sind Pollacken haut
sie!" (To są Polacy, bijcie ich). Na ten okrzyk zgraja ludzi z bydlęcym rykiem
rzuciła się na nas i biła z góry po głowie, czym popadło. Widzieli to dwaj
policjanci, stojący po drugiej stronie ulicy, ale na pomoc nam nie przybiegli.
Pierwszy zauważył ich stryj i pobiegł w ich kierunku, a ja za nim. Jemu jako
pierwszemu dostało się więcej. Przecięte miał ucho i pokrwawiony dotarł do nich,
a bezpośrednio za nim ja. U mnie skończyło się na kilku guzach. Policjanci,
kiedy znaleźliśmy się przy nich, wzięli nas w opiekę i zaprowadzili na
posterunek, mieszczący się wtedy w nowym ratuszu, z bocznym wejściem od obecnej
ulicy Ratuszowej. Zaznaczam, że zaprowadzono tylko nas, natomiast napastników
pozostawiono bezkarnie na miejscu.
cdn

[rita100]

W ten sposób zakończyła się demonstracja, bo całą uwagę zwrócono wówczas na nas,
a część demonstrantów odprowadziła nas aż do samego ratusza. Na posterunku nie
spisano żadnego protokołu. Nikt nas nie pytał o nazwiska napastników.
Przetrzymali nas tam do wieczora, nie dając nam nic do jedzenia. Zaledwie
doprosiliśmy się o szklankę wody do picia. Jak się wyrazili, był to areszt
ochronny. Głównego sprawcę napadu, to jest tego, który pierwszy zawołał: "Das
sind Pollacken haut", znaliśmy. Pochodził z Różnowa. Miał polskie nazwisko, był
z pochodzenia Polakiem.
Wszystko to było dowodem na to, jak dalece sięgała nienawiść, wpajana ludziom
przez nacjonalistów niemieckich.
Po moim powrocie na Warmię, po drugiej wojnie światowej, osobnik ten jeszcze
żył. Był już w podeszłym wieku. Ani stryj, ani ja nie zrobiliśmy z tego zadnego
użytku. Obecnie już nie żyje.

[gajowy555]

rita100 napisała:
Głównego sprawcę napadu, to jest tego, który pierwszy zawołał: "Das
> sind Pollacken haut", znaliśmy. Pochodził z Różnowa. Miał polskie nazwisko,
był z pochodzenia Polakiem.

Jó, ciekawość, jek łón sia nazywoł. Pewnie rodzina żyje i teroz za niygo by sia
mogła pod ziamnia zapaść...

[rita100]

Ano kożdyj chcioł żyć wygodnie, gwołt takich Polaków buło - jek poczytosz kóntek
Bóg śpsi na Mazurach to tam bandzie tyż fejniście. jek to Nowakowski zmnienia
sia w Nowaka, a Grabowski w Graba, coby Niemcem być.

[rita100]

"Po pewnym czasie już po plebiscycie otrzymałem z pracy wypowiedzenie i
postanowiłem opuścić strony rodzinne i wyjechać do Polski. Rozmawiałem o tym z
Janem Baczewskim, który wystawił mi odpowiednie pismo dla władz polskich,
poświadczone następnie przez konsula polskiego w Olsztynie. Pragnę zaznaczyć, ze
po okazaniu pisma wystawionego mi w Olsztynie, zostałem w Iławie przychylnie
przyjęty. Mogłem sobie wybrać miejsce pracy, z czego skorzystałem i poprosiłem o
skierowanie mnie do Urzędu Telegraficznego w Grudziądzu, co zostało
uwzględnione. Tak rozpoczął się nowy etap w moim życiu w Polsce. Około 24 lat
przyszło mi czekać na powrót na stałe na Warmię."

[rita100]

"W Grudziądzu mieszkałem w małym domku w pobliżu opadającego w stronę Wisły
wzgórza. Z Grudziądza wydelegowany zostałem na pewien czas do położonej w
pobliżu radiostacji, w pobliżu wioski Nowa Wieś - przejętej przez Ministerstwo
Poczt i Telegrafów od władz wojskowych. Tam byłem tez świadkiem pierwszych prób
z radiofonią, jakie przeprowadziła radiostacja w Konigswusterhausen koło
Berlina. Była to wówczas wielka sensacja, kiedy w słuchawkach usłyszeliśmy
pierwsze dźwięki nadawane drogą radiową. W pierwszym okresie prób słychać było
tylko grę na skrzypkach. Głosu ludzkiego jeszcze nie przekazywano. Tak się
złożyło, że byłem jednym z pierwszych, którzy usłyszeli dźwięki przekazywane z
takiej odległości."

[rita100]

"Z Grudziądza przeniesiony zostałem niespodziewanie do Urzędu
Pocztowo-Telekomunikacyjnego w Kościerzynie. Znalazłem się więc w stolicy Kaszub
i miałem możność zapoznania się z gwarą kaszubską, mającą jednak inne cechy niż
dialekt warmiński.
Następnym moim miejscem pracy był Urząd Pocztowo-Telekomunikacyjny w Golubiu.
Sam obsługiwałem tam dział nadawaczy i przyjmujący wpłaty i wypłaty i tam
przepracowałem okres wielkiej dewaluacji pieniądza.
forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=38446&w=71566466&v=2&s=0
W tym kóntku je ło dewaluacji

[rita100]

W 1926 roku wybrany zostałem delegatem Związku Pracowników Poczt i Telegrafów na
Kongres Pocztowców w Wilnie. Przeżyłem tam kilka niezapomnianych dni.
Szczególnie zauroczyło mnie miasto i jego okolice.

Po zawarciu związku małżeńskiego w 1927 roku odwiedziłem z żoną moją matkę w
Tuławkach. Chciałem pokazać żonie moją rodziną Warmię. Ze smutkiem muszę
powiedzieć, że w rodzinach czysto polskich do dzieci mówiono już tylko po
niemiecku, aby uchronić je przed szykanami. Stąd po 1945 roku napotkać to można
było nieliczne przypadki znajomości jezyka polskiego przez młodzież szkolną."

[rita100]

"Po zdaniu egzaminu na stanowisko kierownicze i kontrolne w Warszawie, mianowany
zostałem naczelnikiem poczty w Jabłonowie Pomorskim, w więc w pobliżu granicy
polsko-niemieckiej.
W odwiedziny do mej matki i rodzeństwa na Warmii wyjeżdzałem zawsze z całą
rodziną. Zrobiłem wyjątek tylko w 1934 roku. Jakiś wewnętrzny głos nakazywał mi
ten wyjazd. Przyjechałem w samą porę, bo matka moja tydzień po moim przyjeździe
niespodziewanie zmarła. Pochowana została na cmentarzu w Barczewku obok mojego
ojca zmarłego na poczatku 1921r.

[rita100]

"W czasie mego ówczesnego pobytu w domu rodzinnym w sierpniu 1934 roku
zapowiedziane zostały uroczystości związane z przewiezieniem zwłok byłego
marszałka polnego i prezydenta Rzeszy - Hindenburga, który zmarł w swoim majątku
Neudeck obecnie Ogrodzieniec nieopodal Iławy w Prusach Wschodnich, gdzie
wzniesiono pomnik-mauzoleum, na pamiątkę bitwy stoczonej tam w 1914 roku i
nazywanej bitwą pod Tannenbergiem.
Pomnik ten składał się z kilku wież, nazywanych imionami marszałków polnych z
pierwszej wojny światowej. Połączone były wysokim obudowaniem z pomieszczeniami,
w których przechowywano pamiątki z wojny, jak sztandary pułkowe, broń i tym
podobne. Prochy marszałków miały być złożone pod wieżą, której nazwa odpowiadała
nazwisku danego marszałka. Wewnątrz znajdował się duży dziedziniec z grobem
nieznanych żołnierzy pośrodku, gdzie spoczywały szczątki 20 żołnierzy poległych
podczas wspomnianej bitwy.

Postanowiłem pojechać tam w dniu uroczystości pogrzebowych, aby się temu przyjrzeć."
cdn
forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=38446&w=51356198&a=74822318

[rita100]

"Kiedy w kwietniu 1938 roku zostałem przeniesoony do Urzędu
Pocztowo-Telegraficznego w Fordonie koło Bydgoszczy na takie same stanowisko,
postanowiłem spędzić swój urlop w sierpniu 1938 roku na Warmii. To były ostatnie
odwiedziny przed wojną. Mile spędziłem tu chwile, odwiedzając bliższych i
dalszych krewnych. Między innymi przebywałem przez kilka dni w Zalesiu koło
Barczewa.
W ostatnim dniu mojego pobytu w Zalesiu odbyło się tam zakończenie manewrów
wojskowych, jak intensywnie przebiegały przygotowania do wojny. Szczególną uwagę
zwróciłem na jednostki zmilitaryzowane, które dla wypróbowania przydatnosci
pojazdów silnikowych omijały główne bite drogi i posuwały się naprzód w szybkim
tempie drogami polnymi, przy tym zauważyłem, ze jednostki te były dobrze
uzbrojone. Wynikało z tego, ze była to generalna próba przed przewidzianym już
wtedy najazdem na Polskę."

[rita100]

"Do Zalesia zjechały wszystkie wojska, biorące udział w manewrach, i zatrzymały
się na pagórku przy samej szosie, obok której z drugiej strony jest jezioro.
Ustawione tam zostały namioty oraz cztery kryte stragany zastawione gotowymi już
posiłkami, zaopatrzone w piwo, różne gatunki wódki. Każdy mieszkaniec Zalesia
mógł uczestniczyć w tej uroczystosci. Skorzystałem więc z zaproszenia i
przyjrzałem się temu wszystkiemu dokładnie z bliska, spacerujac między namiotami
i kantynami, gdzie ze szwagrem popijaliśmy tak zwany koks (koniak z kostką
cukru), paląc przy tym grube cygara. Przyglądając się temu wszystkiemu doszłem
do wniosku, ze takie urządzenie wielkich manewrów i intensywne zbrojenie
doprowadzi do wojny. Nie przypuszczałem jednak, ze nastąpi to już za rok. Nikt,
poza moim szwagrem, nie wiedział, ze jestem obywatelem polskim, bo chyba uznano
by mnie za szpiega."

[rita100]

"Wieczorem odbyła się ogólna zabawa taneczna. Przygrywały dwie orkiestry. Jedna
pod grzybkiem (okrągły plac, wyłożony deskami i kryty dachem w formie grzybka),
gdzie tańczyli zwykli żołnierze, a druga w pomieszczeniu budynków z dużą
restauracją, który jest obecnie centralnym domem wczasowym, gdzie bawili się
oficerowie. O północy zabawa się zakończyła i wszyscy udali się na pagórek z
namiotami, gdzie rozpalono ogromne ognisko. Odśpiewanych tam zostało kilka
pieśni żołnierskich, a na zakończenie jeden z oficerów wygłosił przemówienie,
sławiąc siłę armii niemieckiej. Pomimo całej grozy, jaką zapowiadały te manewry,
wspaniały był jednak widok, szczególnie odblask ognia na tafli jeziora. Wydawało
się jakby jezioro stało w ogniu. Tak zakończyły się manewry zwiastujące
ludzkosci największą dotychczas w dziejach historii katastrofę, jaką była druga
wojna światowa."

[rita100]

"Niemcy rzucili w przygotowania do wojny nie tylko cały swój potencjał
przemysłowy, lecz wprzęgli w to również swą machinę propagandową, nawołując do
zaciskania pasa na rzecz uzbrojenia i urządzając tego rodzaju widowiska i
zabawy, by żołnierzy utrzymać w jakimś upojeniu militarystycznym. Z drugiej
jednak strony zaprowadzono w wojsku surową dyscyplinę i posłuch nie dopuszczając
do jakiegokolwiek zastanawiania się nad skutkami, jakie pociągnąć mogą za sobą
poczynione na tak wielką skalę przygotowania wojenne." (....)
"Tak się złożyło, że zaledwie siedem lat później miejsce, gdzie urządzone
zostało to triumfalne i butne zakończenie manewrów, przeznaczone zostało na
ośrodek wypoczynkowy. Skończył się urlop i trzeba było opuścić rodzinną Warmię."

[rita100]

"Niemcy zamieszkali w Polsce zaczęli się przygotowywać, według instrukcji
otrzymanych z Berlina, do podejmowania aktów dywersyjnych. Urządzali zebrania i
w tajemnicy się uzbrajali. Władze polskie, nie doceniając niebezpieczeństwa, nie
poczyniały żadnych stanowczych kroków, aby temu zapobiec. Zaczęły się ucieczki
młodych Niemców przez granicę, gdzie na rozkaz swoich mocodawców opowiadali o
rzekomych prześladowaniach mniejszości niemieckiej w Polsce, czyli robili tak
zwaną Greuelpropagandę, bo Hitler szukał przecież pretekstu do napaści na
Polskę. Ale w te opowieści i tak nikt nie uwierzył, bo Niemcy w Polsce zażywali
wszelkich swobód obywatelskich. Był wypadek w Fordonie, ze jeden z Polaków,
uczestniczący w zebraniu Niemców w hotelu, chwycił portret z Hitlerem i
stojącemu za mównicą ze słowami: "Masz Hitlera" wsadził mu go na głowę, także
ramy oparły się na ramionach. Portret nie był oszklony. Następnie laską zbił
lampę i zrzucił na ziemię aparat radiowy. Nie było więc żadnego pobicia, a tylko
taki protest przeciwko Hitlerowi i jego zwolennikom. Pomimo tego został
następnego dnia aresztowany."

[rita100]

"Mniej więcej tydzień przez wybuchem wojny nadeszły pierwsze wezwania
rezerwistów do służby wojskowej. Przyglądałem się przez okno, jak płaczące żony
odprowadzały na dworzec swoich mężów, a matki swych synów, z których niejeden
już nie powrócił, inni na długie lata zostali rozłączeni. Mnie nie zaciągnięto,
bo zostałem uznany za niezbędnego w miejscu pracy.
Sytuacja się zaostrzała. Często byłem w nocy telefonicznie wzywany do
przyjmowania telegramów dotyczących przygotowań do odparcia ataków. Mimo tego
nikt się nie spodziewał, ze wojna rozpocznie się tak nagle. 31 sierpnia nadszedł
pierwszy telegram z rozkazami mobilizacyjnym.
Pełni napięcia oczekiwaliśmy, co bedzie dalej. Nikt jeszcze nie myślał, ze
dzielą nas tylko godziny od wojny, bo mobilizacja to jeszcze nie wojna, a
przecież żadnego wypowiedzenia wojny jeszcze nie było."

[rita100]

"Mało spałem tej nocy, bo często byłem wzywany do telefonu. Toteż wstałem
wczesnym rankiem i nastawiłem radio na jedną ze stacji polskich i tu zamiast
porannej muzyki usłyszałem jakieś buczenie. Od razu zrozumiałem, że coś
niezwykłego musi się dziać na świecie.
Z innej znów stacji usłyszałem głosy ostrzegajace przed nalotami niemieckimi.
Pomiędzy tymi nadany został komunikat, podający całemu światu do wiadomości o
zbrodniczej napaści Niemiec hitlerowskich na Polskę.
Wieś o wojnie szybko rozeszła się po mieście. Grupki mieszkańców zbierały się na
ulicach komentując sytuację.
W dzień ten w naszym urzędzie pocztowym rozpoczeliśmy normalną pracę, a był to
pierwszy dzień miesiąca, dzień wypłat emerytur. Dużo miałem interesantów gdy o
godz.9.00 otrzymałem zawiadomienie, ze została zarządzona ewakuacja i że należy
zawiesić wszelkie czynnosci. Należało po prostu zamknąć urząd.
O godzinie 17.00 nadjechał wóz. Była to duża platforma, zaprzężone w dwa mocne
konie, która poprzednio służyła do przewożenia cegieł, także wszyscy pracownicy
z rodzinami zdołali się w niej pomieścić. Na miejscu zostałem ja i dwie
pracownice. Pożegnałem bliskich ( żonę i syna), nie wiedząc jaki los ich i nas
czeka.
Ze względu na brak miejsca wyjeżdzajacy mogli zabrać tylko najpotrzebniejsze
rzeczy, pozostawiając resztę w swoich domach."

[rita100]

"Pozostając samotnie w miasteczku, myślałem, że po kilku nieprzespanych nocach
będę mógł teraz odpocząć, bo odgłosy wojny jeszcze do nas nie dochodziły. Pełen
czarnych myśli i oburzenia na przewrotnośc ludzką położyłem się na spoczynek.
Nie dane mi było jednak odpoczywać, bo około 23.00 zbudziło mnie pukanie. Po
otwarciu drzwi wpadł do pokoju pierwszy uciekinier, kolega z nadgranicznej
poczty w Chojnicach, który dojechał do nas na bryczce. Z przestrachem opowiadał
mi co się wydarzyło w Chojnicach. A oto jego relacja:
1 września 1939 roku około godziny 5.00 zaawizowany został w Chojnicach z
granicznej stacji niemieckiej jak zwykle pociąg tranzytowy, zmierzający przez
Chojnice i Starograd do Prus Wschodnich. Nie przeczuwając niczego złego,
pracownicy przejęli awizację i czekali na jego nadejście, jednak daremnie, bo
zatrzymany został kilkaset metrów przed stacją. Okazało się bowiem, że nie jest
to pociąg tranzytowy, lecz pancerny, z którego wyskoczyli uzbrojeni zołnierze
niemieccy.
W tak podstępny sposób udało się Niemcom opanować dworzec, potem przy pomocy
dalszych jednostek niemieckich, które tymczasem nadeszły, miasto Chojnice."

[rita100]

"W tym samym mniej więcej czasie, kiedy pociąg stanął przed stacją, posypały się
pociski artyreryjskie na miasto. Jeden z nich spadł w pobliżu jego domu. Tak sie
tym wszystkim przestraszył, ze uciekł z miasta. Prosiłem go aby pozostał u mnie,
jednak on był tak wylękniony wypadkami w Chojnicach, ze natychmiast pojechał dalej.

Zaledwie odjechał, a już zjawiła się druga grupa pracowników pocztowych, bez
rodzin, z innego nadgranicznego urzędu pocztowego. Ci pozostali już do rana.
Przygnębienie malowało się na ich twarzach, bo nic nie wiedzieli o swoich
rodzinach, ktore wyjechały oddzielnym transportem ewakuacyjnym przed nimi.
Zadomowili się na dobre u mnie, także , że tę noc miałem nieprzespaną, a dzień
następny przyniósł nam już duże zmiany i pierwsze ofiary wojny pośród ludności
cywilnej Fordonu."

[rita100]

Pokazał nam więc Hitler zaraz w pierwszych dwóch dniach wojny, jak można było
łamać wszelkie umowy miedzynarodowe i prawa ludzkie. W pierwszym rzędzie
chodziło mu przez nagły niespodziewany napad na lotniska o wyeliminowanie
lotnictwa polskiego, a następnie przez zbombardowanie dworców kolejowych i
pociągów, o sparalizowanie komunikacji, a równocześnie wywołanie nastroju
popłochu i paniki wśród ludności cywilnej przez ostrzeliwanie uciekających.
(...)
Zanim doszedłem do następnej alejki, nastąpiło jeszcze silniejsze bombardowanie.
Wszedłem wobec tego do najbliższego budynku. Dom był pusty. Wszyscy schronili
się w piwnicy. Poszedłem za nimi do piwnicy. Siedzieli tam stłoczeni. Jedni
modlili się, inni śpiewali nabożne pieśni. Z kątów rozlegał się rozpaczliwy
płacz dzieci i kobiet. O ścianę stała oparta starsza kobieta. Nie reagowała na
to. Była zrezygnowana. Tymczasem bombardowanie nie ustawało, a dom chwiał się w
posadach. Z sufitu spadały kawałki tynku. Nie mogłem tego dłużej znieść,
dlatego, mimo trwającego nalotu, wyszedłem na zewnątrz. Każda spadająca bomba
wzniecała ogień.
Takie było pierwsze bombardowanie przeżyte przeze mnie.
Nie skończyło się jednak na tym."

[rita100]

"Po uspokojeniu się pierwsze moje kroku skierowałem do budynku pocztowego, gdzie
o zaszłych wypadkach powiadomiłem starostwo w Bydgoszczy. Następnie zamierzałem
kupić nowe ubranie. Ulice były wyludnione, bo słychać było warkot samolotów.
Były to ostatnie chwile przed następnym nalotem. Znów ucieczka do piwnic innego
domu. Także w tej piwnicy ludzie zachowywali się podobnie. Byli przerażeni,
tulili się do scian, dzieci z płaczem przyjmowały każdy następny wybuch.
Wyszedłem na podwórze. W pobliżu domu spadła z wielkim hukiem bomba. Zaczął
wdzierać się gryzący dym przez okna. Ktoś krzyknął, że to gaz. Można sobie
wyobrazić, jakie to zrobiło panikę. Nagle wszyscy chcieli opuścić schronienie.
Na szczęscie był to tylko dym. Nikt jednak nie powrócił do piwnicy, a ludzie
udali się na skraj miasta, tam na polu z ziemniakami było więcej ludzi. Samoloty
przelatywały nad uciekającymi, to znów powracały. Ludzie pokładali się w bruzdach."

[rita100]

"Po kolejnym nalocie, znużony po nieprzespanych kilku nocach nieco się
zdrzemnąłem. Obudził mnie drobny deszcz. Rozejrzałem się dookoła, ale pole
ziemniaczane było już puste. Potem dowiedziałem się, ze większość mieszkańców
Fordonu udała sie w kierunku Wisły do małej wioski Pałcz, skąd niektórzy
przeprawili się przez Wisłę, udając się do Torunia. Miasto opustoszało, a z
pracowników pocztowych nikt się nie zgłosił. Dopiero o zmroku zjawili się trzej
pracownicy fizyczni na rowerach z pakunkami, gotowi do wyjazdu. Namawiali mnie,
żebym z nimi jechał. Wciąż odwlekałem swój wyjazd. Nie mogłem się pogodzić z
myślą opuszczenia powierzonej mi placówki, nawet poleciłem jednemu pracownikowi,
aby naprawił uszkodzony przewód telefoniczny do Bydgoszczy. Zdumiony spojrzał na
mnie, czy mówię serio. Nie mógł zrozumieć, żebym w tej sytuacji mógł wystąpić z
takim poleceniem.
Widząc, ze to nie żart zawołał:
"Panie naczelniku, ratujmy życie".
Namawiali mnie bym opuścił Fordon i pojechał za rodziną.
Byłem w rozterce."

[rita100]

"Ostatecznie uległem i zacząłem przygotowywać się do odjazdu. Reworwery, kilka
aparatów telefonicznych i innych wartościowych przedmiotów ukryłem pod samym
dachem w budynku gospodarczym. Pozostawiłem wszystko, co przez lata mej pracy
sobie sprawiłem i z czym się zrosłem.
Kilka kilometrów za miastem, w kierunku na Bydgoszcz, ze względu na uszkodzony
most, nie mogliśmy jechać bliższą drogą do Torunia, zatrzymałem moich
współtowarzyszy w małym lesie, w którym kilku żołnierzy ścinało drzewa, kładąc
je wzdłuż szosy, aby stanowiły zaporę przeciwko czołgom. Atak wojsk niemieckich
na Bydgoszcz nastąpił nie od szosy zachodniej lecz od wschodniej."

Nie mogłem się jednak pogodzić z moim wyjazdem i opuszczeniem stanowiska na
poczcie. Toteż postanowiłem jeszcze raz wrócić do Fordonu. Było juz ciemno,
miasto prawie opuszczone, przeszedłem ulicą Bydgoską w stronę rynku. Wszędzie
pusto. W powietrzu zapach spalenizny. Udałem się do urzędu pocztowego,
próbowałem połączyć się z sąsiednimi pocztami, wszędzie odpowiadało głuche
milczenie. Wróciłem do swoich towarzyszy oczekujacych w lesie. Ruszyliśmy w
drogę omijając Bydgoszcz, przez Łęgnowo, Solec Kujawski i udaliśmy się w
kierunku Torunia, aby dogonić swoje rodziny, które znajdowały się w wozach
ewakuacyjnych. Nie wiadomo czy żyją ?
Z samolotów strzelano przecież też do uciekinierów.
Pojechaliśmy do Włocławka, we Włocławku już ich nie było. Dopiero znaleźli nas
pocztowcy z Fordonu i połączyliśmy się z rodzinami."

[rita100]

"Ulokowali nas w siedmioklasowej szkole, było nas z 30-stu w jednej sali. Po
nieprzespanych nocach zapadłem w głęboki sen. Zatrzymaliśmy się tu na kilka dni,
śledząc uważnie sytuacje.
Nowa otucha wstąpiła w nas po wypowiedzeniu wojny Niemcom przez Anglię i
Francję, co jak później sie okazało, w najmniejszym stopniu nie wpłynęło na
poprawę sytuacji w kraju. Później dowiedzieliśmy się , ze Niemcy głęboko wdarli
sie w głąb kraju. Pojechaliśmy więc w kierunku Łowicza. Ze wzgledu na częste
ostrzeliwania w dzień, jechaliśmy wyłącznie nocą. Zbliżając sie do Łowicza
zobaczyliśmy zwały dymu i ognia, gołe mury. Chcieliśmy się dostać do warszawy,
ale konie odmówiły posłuszeństwa gdzieś pod Nadarzynem. W godzinach
popołudniowych usłyszeliśmy strzały niewiadomego pochodzenia. Nad lasem pokazały
się samoloty niemieckie. Zbliżały sie zmechanizowane jednostki armii
niemieckiej. Kolumna samochodów pancernych i ciężarowych z żołnierzami, amunicją
i żywnością, w odstępach kuchnie polowe, nazwane po niemiecku "Gulaschkanone".
Po bokach krążyli łącznicy na motocyklach. Przygotowywali się do wjazdu do Warszawy.
Tak oto znaleźlismy się pod władzą Niemców i powróciliśmy do Nadarzyna, podszedł
do nas oficer niemiecki z kilkoma żołnierzami, pytając nas, skąd jesteśmy i czy
posiadamy broń, groząc, ze w razie nie ujawnienia wszyscy meżczyźni zostaną
rozstrzelani."

[rita100]

"Po nocy spędzonej byle jak, naradziłem sie z kolegami, którzy byli za tym, aby
powrócić do domu. Widząc beznadziejność sytuacji i niemożność powrotu jednak do
domu w Fordonie (opis tej sytuacji pomijam, dośc długa relacja Franszkowskiego)
postanowiłem osiedlić się z żoną i dwoma synami (7 i 11 lat) na czas wojny w
Skierniewicach, gdzie mieszkał brat mojej żony.
Najpierw pojechałem tam na pożyczonym rowerze, aby zorientować się czy istnieją
warunki egzystencji dla całej rodziny. W drodze powrotnej natknąłem się na
jednego z pocztowców Fordonu, który spędził czas oblężenia w Warszawie. Chciał
być jak najdalej od tego miejsca, więc niewiele mówił o cierpieniach.
Prosiłem go, aby w Fordonie rozgłaszał, że byłem z nim w Warszawie i tam
zginąłem. Chodziło mi o to, aby mnie nie poszukiwali Niemcy, bo poza innymi
niemiecki nauczyciel miał ze mną pewne porachunki (chodziło o szkolnictwo
niemieckie w Fordonie, nauczyciel okazał się hitlerowcem i doniesieliśmy na
niego do kuratorium w Toruniu)
I dobrze, ze nie wróciłem, okazalo się....

[rita100]

"Po moim powrocie w 1945 roku do Fordonu dowiedziałem się, że pytał o mnie ten
nauczyciel. Byłem w Fordonie również przeznaczony na rozstrzelanie, jakie miało
miejsce przed kościołem na rynku, bo przed przeprowadzoną egzekucją poszukiwano
mnie. Zginął wówczas burmistrz, dwaj księża, w tym jeden spoza parafii,
właściciel fabryki wina, drogerzysta i inni. Zastrzelony został takze pewien
rzeźnik pochodzenia niemieckiego, przeciwnik Hitlera. Jego przewinieniem było
to, że podczas mielenia mięsa miał powiedzieć: "Ich mochte den Hitler in der
Fleischmaschine durchlassen"
(Ja bym tego Hitlera przez maszynkę do mielenia mięsa przepuścił). Niemcy mieli
dobrze zorganizowany wywiad i doszło to do ich wiadomości, co decydowało o losie
owego przeciwnika Hitlera."
Miejscowi Niemcy prowadzili dokładny rejestr wszystkich tych, których uważali za
niebezpiecznych dla niemczyzny.
(...)

[rita100]

"Nie mogłem się zdecydować, jak ułożyć dalsze zycie rodzinie. Tymczasem Niemcy
porozwieszali plakaty wzywające wszystkich uchodźców do powrotu do swych miejsc
stałego zamieszkania, grożąc przy tym sankcjami karnymi w razie nie
respektowania tego zarządzenia. Zdawałem sobie sprawę, ze mój powrót do Fordonu
oznaczał śmierć albo co najmniej obóz koncentracyjny. Postanowiłem więc
przejściowo żonę wraz z synami umieścić u teścia w Lidzbarku Welskim.
Pojechaliśmy najpierw do Bydgoszczy. Podróż trwała około dwóch dni. Nie znałem
jeszcze zmian, jakie zaszły na Pomorzu. Zdziwiły mnie niemieckie nazwy na
dworcu, a w poczekalni po polsku mówiło się wyłącznie szeptem, natomiast po
niemiecku głośno."

[rita100]

"Po krótkim odpoczynku, mimo ostrzeżeń postanowiłem odwiedzić naczelnika urzędu
pocztowego. Ten oczywiście nie powrócił na swoje stanowisko. W obawie przed
aresztowaniem nie wychodził z mieszkania. Poradziłem mu, ażeby wyjechał na
tereny Generalnej Guberni. W czasie naszej rozmowy odwiedził go mężczyzna w
wieku około 50 lat, wynędzniały, w pomiętym ubraniu. Okazało się, ze był to
kierownik jednej agencji pocztowej. Został tego dnia wypuszczony z więzienia i
przyszedł do naczelnika. Uratowała go niemiecka książeczka wojskowa, wydana
jeszcze podczas I wojny światowej, w której odnotowane zostały odznaczenia i
stopień wojskowy. Opowiadał nam z przestrachem na twarzy o przepełnionych
Polakami więżieniach, o wywożeniu aresztowanych w niewiadomym kierunku i o tym
co działo się w Fordonie. Było to dla mnie jeszcze jedno ostrzeżenie i
postanowiłem jak najprędzej opuścić Bydgoszcz."

[rita100]

"Na ulicach panował słaby ruch. Wszyscy bali się aresztowań. Kończyły się one
zazwyczaj rozstrzeliwaniami. Miał to byc odwet za 'krwawą niedzielę' nazywaną
przez Niemców 'Blutsontag'. Dowiadywałem się jak to było naprawdę z 'krwawą
niedzielą'. Już w nocy z soboty na niedzielę zorganizowana jednostka, składajaca
się z miejscowych Niemców ostrzeliwała z karabinów maszynowych wycofujące się
spod Koronowa wojska polskie, a w niedzielę przed południem, w czasie, gdy
ludzie udawali się na nabożeństwo do kościoła, padły strzały. Nie chcąc dopuścić
do paniki, a oto Niemcom chodziło, zebrała się grupa Polaków, którzy wchodzili
do mieszkań, skąd padły strzały. Tam gdzie znaleziono broń, właściciele mieszkań
zostali aresztowani. Tych aresztowanych była tylko garstka. Co się z nimi stało,
trudno mi było dociec. Niemcy twierdzili, ze niektórzy zostali rozstrzelani w
pobliskim lesie, na co jednak nie ma żadnych dowodów."

[rita100]

"Tamten incydent został rozdmuchany przez Niemców do niebywałych rozmiarów.
Pisząc o rzekomych morderstwach dokonanych przez Polaków na bezbronnej ludności
cywilnej, chodziło im o to, aby ukryć swoje zbrodnicze czyny, a przedstawić
Polaków jako tych, którzy naruszyli normy prawa międzynarodowego. Cześć
społeczeństwa niemieckiego nawet w to uwierzyła. Toteż odwet za te rzekome
zbrodnie po wkroczeniu wojsk niemieckich był straszny.
Strzelano do ludzi wychylajacych się ze swych mieszkań jak do kaczek. Nikt z
Polaków nie odważył się wychodzić na ulicę. Wywlekano ludzi z domów tak, jak
wyprowadza się bydło na rzeź. Wystarczyło, ze Niemiec albo podający się za
Niemca zadenuncjował fałszywie swego sąsiada jako tego, który w tę niedzielę
miał wskazać domy, skąd padły strzały, to spotkała go śmierć. Nikt nie sprawdzał
takich ostrzeżeń.
Aresztowanych masowo wywożono kilka kilometrów za Fordon. Tam stawiano ich przed
stosunkowo płytkimi rowami i rozstrzeliwano, a następnie, nie sprawdzając czy
ktoś jeszcze żyje, zasypywano. Opisywali mi to juz po wojnie mieszkańcy
Fordonu, którzy znali cały przebieg tych egzekucji od świadka. Groby były tak
płytkie i tak napełnione, ze później w kilku miejscach wyłaniały się niektóre
części ciała zamordowanych. Zdartą odzież oddawano do fabryki papieru do
przetarcia."

[rita100]

"Po jakimś czasie nastąpiło otrzeźwienie. Aresztowania i rozstrzeliwania nie
były już tak masowe. Natomiast zaczęły sie wywózki do obozów koncentracyjnych.
Największe nasilenie było wiosną 1940 roku. Potem część mieszkańców została
wysiedlona. Jeden z takich transportów zatrzymał się w Skierniewicach. Byłem na
dworcu, gdy wysiadali ze swoim skromnym dobytkiem, ale i byli tacy, którzy nic
nie mieli ze sobą tylko to co na sobie. Ludność Skierniewic i okolicznych wiosek
w miarę swych możliwości przyszła im z pomocą."

[rita100]

"Po jakimś czasie nastąpiło otrzeźwienie. Aresztowania i rozstrzeliwania nie
były już tak masowe. Natomiast zaczęły sie wywózki do obozów koncentracyjnych.
Największe nasilenie było wiosną 1940 roku. Potem część mieszkańców została
wysiedlona. Jeden z takich transportów zatrzymał się w Skierniewicach. Byłem na
dworcu, gdy wysiadali ze swoim skromnym dobytkiem, ale i byli tacy, którzy nic
nie mieli ze sobą tylko to co na sobie. Ludność Skierniewic i okolicznych wiosek
w miarę swych możliwości przyszła im z pomocą."

[rita100]

"Po kilkutygodniowej tułaczce sprowadziłem moją rodzinę do Skierniewic, gdzie
wynająłem umeblowany pokój na poddaszu. W mieście tym mieszkałem przez całą
wojnę, zarabiając na skromne utrzymanie jako pomocnik zegarmistrzowski.
Naprawiałem parasole oraz pisałem po niemiecku podania i listy do obozów
koncentracyjnych."

[rita100]

"Nad naszą pracownią na poddaszu znajdowało się małe mieszkanie, w którym
przechowywany był duży aparat radiowy marki "Telefunken". Tam o godz. 22.30
słuchaliśmy polskich audycji nadawanych z Londynu, a kiedy przez pewien czas je
zagłuszano, słuchałem juz sam tylko komunikatów nadawanych stamtąd w jezyku
niemieckim. Byłem więc wszechstronnie informowany o sytuacji na świecie i miałem
najnowsze wiadomości z pierwszego źródła.
Dużą sensacje wywołała wiadomość, którą chyba pierwszy usłyszałem, o ucieczce
zastępcy Hitlera, Hessa do Anglii. Nie wszyscy, którym to opowiadałem uwierzyli.
W ten sposób nasza pracownia stała się punktem informacyjnym. Miałem dużą mapę
świata i za jej pomocą śledziliśmy przebieg walk frontowych."
(...)

[rita100]

W pierwszym okresie wojny komendantem żandarmerii w randze kapitana był w
Skierniewicach Austriak. Długo nie był na tym stanowisku ponieważ często
przychodził do naszego zakładu zegarmistrzowskiego i się żalił, ze u nas
przynajmniej wszystko można handlować, ze sobie jakoś radzimy , tymczasem jego
żona z dziećmi we Wiedniu nie mają co jeść. Chyba nie czuł się w towarzystwie
niemieckim dobrze i go usunęli dając na to miejsce innego, który bardziej się
dawał we znaki Polakom.
W związku z tym przypomina mi się inny wiedeńczyk, który też się zjawiał u nas.
Był to człowiek w średnim wieku i najczęściej przychodził z buteleczką po
zamknięciu zakładu. Rozmawialiśmy, a potem zaśpiewał nam rzewnym glosem kilka
walczyków straussowskich. Przypomniało mu się miasto rodzinne, o ktorym nam
opowiadał. Był to czlowiek w niemieckim mundurze, a moze ten mundur zalożył
wbrew woli ? Może był nawet przeciwnikiem Hitlera ?

[rita100]

Po klęsce Francji, kiedy już wiadomo było , ze wojna potrwa dłużej, zaistniała
między ludzmi osobliwa solidarność. Dla przykładu podam przypadek jaki sie
zdarzył na stacji kolejowej Rogowo, między Skierniewicami a Koluszkami, gdzie
odbywał się jarmark. Jechało pociągiem masa ludzi obładowani tobołami i
paczkami, wszak handlowali wszyscy. Wiedząc o jarmarku urzędnicy Arbeitsmtu
urządzili połów ludzi do pracy w Rzeszy. Czekali więc żandarmi na dworcu w
Rogowie. Kiedy pociag nadjechał, jak bardzo się zdziwili, bo wagony były puste.
Okazało się, ze maszynista pociągu dowiedział się wcześniej o łapance i
zatrzymał pociąg przed stacją, a pasażerowie wysiedli i udali się piechtą na
jarmark. Tak się nawet złożyło, ze i ja jechałem tym pociagiem do Piotrkowa.

Drugim objawem samoobrony Polaków był preceder z węglem, bo władze niemieckie
nie przydzielały Polakom węgiel na opał. Częściowo pomagali pracownicy
nadleśnictwa, a potem kolejarze, którzy przewozili węgiel w dużych torbach, a
potem zatrzymywali się w wyznaczonym miejscu skąd wegiel odbierali handlarze węglem.

[rita100]

Kilka zdań musze poświęcić batalionowi karnemu, jaki stacjonował w
Skierniewicach przed głównymi koszarami przy ulicy Batorego po prawej stronie.
Przebywali tam żołnierze skazani wyrokami sądowymi na karę więzienia. Miedzy
nimi byli lekarze, ksieża i kiedyś przechodząc nagle jeden zaczął wołać - Panie,
ja jestem z Lidzbarka Welskiego, a pan tam dawniej na poczcie pracował.
Zatrzymałem się i powiedziałem , by wpadł do zakładu zegarmistrzowskiego. Zjawił
się i opowiedział mi o szykanach, jakie ich spotykają w batalionie. Odsiadywał
wyrok za nielegalny handel.
Pewnego dnia zgłosił się do nas z zegarkiem młody człowiek, któremu drgały ręce.
Opowiedział mi, że zaaresztowali go we wsi za współpracę z patryzantami i musiał
pod lasem kopać własny grób, nie wytrzymał i zemdlał. Kiedy otworzył oczy,
zobaczył swojego sąsiada, który dowiedziawszy się o pomyłce, zdążył sprawę
wyjaśnić. Drgawki pozostały.
Moja żona wychodząc z domu natknęła się na straszny widok, dziesięciu mężczyzn
wisiało na specjalnie ustawionych słupach w centrum rynku. Ta publiczna
egzekucja miała być przestrogą dla Polaków, bo niedaleko Skierniewic wykoleił
się pociąg.
Nie bedę dalej wymieniać tych wszystkich strasznych sytuacji, bo to wszystko
dokładnie opisane jest w pamiętniku Frenszkowskiego, ale tylko wyrywkowo cytuję
przeżycia wojenne w Skierniewicach.

[rita100]

"Osobnym działem w moim pamiętniku są obozy koncentracyjne. Nie będę pisał
szczegółów, bo prawda o nich jest powszechnie znana od więźniów.
Jednak przypomnieć chcę bestialskie metody, jakie stosowano w obozie
koncentracyjnym w Stutthofie koło Gdańska, tym wszystkim spośród Niemców i
zgermanizowanych Polaków, którzy z pewnym niedowierzaniem przyjmują relację o
obozach koncentracyjnych, tym wszystkim, u których pamięć o tym już się zaciera,
jak i młodszym, których wtedy jeszcze nie było. O tym zapomnieć nie wolno, aby
nie dopuścić w przyszłości do takiego podeptania i splugawienia godności
ludzkiej i zdobyczy cywylizacji.
W Stutthofie przebywał dwa lata mój kuzyn, który ze wszystkimi szczegółami
opowiadał mi swoje przeżycia. Niektóre momenty wydają się w swej potworności
przewyższać wszystko, co najbardziej zbrodnicze i sadystyczne instynkty
kiedykolwiek w przeszłości zdolne były wymyśleć.
(Cały opis życia w Stutthofie zamieszcza Frenszkowski w swojej książce
"Pamiętnik Warmiaka")

[rita100]

"W obozie w Działdowie stosowano jeszcze bardziej wyrafinowane metody tortur.
Tam kazano okładać się wzajemnie, a kto bił lekko otrzymywał nie tylko swoją,
lecz jeszcze dodatkową porcję batów, wymierzoną nie przez współwięźnia, lecz
mocną ręką esesmana. Też tam był mój inny kuzyn.
Kończę na tym, bo chyba kilka tych faktów z życia obozowego dostatecznie
wykazuje, do czego doprowadzić może upodlenie i zezwierzęcenie ludzi i to w
wieku, kiedy cywilizacja i postęp szybkimi krokami zbliżały się do szczytu. Te
obozy cierpień i zdeptania ludzkiej godności stanowiły w XX wieku największą
plamę na cywilizowanym świecie.
Poprzestając na tym krótkim opisie trzeba dodać co się działo w sercach rodzin
uwięzionych w obozach. Byłem świadkiem tragedii ludzkich, kiedy pisałem listy w
jezyku niemieckim do więźniów obozów koncentracyjnych i tłumaczyć musiałem, w
obecności matki, żony, dzieci telegramy lub listy zawierające tę gorzką prawdę.
Trudno mi juz dziś ustalić, ile listów wyszło do obozów, pisanych moją ręką. W
każdym razie na pewno było ich ponad tysiąc."

[rita100]

Tero woma poziem , co ni bande w szczegółach psisać, bo łopisów zycia wojennego
je gwołt, a sia zajme wyzwoleniem Uolstina.

[rita100]

"Tymczasem nadchodziły wieści o zbliżaniu się wojsk radzieckich. Komunikaty
niemieckie mówiły skąpo i mętnie o wycofywaniu się ich wojsk. Natomiast
komunikaty Związku Radzieckiego i Londynu głosiły o zwycięskim i szybkim
przesuwaniu się Armii Czerwonej w kierunku zachodnim. Tak nadszedł dzień
wyzwolenia. Wstałem wcześnie by być naocznym świadkiem. Z dnia na dzień coraz
więcej wojska, armat, samochodów przesuwało się przez ulice miasta. Równocześnie
odbywał się zwycięski marsz w głąb Prus Wschodnich. Zajęty został Olsztyn i
przez szybkie przerzucenie wojska w kierunku Elbląga, odcięta została reszta tej
ziemi. Wyzwolona została również Bydgoszcz. Wówczas postanowiłem wrócić do
Fordonu, z powziętym już zamiarem wyjazdu do Olsztyna."

[rita100]

Zostawiając jeszcze rodzinę w Skierniewicach udałem się z grupką osób do
Bydgoszczy, dokładnie do Fordonu, gdzie niektórzy mieli mnie już za umarłego.
Wojna się jeszcze nie skończyła. Wojska radzieckie posuwały się stale naprzód i
zbliżały się do Gdańska.
Nie chciałem na dobre zadomowić się w Fordonie, bo myślami byłem już na Warmii.
Dlatego zwróciłem się do dyrektora Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafów z prośbą o
przeniesienie mnie do Olsztyna. Po dość uciążliwej podróży, 4 kwietnia 1945 roku
około godziny 16.00 zjechałem do Olsztyna, znanego mi z najmłodszych lat.
I to bedzie rozdział, którym się dokładnie zajmiemy.

[rita100]

"Niecierpliwie już za Naterkami, wyglądałem w kierunku Olsztyna. Początkowo
zasłaniał mi go las, dalej były pola, poza nimi wyłaniały się nietknięte przez
wojnę wieże Olsztyna za połyskującymi tak z jednej jak i z drugiej strony tak
dobrze mi znanymi jeziorami: z jednak Kortowskie, a z drugiej Krzywe i dalej Długie.
Jeszcze na Dworcu Zachodnim z bijącym sercem obserwowałem dobrze widoczną stąd
panoramę miasta.
Z daleka nie można było dobrze rozpoznać rozmiarów zniszczenia. Wydawały się
mniejsze niż w rzeczywistości. Takie same wrażenie odniosłem, kiedy wyszedłem na
Bahnhofstrasse (Partyzantów), a następnie na Kaiserstrasse (Dąbrowszczaków),
uchodzącą dawniej za jedną z najpiękniejszych ulic.
Obraz ten zmienił się, gdy....
cdn

[rita100]

"Obraz ten zmienił się, gdy dochodziłem do końca ulicy. Tam naprzeciwko budynku,
w którym mieszczą się obecnie Sądy Wojewódzki i Powiatowy, jedna z najlepszych
kawiarni w mieście, w której, w czasie, kiedy mieszkałem w Olsztynie,
niejednokrotnie przesiadywałem, leżała w gruzach, a dalej na rogu, w pobliżu
dawnego kina, sterczały resztki murów największego hotelu "Deutsches Haus".
Naprzeciwko zaś, gdzie obecnie znajduje się Powszechny Dom Towarowy i gdzie
stało szereg kilkupiętrowych budynków, nie było jednego całego domu. W jednym z
tych budynków mieścił się dawniej najpiękniejszy bank w Olsztynie."

[rita100]

"Wchodząc na obecne skrzyżowanie, obok nowego ratusza, w dalszym ciągu wśród
głuchej ciszy zerknąłem w lewo w stronę budynku pocztowego, mego przyszłego
miejsca pracy. Był cały i nienaruszony, ale i tam, gdzie o tej porze był duży
ruch tak w jednym jak i w drugim kierunku, nie było żywej istoty. Piszę tu nie o
ludziach, lecz o istotach, bo faktycznie, nie było żywego stworzenia, ani kota,
ani psa, ani żadnego głosu, który by oznajmił, ze coś tu jeszcze żyje. Nawet
ptaki, jakby sie gdzieś pochowały, nie dając żadnego znaku życia. Nagle ciszę tą
przerwał jakiś łomot, jakby dla oznajmienia, ze wchodzę w stronę ruin,
przewróciła się bowiem ściana muru wypalonego budynku naprzeciwko ratusza.
Wspaniały gmach naprzeciwko głównego wejścia do nowego ratusza, w którym mieścił
się automat, wydający po wrzuceniu monety, żądane potrawy i napoje, leżał w
gruzach."
Poszedłem dalej....

[rita100]

No i jek, yśta kokanti z tygo łopisu Uolstina ? Bandzie escze wziancej.

[rita100]

"Poszedłem dalej w stronę Starego Rynku. Wszędzie ten sam obraz. Tylko tu i
ówdzie pozostał cały dom. Po prawej stronie Górnej Bramy w bocznej ulicy, gdzie
była jedna z największych restauracji z kabaretem, duże sklepy i kino, nie
zachował się ani jeden dom. Tak samo było na Starym Rynku, gdzie tylko prawa
jego strona z podcieniami, z wyjątkiem pierwszego domu i kilku domów po bocznych
stronach ocalało.
Następnie skręciłem w ulicę Górnokościelną (obecnie św.Barbary), gdzie wśród
ruin dumnie sterczała wieża kościoła ś. Jakuba. Przechodząc obok niego w
kierunku bocznego wejscia, które było zamknięte, natknąłem się na krzyż misyjny
z napisem na przedniej jego stronie w jezyku niemieckim, podającym datę odbytych
w tym kościele misji. Na lewym boku zaś zauważyłem pierwszy i jak się później
okazało jedyny w tym mieście polski napis: "Zdrowaś Mario", który przetrwał do
chwili wyzwolenia. Postument, jak też i krzyż został po wojnie odmalowanym przy
czym zamalowano też polski napis, a niemiecki na przedniej stronie zastąpiono
polskim.
(Do czerwca 1939r na tym misyjnym krzyżu znajdował się polski napis: "Ratuj
swoją duszę").

[rita100]

"Ulice miasta były zupełnie wyludnione, bo po godzinie 16.00 nie wolno było
wychodzić z domów. Ja jednak raz tylko zostałem zatrzymany przez patrol
żołnierzy radzieckich, którzy po wylegitymowaniu się puścili mnie w dalszą
drogę. Przemierzałem więc sam te ulice, tętniące dawniej pełnią życia. Pusta i
dławiąca cisza, oto przywitanie moje z miastem, które znałem z dzieciństwa i w
którym spędziłam kilka lat mej młodości, a potem po plebiscycie musiałem się z
nim rozstać.
Idąc opustoszałymi ulicami, doszedłem do gmachu pocztowego. Chciałem tam wejść,
ale nie zostałem jednak przez strażnika wpuszczony. Tymczasem wieczór się
zbliżał i trzeba było szukać jakiegoś schronienia. Udałem się dzisiejszą ulicą
Pieniężnego w kierunku ratusza. Tam zauważyłem przy bocznym wejściu chorągiew
polską, pierwszą w tym mieście. Z myślą, że może znajdę kogoś z Polaków,
postanowiłem tam wejść. Przypadek sprawił, że z chwilą, że wyszła stamtąd
pierwsza napotkana w Olsztynie cywilna osoba. Był to człowiek z opaską
biało-czerwoną na lewym ramieniu, który należał do pierwszej ekipy urzędników
województwa, jaka w bardzo małej jeszcze liczbie przybyła do Olsztyna. Zajął już
mieszkanie w całkowicie opuszczonym budynku przed tunelem i tam mnie poprosił na
nocleg. Dziwnym trafem pierwszą noc mego pobytu w Olsztynie spędziłem więc obok
miejsca, w którym po plebiscycie zostałem napadnięty. Przyjął mnie bardzo
gościnnie, urządził miejsce na nocleg i poczęstował kolacją, składajacą się z
ryby i razowego chleba, jakby dla zaakcentowania, ze znajduję się w Krainie
Tysiąca Jezior."
cdn

[rita100]

"Następnego dnia odnalazłem pracowników poczty. Przystąpiliśmy natychmiast do
pracy w urzędzie pocztowym, rozpoczynając ją od sprzątania grubej warstwy śmieci
i różnych porozrzuconych przedmiotów. Z pomocą przyszli nam Warmiacy z byłej
poczty niemieckiej oraz kilka kobiet, którym wystawiło się odpowiednie
zaświadczenia w jezyku polskim i rosyjskim, co upoważniało je do korzystania z
naszej ogólnej oraz jedynej w Olsztynie stołówki i przydziału wyznaczonej ilości
chleba razowego, co w pierwszym okresie, dopóki nie została uregulowana sprawa
pensji, było jedynym naszym wynagrodzeniem.
Więcej jak skromne było to pierwsze nasze wyżywienie. Składało się przeważnie z
ziemniaków i zupy mącznej ugotowanej z czarnej mąki na wodzie bez mleka
oczywiście. Wielkim urozmaiceniem były w naszym menu obiadowym śledzie. Ktoś
bowiem znalazł kilka beczek śledzi, które zasiliły zapasy naszej spiżarni
stołówkowej."

[rita100]

"Pierwszym Warmiakiem, który się do mnie zgłosił do pracy był stary emerytowany
pracownik poczty niemieckiej, znający mnie jeszcze jako dziecko. Przypomniał mi
się w dialekcie warmińskim, ze był listonoszem w Tuławkach, mojej rodzinnej
wiosce, kiedy jeszcze chodziłem do szkoły. Znał dobrze moją rodzinę. W ten
sposób uzyskałem pierwsze wiadomosci ze stron rodzinnych. Przyjeliśmy go
oczywiście, by na początek zapewnić mu chociaż skromne wyżywienie i pracował
dopóki go śmierć nie wyrwała z naszych szeregów. Zatrudnieni przeze mnie byli
pracownicy poczty niemieckiej oprowadzali mnie po różnych działach. Archiwum z
aktami personalnymi znajdowało się w piwnicach. Zawartość ich stanowiła
tajemnicę i wcześniej nikt tam nie zaglądał. Przeglądaliśmy akta. Moich akt
wśród zapchanych półek juz nie odnalazłem, natomiast niektórzy z byłych
pracowników poczty niemieckiej mogli swoje teczki odnaleźć. Jeden z nich z
wielkim triumfem pokazał mi kartkę z notatką 'politisch umzuverlassig'
(politycznie niepewny), którą odnalazł w swoich aktach."

[rita100]

"Przypadek chciał, że zaraz w pierwszych dniach mego pobytu w Olsztynie
spotkałem się dwiema osobami, pochodzącymi z mojej wioski i znającymi mnie od
dzieciństwa.
10 kwietnia przyjechała do Olsztyna samochodem ciężarowym pierwsza ekipa
pocztowców i można było uruchomić urząd pocztowy. Przygotowana została chorągiew
polska, która zawisnąć miała na budynku w dniu otwarcia urzędu. Duże trudności
mieliśmy z usunięciem napisu "Deutsche Reichspost", umieszczonego pod samym
dachem, składajacym się z dużych liter z blachy, przymocowanych długim prętem do
muru. Dostać się tam można było tylko za pomocą długiej drabiny strażackiej,
którą po pewnych poszukiwaniach znaleźliśmy. W końcu napis udało nam się usunąć.
Druga trudność to brak datownika, a chodziło nam o to, zeby pierwsze listy
wychodzące z Olsztyna miały już polską nazwę urzędu. Zaradziliśmy temu w ten
sposób, ze do chwili przerobienia poniemieckich datowników na polskie,
kasowaliśmy znaczki na przesyłkach listowych podłużnym stemplem z napisem
"Olsztyn" (bez daty, którą odręcznie wypisywaliśmy na znaczku), złożonym z liter
drukarki ręcznej, znalezionej w jednej z szuflad."

No to gratka je dla kolekcjonerów znaczków

[rita100]

"Duże przezycie stanowił w moim życiu dzień 13 kwietnia 1945 roku, w którym to
dniu nastąpiło otwarcie głównej poczty, a chorągiew polska po tylu latach
niemieckiego panowania na nowo tam załopotała, zwiastując wszystkim, że
odwróciła się karta historii i przywróciła Polsce ziemię warmińską, zdradziecko
zrabowaną w czasie pierwszego rozbioru Polski.
Uruchomiliśmy jedno okienko nadawcze, z tym, że na razie sprzedawaliśmy tylko
znaczki i przyjmowaliśmy listy przeznaczone do dalszej przesyłki. Przyjęte listy
wysyłane były różnymi okazjami do Warszawy do czasu uruchomienia komunikacji
lotniczej Warszawa - Olsztyn - Gdańsk, co nastąpiło w maju 1945r"
----
Czyli była uruchomiona komunikacja lotnicza. Ciekawe dlaczego przez tyle lat nie
przystąpiono do rozwoju tego lotniska i uruchomieniu lini lotniczych dla ludzi ?
Zaniedbanie tej inwestycji, tak bardzo ważnej, chyba niekorzystnie wpłynęło na
rozwój tego regionu.

[rita100]

"Długo trzeba było czekać na pierwsze listy z innych terenów Polski, o które tak
się dopytywali ówcześni mieszkańcy Olsztyna. Pierwsze z nich nadeszły też
dopiero w maju.
Zaraz w pierwszych dniach po moim przybyciu do Olsztyna postanowiłem odwiedzić
mój dom rodzinny. Droga prowadząca przez obecną ulicę Jagiellońską, Wadąg, Słupy
i Gady, jakze dobrze mi znana z czasów dzieciństwa, kiedy krótko mieszkałem w
Olsztynie, wtedy przemierzałem ją wielokrotnie. Z tęsknotą w sercu i w
niepewności, jak i kogo tam zastanę z rodziny, udałem się do Tuławek wczesnym
rankiem 6 kwietnia. Droga była ta sama, tyle, że pokryta asfaltem, otoczenie
jednak zupełnie inne.
I tu były te same ślady wojny. Wszędzie była pustka. Aż do wioski Gady nie
napotkałem człowieka. Przy drodze leżały porozrzucane resztki odzieży, pierzyn,
sprzętu domowego, a tu i ówdzie, będące w rozkładzie, nieżywe konie. Zaraz za
Wadągiem na środku drogi leżał nieżywy pies. I jego wojna nie ominęła.
Wszytko to jakby oznaczało drogę cierpień uciekających w pośpiechu zalęknionych
ludzi. Po rowach i polach walały się hełmy stalowe, porozrzucane naboje i
pociski. Niektóre hełmy zaznaczone były dziurami od kul karabinowych."
cdn

[rita100]

Przed Gadami napotkałem na pierwsze czołgi, samochody pancerne i kilka dział
przeciwpancernych porzuconych przez cofające się wojska niemieckie. Świadczyły
one o walkach tu stoczonych. W jednym ze stawów w samym środku sterczała kopuła
czołgu tam zatopionego. Prawdopodobnie załoga nie zauważyła zamarznietego i
zasypanego śniegiem stawu, a lód nie wytrzymał takiego ciężaru. Inny czołg
prawie przemierzył staw, ale nie był w stanie pokonać wielkiego brzegu. W
okolicach Gadów i Tuławek naliczyłem siedem niemieckich czołgów. Musieli Niemcy
w tym miejscu stawić opór nacierającym od strony Barczewa radzieckim wojskom.
Potwierdzały to też pojedyncze i zbiorowe mogiły żołnierskie."

[rita100]

"Pod wrażeniem takiej przebytej drogi dotarłem do sąsiadującej z Tuławkami
wioski Gady. Tam przybiegło do mnie na spotkanie kilka kobiet i dzieci. Nie
takiego przywitania z ziemią rodzinną się spodziewałem. W całej wiosce nie było
ani jednego mężczyzny w wieku do 60 lat, tylko kobiety, dzieci i starcy. Pełne
troski o los swych mężów, synów i braci przedstawiały mi swój smutny los,
szukając wsparcia i pociechy, ale w czym im wtedy mogłem pomóc !
Tak zbliżałem się pełen lęku w sercu do miejsca, gdzie się urodziłem i gdzie
spędziłem młodość."

[rita100]

"Najpierw ujrzałem las, a potem wyłaniające się za pagórkiem zabudowania. Były
całe, tylko w budynku gospodarczym znajdowała się dziura od pocisku. Wszystko
wyglądało jak dawniej, te same budynki, ten sam sad. Dopiero gdy wszedłem do
ogrodu, a potem na podwórze uprzytomniłem sobie, że nie tak byłem tutaj witany.
Jakaś grobowa cisza tam panowała. Nie było szczekania psa, nie było gdakania
kur, ryku bydła. Wszytko jakby zamarło w bezruchu. Wchodząc do małego
przedsionka, zauważyłem osamotnionego kota. Było to jedyne zwierze domowe, które
ocalało w tym gospodarstwie."

[rita100]

Myślałem już, że nikogo nie zastanę, bo ani nikt nie wyszedł na moje spotkanie,
ani też nie słyszałem żadnego głosu wewnątrz. W takiej niepewności przekroczyłem
próg odzielający przedsionek od pokoju, który w latach dziecinnych był naszą
sypialnią. Nikt mnie nie przywitał, bo dla tych, których tam zastałem byłem już
człowiekiem nieznanym. Siedziało bowiem przy stoliku sześcioro przestraszonych
dzieci w wieku od 2 do 11 lat, które mnie nie znały. Musiałem im dopiero
tłumaczyć kim jestem. Wówczas starsze z nich sobie przypominały, że o mnie
słyszały. Zostawiłem je tymczasem same, aby pójść po swoją siostrę, której
chwilowo nie było w domu. Zaznaczam, że były to dzieci mego brata, który był
wdowcem i zginął podczas działań wojennych, tak samo jak dwaj nasi pozostali bracia.
Taki był mój powrót do domu rodzinnego, po latach oczekiwania na tę chwilę,
która miała być jedną z najradośniejszych w moim życiu. Spełniły się przecież
moje marzenia o powrocie Warmii do Polski, ale tę radość zniweczyła wojna, która
spowodowała tu wielkie zniszczenia."

[rita100]

Zaraz w pierwszych dniach mego pobytu w Olsztynie wybrałem się na spacer po
mieście, aby zwiedzić stare kąty i stwierdzić, jakie są rozmiary zniszczeń.
Część domów była zupełnie wyludniona. Najbardziej ucierpiały dzisiejsze ulice:
Wojska Polskiego, Grunwaldzka, Staromiejska, Zwyciestwa (Piłsudzkiego) i
Niepodległosci oraz Kosciuszki od Hotelu Warmińskiego w stronę Alei
Niepodległości. Poza tym, o czym już napisałem, ulica 22 Lipca (teraz 11
Listopada) i Stary Rynek. Wspominam o tym dlatego, ze na miejscach dawnych ruin
postawiono nowe domy lub urządzone zostały zieleńce, a tych którzy pamiętają
Olsztyn z pierwszych dni po wojnie wciąż ubywa. Zresztą rozbudowa Olsztyna
postępuje w tak szybkim tempie, ze powstało już szereg nowych budynków na
placach i terenach niezabudowanych."

[rita100]

"Odwiedziłem przy tym miejsce mego zamieszkania w pierwszych latach po pierwszej
wojnie światowej przy obecnej ulicy Warszawskiej 2. Dom był wprawdzie cały, ale
i tam zastałem głuchą pustkę.
Idąc następnie po prawej stronie, zauważyłem otwarte na oścież drzwi na
parterze, z których dochodziła mnie dziwna, nieznana mi dotychczas, woń.
Wszedłem do środka i tu przedstawił mi się obraz pełen zgrozy i niedoli
ludzkiej. Zastałem bowiem na łóżku nieżyjącą już kobietę w pierwszym stadium
rozkładu, leżąca tam bez przykrycia, w płaszczu. Obok łóżka był tłumok jeszcze
nie rozwiązany. Wynikało z tego, że kobieta ta wróciła zupełnie wyczerpana z
ucieczki, położyła się do łóżka i zasnęła w nim na zawsze.

Przygnębiające wrażenie wywarła na mnie ta wędrówka po mieście. Niezależnie od
łez i cierpień ludzkich w gruzach legł dorobek wielu pokoleń."

[rita100]

Ciekawe te wspomnienia o Olsztynie. Tero dali je tak:

"Również początki nie były dla mnie łatwym okresem. Poza w urzędzie pocztowym,
gdzie byłem naczelnikiem, odwiedzali mnie mniejscowi Warmiacy w różnych
sprawach. Chodziło o wystawienie im zaświadczenia o polskim pochodzeniu, także
prosili o podjęcie starań w sprawach mieszkaniowych, zwrotu gospodarstw rolnych,
przyznaniu kredytów na zakup inwentarza żywego. Niewiele pozostało mi czasu na
sprawy osobiste i rodzinne."

[rita100]

"Szczególnie dużo trudności nastręczało osadnictwo na wsi. W pierwszym okresie
kwitło tak zwane dzikie zasiedlanie, kiedy to niektórzy osadnicy, pomijając
urzędy ziemskie zajmowali gospodarstwa zajęte przez prawowitych gospodarzy. Przy
tym były przypadki, że urząd ziemski, nie orientując się jeszcze dostatecznie w
sytuacji, szczególnie, jeśli chodzi o tereny zamieszkałe przez ludność warmińską
i mazurską, wydawał zgłaszającym się osadnikom pisma o zajęcie gospodarstwa, na
którym znajdował się gospodarz lub jego rodzina. Pełni obaw o swoją posiadłość
zwracali się wówczas do mnie, a ja musiałem interweniować, przy tym,
natrafiając, co muszę tu zaznaczyć, na pełne zrozumienie tak ze strony
kierownika, jak i urzędników urzędu ziemskiego."

Szkoda, że Frankowski nie dopowiedział wszystkiego, szkoda, ze już z nim nie
można podyskutować, szkoda, bo jeśli tak pięknie zaznacza 'natrafiając, co muszę
tu zaznaczyć, na pełne zrozumienie tak ze strony kierownika, jak i urzędników
urzędu ziemskiego'- to dlaczego druk pamiętnika czekał aż tyle lat ?
Czy musiał to zaznaczyć ? Pewnie musiał. Wiele się musiało w tamtych czasach.

[rita100]

"Szczegółowo przy mapie objaśniałem ówczesne zaludnienie wsi przez ludnośc
miejscową, zwracając uwagę na kierowanie osadników przede wszystkim na tereny
północne, które były najbardziej wyludnione. Ci, którym wydane zostały pisma o
zajeciu gospodarstw nieopuszczonych musieli je po mojej interewencji zwrócić i
otrzymali w to miejsce inne, faktycznie opuszczone gospodarstwa.
Sytuacja znacznie się poprawiła, kiedy urząd ziemski sporządził ewidencję
gospodarstw opuszczonych. Tu wprawdzie później wywiązały się też pewne
trudności, wymagające moich zabiegów. Zdarzały wypadki, że właściciel lub
członek jego rodziny po pewnym czasie powracał na gospodarkę już zajętą przez
osadnika. Wówczas osadnik musiał, nieraz może z pewną krzywdą dla niego, je
opuścić, otrzymując w zamian inne gospodarstwo."

Poczkajta, coraz ciekawszy będzie opis tych czasów.

[rita100]

"Między innymi zgłosiła sie do mnie z prośbą o pomoc córka polskiego działacza
plebiscytowego, nazywanego "królem polskim", którego pozbawiono gospodarstwa.
Najpierw u niego pojawił się osadnik, aby obejrzeć gospodarstwo, potem,
wprowadzając w błąd urząd ziemski, uzyskał skierowanie na to gospodarstwo. Zajął
pokoje w domu mieszkalnym. W tym wypadku moja interwencja miała trochę odmienny
charakter, bo wyzyskując fakt, że chodzi o córkę działacza polskiego, chciałem
przez to zwrócić uwagę odnośnym urzędom, jaką krzywdę można uczynić zasłużonemu
człowiekowi, jeśli w dalszym ciągu wydawać się będzie pochopnie skierowania bez
sprawdzenia do kogo należy to gospodarstwo i czy ono nie jest zasiedlone."
cdn

[rita100]

"W urzędzie ziemskim przedstawiłem córkę polskiego działacza, co wywołało
oczywiście ogromne zdumienie i zakrawało na żart, bo skąd się tu na Warmii mogła
wziąść córka "króla polskiego", a o tym, że w czasie plebiscytu Niemcy takie
miano nadawali działaczom polskim, nikt z przybyłych nie wiedział. Musiałem
wobec tego wytłumaczyć pochodzenie tego tytułu, dodając, ze taką oto osobę
chcieli wysadzić z własnej posiadłości."

Ja myślę, że tu musiała być dobra awanturka, tylko Frenszkowski z grzecznosci
tego całkowicie nie opisał.
Dalej pisze tak:

"Trochę nieprzyjemnie im się zrobiło i tłumaczyli się, ze zostali wprowadzeni w
błąd przez osadnika, któremu przydział natychmiast cofnięto i ze w przyszłości
sprawa wolnych gospodarstw rolnych zostanie przez nich uregulowana, co też
wkrótce faktycznie nastąpiło."
?
Tak stopniowo sprawy osadnictwa uległy poprawie ponoć.

[rita100]

"Pewnym słabym punktem w tej pracy było jeszcze oddawanie gospodarstw, w
niektórych wypadkach, w niewłaściwe ręce, a więc osobom bez kwalifikacji rolnych
oraz różnym kombinatorom, którzy mysleli tu ciągnąć tylko zyski bez wkładu
własnej pracy. Ci jednak z biegiem czasu się wykruszyli.
Jak historia wykazuje, następstwem wojen były często różne choroby i epidemie.
Podobnie było po tej wojnie. W zastraszający sposób szerzyły się różne choroby,
a szczególnie świerzb i dur brzuszny. Zachodziły też przypadki rozszerzania się
chorób wenerycznych. Najgroźniejszą chorobą był dur brzuszny, który pociągnął za
sobą wiele ofiar i nabrałyby jeszcze wiekszych rozmiarów, gdyby od razu po
zakończeniu wojny nie stosowano szczepionki, dostarczonej przez władze
radzieckie. Szpitale były przepełnione, a pesronel lekarski, jak i pomocniczy,
był bardzo szczupły. Tylko dzieki ofiarnej pracy lekarzy, mimo braku
podstawowych urządzeń sanitarnych i często odpowiednich środków leczniczych,
udało się zahamować tę groźną epidemię i zredukować ilość śmiertelnych
przypadków do minimum."

[rita100]

"Jedynym z warunków wstrzymania chorób zakaźnych, a zwłaszcza duru brzusznego,
było stworzenie normalnych stosunkowo warunków higienicznych tak osobistych, jak
i w ogóle przez poprawę stanu sanitarnego w mieście. Nieczynna bowiem była
kanalizacja i wodociągi. Poza tym zwalone domy były pełne rozkładających się
śmieci. W kilku przypadkach znaleziono też rozkładające się zwłoki ludzkie. Dużo
namnożyło się szczurów. Wodę do spożycia czerpano wprost z zanieczyszczonej Łyny.
Tu nadmienić trzeba, ze pomimo braku odpowiednich urządzeń warsztatowych, jak i
mechanicznych, oraz materiałów, dzięki ofiarnej i pełnej zapału pracy pierwszych
fachowców, którzy się na tych terenach zjawili, w stosunkowo krótkim czasie
uporano się z robotami. Największe znaczenie miała tu woda, którą najpierw
doprowadzono do jednego wspólnego zbiornika, a później już stosunkowo do
poszczególnych domów."

[rita100]

"Drugą klęską był brak podstawowych środków spożywczych, zwłaszcza na wsi. W
mieście były przydziały i artykuły spożywcze przywożone były z centralnej
Polski. We wsiach w dostatecznych ilościach było zboże i ziemniaki. Nie były
czynne jednak młyny. Z powodu braku mleka dzieci były niedożywione. Trudną
sytuację na wsi omawialismy na jednym z zebrań Komitetu Narodowościowego na
powiat olsztyński, któremu przewodniczył pierwszy inspektor szkolny Brunon Boehm
(w latach międzywojennych nauczał we wsi Prusy k.Działdowa). Przyszło mi pełnić
obowiązki sekretarza tego komitetu."

[rita100]

"W opracowanym przez komitet materiale przedstawiliśmy stan sanitarny, zdrowotny
ludności miejscowego pochodzenia własnie w powiecie olsztyńskim, zalecając pomoc
w poprawie tego stanu. Na zebraniach tego komitetu rozpatrywane były przede
wszystkim wnioski o uznanie pochodzenia polskiego, sporządzone na specjalnych
formularzach do rozporządzenia o weryfikacji ludności autochtonicznej. Była to
jednak tylko formalność, bo wszystkie wnioski, które do nas napłynęły, a było
ich stosunkowo dużo, zostały przez nas zaakceptowane i podpisane. Wychodziliśmy
bowiem z tego założenia, że wystosowanie wniosku o potwierdzenie pochodzenia
polskiego bez względu na to, czy dana osoba znała język polski, czy nie, tym
samym potwierdzała już swoją polskość. Toteż o ile chodzi o powiat olsztyński,
to większość ludności na podstawie złożonych wniosków, otrzymała zaświadczenie,
potwierdzające ich pochodzenie polskie. Prace te szły dość sprawnie w pewnej
mierze dzięki tak przychylnemu ustosunkowaniu się do tych zagadnień ówczesnego
wicestarosty Jana Jaskólskiego."

[rita100]

"Jan Jaskólski (1903-1974) delegowany przez Ministerstwo Administracji
Państwowej już 9.III.1945r jako referent organizował urząd starostwa, później
wicestarosta olsztyński. Prowadził rejestrację Warmiaków jeszcze przed wydaniem
formalnych zarządzeń w tej sprawie, celem uchronienia wielu przed wysiedleniem
na Zachód."

[rita100]

"W początkowym okresie było kilka transportów osób wyjeżdzających do Niemiec.
Byli to jednak zasadniczo tylko tacy, którzy wyrazili na to zgodę. Były, co
prawda, pod tym względem pewne niedociągnięcia i nadużycia w niektórych
miejscowościach, ale to z winy miejscowych kacyków, którzy na listy
przeznaczonych do wysiedlenia wstawiali czasami osoby polskiego pochodzenia. W
takich jednak wypadkach w razie odwołania się do odpowiednich władz w Olsztynie
wyjazd ich został wstrzymany. Zaszło tak na przykład w kilku wioskach w
południowej częśći powiatu olsztyńskiego. Powiadomił mnie o tym już w dniu
wyznaczonym na wyjazd Michał Lengowski, prosząc, bym natychmiast przybył na
dworzec przy ekspedycji towarowej celem ponownego zbadania na miejscu, czy
sprawa wyjazdu została prawidłowo przeprowadzona. Tam spędziliśmy następnie cały
dzień, transport odszedł dopiero w nocy, i zwracaliśmy się osobiście do
wszystkich tych, którzy umieszczeni byli na liście do wyjazdu i już się zjawili
na dworcu, aby wysondować, jakiego są pochodzenia i czy zgadzają się na wyjazd.
Wówczas około 200 osób między innymi dużo takich, którzy władali językiem
polskim, wyraziło chęć pozostania w Polsce. Ci wszyscy wrócili natychmiast do
swych miejsc zamieszkania lub po przenocowaniu w Olsztynie odwiezieni zostali
następnego dnia do swych domów.

Wspomnieć w tym miejscu wypada jeszcze o Michale Lengowskim, który pomimo
podeszłego już wieku skutecznie pomagał i interweniował w różnych sprawach
dotyczących Warmiaków."

[rita100]

"Jedną z dalszych klęsk na tych terenach w okresie powojennym była niespotykana
plaga myszy. Sprzyjał ich rozmnażaniu fakt, że pola leżały odłogiem, że zboże w
stodołach było niewymłócone. Przebywając w stodole słyszało się nieprzerwany
szum pochodzący od bezustannego ruchu, jaki panował w słomie. Toteż w ciągu 1945
roku takie ilości się ich namnożyły, ze w 1946 roku małe poletka ze zbożem
zostały kompletnie zniszczone. Myszy podgryzały słomę, która się przewracała i
stanowiła dla nich pożądany żer. Tak samo, chociaż nie w takim stopniu,
niszczyły ziemniaki i warzywa. Przechodzącym przez pole po prostu plątały się
pod nogami. Obserwowałem wiosną 1946 roku podpalenia pól z nieskoszoną
koniyczyną z poprzedniego roku, która zeschnięta pozostała na polu. Wiał wtedy
dość silny wiatr, takze ogień szybko posuwał się naprzód. Widziałem wówczas
armię myszy uciekających przed ogniem, które je całkowicie pochłonął. Zwalczanie
tej plagi środkami chemicznymi dawało małe rezultaty. Dopiero zimą 1947 roku
prawie całkowicie wyginęły, prawdopodobnie z powodu braku pożywienia lub też na
skutek jakiejś mysiej epidemii."

[rita100]

O pladze mysz i szczurów pisze też Ogrodziński w swojej ksiójżce "Ziemia
odnalezionych przeznaczeń" lecz na Mazurach. Szedł Pan Władysław Ogrodziński
drogą zaraz po wojnie i napotkał rychtycznego Mazura, który znajdował się na
polu kartoflanym. Zaczęła się rozmowa.
"Przez kwadrans słuchałem opowiadania o szkodnikach, które pospołu z ptakami
"jak ogień" niszczą całe połacie pól, o obyczajach polnych myszy wreszcie o
przewadze Mazura nad mysią inwazją. Gdy sam się tak nagadał, spytał czy nie znam
przypadkiem jakiejś skutecznej trucizny na myszy. Był to czysty podstęp,
ponieważ chciał on tylko ze mną 'gadać'. Wiedział, ze nic a nic nie znam się na
myszach, ale chciał mnie posłuchać. Dowiódł tego rychło gdyż sam mi wyklarował,
że myszy najlepiej tępi się zaszczepiając im 'bacilus' tyfusu, albo zatruwając
przynętę 'cjankali' lub strychniną. Jak mi wyznał w zaufaniu, te najlepsze
trucizny posiada tylko rząd i od niego zależy w głównej mierze, czy na Mazurach
da się skutecznie wytruć rozpanoszone myszy."

[rita100]

"Przyszła również pomoc w różnej postaci z centralnych terenów polskich.
Przyjechało więc kilka ekip lekarskich, które wyjeżdzały w teren, aby nie tylko
leczyć, lecz zahamować dalsze rozszerzanie się chorób. W szpitalach lekarze i
pielęgniarki dzień w dzień czuwali nad chorymi. Powstawały pierwsze apteki i
punkty wydawania leków. Najbardziej ludziom dokuczał świerzb. Rozmiar tej
choroby, zasadniczo niegroźnej, doszedł do niebezpiecznych rozmiarów. Wysypka
występowała nie tylko na rękach, lecz przenosiła się również na głowę, zwłaszcza
u dzieci. Widziałem głowy dziecięce ze zlepionymi włosami, pełne strupów, a
czasami małych ran. Masowe rozdzielanie maści usunęło tę chorobę. Tak samo przez
masowe szczepienia zahamowane zostało dalsze rozszerzanie się epidemii duru
brzusznego."

[rita100]

"Następną skuteczną pomocą było przyznanie całej ludności autochtonicznej, w tym
przede wszystkim wiejskiej, kart żywnościowych, rozdzielano też odzież.
Przyznawano je wszystkim na równi z pracującymi w mieście. Ważne wsparcie
stanowiły też paczki unrowskie.

paczki unrowskie - to były dary dla ludności mazurskiej w pierwszym okresie po
zakończeniu wojny przekazywane przez ONZ."

[rita100]

"Następną skuteczną pomocą było udzielanie kredytów, początkowo wprawdzie
skromnych, jednak w miarę poprawiania się sytuacji ogolnokrajowej coraz
większych. Pomagałem niejednokrotnie przy załatwianiu formalności, które, moim
zdaniem, jak na początek były zbyt rygorystyczne, przez co przedłużono całą
akcję rozdzielczą tak niezbednych wówczas pierwszych kredytów na założenie
skromnej hodowli drobiu oraz świń. Poza tym rolnikom wydawano ziarno siewne i
inwentarz, konie i krowy bez jakiejkolwiek wpłaty na tak zwane skrypty dłużne, z
których póżniej niespłacone raty zostały umorzone. Przy tym na uwagę zasługuje
pełna poświęcenia praca Urzędu Ziemskiego w Olsztynie, mającego swoją siedzibę w
Kortowie. Rozdzielano tam też żywy inwentarz."

[rita100]

"Specjalnie temu zagadnieniu poświęciłem tyle miejsca, aby wbrew temu, co się
mówiło i pisało o krzywdzie, jaka spotkała Warmiaków i Mazurów, podkreślić
wielki wkład środków i pracy włożonej w ulżenie jej ciężkiemu położeniu. Były
wprawdzie na początku wypadki popełnienia różnych nadużyć, jednak zostały one w
stosunkowo krótkim czasie ukrócone, a niektóre niewłaściwie może postępowane,
zaraz po wojnie w sprawach dotyczących ludności warnijskiej i mazurskiej,
wynikało raczej z nieznajomości terenu i miejscowych stosunków, a nie ze złej woli."

[rita100]

"Gdy jednak pomyślę o ogromie nieszczęść, jakie spadły na ludzkość w tym tak
stosunkowo krótkim w znaczeniu historycznym czasie, o łzach, tragediach i
cierpieniach, ogarnia mnie oburzenie na tych, którzy są odpowiedzialni za te
tragedie, jakie sprowadzają wojny. Przeżyłem dwie wojny. Co innego pielęgnowanie
języka ojczystego, tradycji, kultury i miłosci do ziemi ojczystej, a co innego
sianie nienawiści."
Klemens Frenszkowski