WIELKI KAROL

[kostek671]

Jutro Karol miałby urodziny.

[rita100]

Małłek - 18 marca 1898 roku w Brodowie.

Tak jutro Król Mazur miałby urodziny

[rita100]

A ktoś Ty je , że tak pamietałeś ? Dziekujem - nie zaboczym łu nim w dziań Jygo
łurodzin. Bardzo cenię Karola Małłka.

WIELKI KAROL

[kostek674]

Wychowałem się w Brodowie. Ja również bardzo go cenię.

[rita100]

Witak Kostek - dziś wieczorkiem pośpiewam dla niego - coś z folkloru.

WIELKI KAROL

[kostek674]

W lutym, przypadkowo wszedłem na to forum i zobaczyłem zdjęcia Gajowego z
Brodowa. No i stało się. Wróciły wspomnienia sprzed lat. Mieszkałem w Brodowie i
w Działdowie będąc dzieckiem. Znam tam każdy kamień i każdy krzak. Teraz poluje
na allegro i czytam wszystko co napisano o tych terenach. Nie byłem tam 20 lat,
ale napewno pojadę w tym roku.

[rita100]

Dołącz do nas, jak tylko rozumiesz naszą godke. Duzo mówimy o Działdowie i
Brodowie skąd pochodzi król Mazur. Zaro bandziem przybańczać sobie tygo pełnego
zycia Karola Małłka. Dzisioj sia łurodził i dzianki Tobzie bandziem śwantować.

[rita100]

Zagrajże mi szota, szota,
to otrząsnę nogi z blota,
by się panna nie brzydziła
ze mną wokół potańczyła.

Raz w lewo, raz w prawo,
potem pokręć się żwawo,
raz w lewo , raz w prawo
potem pokręć się żwawo.

[rita100]

Kosejder


Jodbym kluski, nie mom mąki,
obłapsiołbym, nie mom żonki.
To wej mosz, to wej mosz,
czymuś pryndzyj nie przyloz!

[rita100]

Pofajdok

Mniała baba pofajdoka raz, dwa, trzy,
wsadziuła go na prosioka raz , dwa, trzy,
Prosiok leci jak wścieklony,
bo ma ogon zakręcony, raz dwa , trzy

[rita100]

Idźta, baby do domu,
sobie ja gram, nie komu,
bo tu nie trza po babach,
nie siadajta na ławach.

[rita100]

Na Warmii śpiewano:

Miała baba łysa krowa,
Wygnała jo do wongroda,
To wej mosz, to wej mosz,
Czemu prędzej nie przyliz.
Idzie Maciek sobie drogą.
A Maćkowa tup, tup nogą:
Maćku stój, Maćku stój,
Niech obaczę loncek twój.

Na Mazurach śpiewano:

Miała baba łysa krowa,
Wygnała ją do wongroda;
A ty Jaśku, paś że mi ją,
Dam ci jajko na ziliją.

[rita100]

Jek pán jedzie po bruku
W łodrapanam kożuchu,
Sługa za niam, jek za panam:
Tak sugá, tak sugá, tak sugá.

[rita100]

"Do ogólnopolskiego repertuaru baśni i opowieści ludowych zalecanych do
opowiadania dzieciom i czytanych przez dzieci Karola Małłka Opowieści znad
mazurskiego Gangesu. Ten ostatni przeznaczony jest raczej dla starszej młodzieży
i dorosłych, gdyż opracowane literacko, napisane jędrnym językiem i z dużą dozą
humoru teksty nie mają ani fantastycznych bohaterów, ani żadnych innych cech
baśni magicznej, która najbardziej pociąga młodsze dzieci. Są to gawędy i
podania, odwołujące się do zdarzeń z codziennego życia, typowych sytuacji
społecznych i wydarzeń historycznych ważnych dla polskiej świadomości narodowej
Mazurów, a więc np. do bitwy pod Grunwaldem (Na polach poddziałdowskich), czy
kampanii napoleońskiej (Napoleońskie meldunki)."

www.wbp.olsztyn.pl/bwm/3-4_04-ie/lit1.htm

[rita100]

Yberlejna , Yberlejna
drewka ciół
drewka ciół
co godzina, co godzina
w portki trznół

[rita100]

Kielisecek w ręku
kadziołecka w pęku,
mysy sie w nich koco,
Mazurceki skaco.
Mysy sie w nich koco,
Mazurceki skaco. Tra - la - la!

[rita100]

Szewcy tańcowali,
jek mularze przyśli,
szewcy uciekali,
jek mularze przyśli,
szewcy uciekali!

Mularze tańcujo,
buty im sie prujo,
szewcy pod ławami
buty reperujo.

[rita100]

Gdziedzes ty Jasku pojazdes
Zelono droszki bjeiz zjies
Zelono droszki üpojade,
Do moi namili narade.

[rita100]

Oj, kieby ja była,
Mało jaskólecko,
Poleciałabym ja
Do Westfalii mnasta.
I łuszadabym se
Na westfalskim moszcze,
Przyglondałabym sze
Ty westaflski szlachcze.

[rita100]

Powiadajo ludzie
iże jo nidz ni mą,
jo mą komiczka,
kiyją go podpieróm.

Zajści powiadali,
iże jou ubogi,
mą somsiek paproci,
a uostów dwa brogi.

[rita100]

Tam za Zisło, w łokolicy
Psiankno dolina,
Tam siedziała i płakała
Polsko grafina.

W cianiu drzewa zielonego
Łodpoczywała,
Psiośnka smutno i żałobno
Sobzie spsiewała:

Łojciec wzianty jest na Sybir
Cara ruskiego,
Bracia w wojnie zaginęli
Za wolność drogo.

A ja bziedna sama jedna
W mam lichem stanie,
Gdzież to znajde dla mnie mniejsce
I me schrónianie ?

[rita100]

- Śpiew pani Diny Małłkowej sprawił ożywienie na sali. Ci, którzy siedzieli
bliżej niej, zachęcali, by jeszcze coś zaśpiewała. Ona nie dała się prosić i
zanuciła pieśni, których się nauczyła w Mazurskim Uniwersytecie Ludowym, gdzie
dyrektorem był jej przyszły teść, Karol Małłek:
"Na weselum byłam,
Światam se użyła,
Bucikim poderła,
Jużcim nie umerła!"
- A potem pieśń weselną, śpiewaną podczas tańca młodej z wykupem:
"A kiedym ja była u mojej mateczki,
Kraśniały mi licecki jak dwa jabłusecki.
A teraz-em zbladła jek bziała lilijo,
Dla ciebie, Janecku, dla ciebie, bestyjo."
- Wreszcie dotarła do pieśni "Wśród modrych fal", którą Karol Małłek nazywał
hymnem mazurskim. I Dina Małłek śpiewała dalej:
"Ojczyzna to nasza, te wody i las.
Niech żyją Mazury ten kraj pełen kras."

Hieronim Skurpskipowiedział: - Chciałbym przypomnieć, że w tym naszym tomie, w
tym albumie, który zredagował Erwin, jest dużo Działdowszczyzny. Warto na to
zwrócić uwagę. I tutaj, skoro Małłkowa zaczęła śpiewać, to chciałbym
przypomnieć, że tylko dzięki temu małemu skrawkowi Mazur wokół Działdowa
zostały zachowane autentyczne mazurskie rzeczy. Myśmy je jeszcze znali, albo
dowiadywaliśmy się o nich od naszych grósków. Ta wiedza została zapisana. Kto
ciekawy, może wrócić do książek, albo obejrzeć obrazy, jak choćby ten, któremu
dałem tytuł "Jutrznia".
www.luteranie.pl/diec.mazurska/pl/biuletyn/MTE_2005_04_25.htm

[rita100]

Wśród modrych fal
łódka rybaka pomyka się w dal
i pruje wody czystą toń
mazurska krzepka dłoń.
Gdy jednak burzy rozhuczy się grzmot
przyspiesza łódka, szybuje jak grot
przez rozszalałych fali splot.
Ojczyzna to nasza, te wody i las
Niech żyją Mazury, ten kraj pełen kras!

Napisany przez Fryderyk Karol August Dewischeit (1805 - 1884)

“Całym swym, sercem duszą dziecinną
Kocham tę piękną ziemię rodzinną”

[rita100]

tralala33

Pieśń mazurska - w tłumaczeniu (?) Karola Małłka.

Wśród modrych fal
Bata rybacka w jieziora mknie dal
I pruje wody czystą toń,
Mazurska krzepka męska dłoń.
gdy jednak burzy rozhuczy się grzmot.
Swój lot
przyśpiesza bata, szybując jak grot,
Przez rozszalałych fali splot.
Ojczyzna to nasza, te wody, ten las,
Niech żyją Mazury, ten kraj pełen kras!
Zaszumiał bór ...
Wznoszą ptaszyny poranny swój chór;
Mysliwy się skrada przez łąki i gaj,
Bo nasze Mazury dla strzelca to raj.
A gdy ku niebu podnieszesz swój wzrok
Co krok
Obłoków się kształy zmieniają raz wraz,
Ojczyzna to nasza, te wody i las.
Niech żyją Mazury, ten kraj pełen kras!
Przez wody i ląd,
Wiatrów szeroki i rzeżwy dmie prąd.
Tu w tej drogiej ojczyźnie na zawsze chcę być,
Tu chcę umierać i tutaj chcę żyć,
Tu chcę umierać i tutaj chcę żyć,
Tu kędy żyje dzielny nas lud
Wśród cnót
I słońce oświeca nasz zbożny trud:
Ojczyzna to nasza, te wody i las,
Niech żyją Mazury, ten kraj pełen kras.


Karol Małek opublikował ten tekst w 'Gazecie Mazurskiej' w nr 24 z 1923 roku.
Pieśń Małłka stała się hymnem mazurskim, jej melodię bowiem znano na Mazurach
od lat.

[rita100]

mazurska piosenka o Bartosu - co to nawet jak
go wszy gryzły werwy nie tracił:

Chodził Bartos po swecie,
Nosił zupon na grzbziecie,
A to z wełny scerej,
I guziki ctery.
Jam Bartos, jam Mazor.
Mam ja pasek rzomiany
Z mosiędznemi prząckami,
A to się tak pscyło
Jakby złoto było.
Jam Bartos, jam Mazor.
Mam ja boty za złoty,
Nie mam z niemi roboty;
Jak ja z rana wstanę,
Na ławce ustanę,
Skocę w nie, skocę w nie.
Do botów smarowania,
Do botów juchtowania
Smoły za dwa grosa,
To dosc dla Bartosza.
Jam Bartos, jam Mazor.
Mam ja tako oponco,
Co mi krawcy je konco;
Jak ja się w nio oblekę,
To się zaraz powlokę
W zaloty, w zaloty.
A u zyda Lajzera,
Brzmiała tamój kapela,
Jak się Bartos zeniuł,
I zywot swój zmieniuł
Co zywo, co zywo.
Dałem dukat na psiwo,
Psiją je tam co zywo,
Teraz nie mam i grosa,
Wsy kąsjo Bartosa.
Jam Bartos, jam Mazor.

[rita100]

Mam powody do przypuszczeń, że tak jak o Mazurach, również o Karolu Małłku
pamięć współczesnych nie udźwignie więcej nad potoczne wyobrażenia o barwnej
postaci. Upływ czasu już dawno przysłonił cieniem niepamięci te sprawy, którymi
Karol Małłek żył. Mazurski świat, który go uformował i którego proces rozbijania
pragnął powstrzymać, podejmując różnorakie działania na miarę swoich możliwości,
był nazbyt kłopotliwy i odrębny, aby mógł uchronić własne istnienie. Ten świat
odszedł w przeszłość. Odchodził już za życia Małłka. Nic dziwnego zatem, że to,
co w regionie zniknęło z oczu, nie obciąża nazbyt pamięci współczesnych mieszkańców.

Karol Małłek urodził się 18 marca 1898 roku w Brodowie. Należał do pokolenia,
które w dorosłe życie wchodziło podczas burzliwych lat I wojny światowej.
Walczył za cesarza, a po jego upadku, otarł się o zrewoltowane środowiska.
Potem, gdy w 1920 rodzinna Działdowszczyzna bez plebiscytu znalazła się w
obrębie Polski Niepodległej, widział, jak dookolny świat zafalował; zaczęły się
migracje, a jako że Mazurzy nie mieli inteligencji zakorzenionej w kulturze
polskiej, posady w powiecie obejmowali ludzie z innych regionów.
cdn

[rita100]

Ze względu na to, a także swego protestanckiego wyznania, w tej nowej
rzeczywistości Mazurzy nie mogli liczyć na większe poczucie bezpieczeństwa. Jak
za rządów pruskich, również teraz przypadła im rola ludu minorum gentium.
Podejmowane przeciwdziałania, szczególnie przez ewangelików z Warszawy i
Cieszyna, nie mogły przynieść z dnia na dzień pożądanych rezultatów. Świadomość
tego, by zmienić położenie, było wyzwaniem, szczególnie dla młodych. Między
innymi ono skłoniło Małłka, syna mazurskiego gospodarza, do podjęcia nauki w
Toruniu. Tam zdał egzamin nauczycielski, by niebawem wrócić w domowe strony, i w
szkołach działdowskiego powiatu, włączonego wówczas do województwa pomorskiego,
przepracować do 1939 roku bodaj 18 lat. Kiedy wybuchła druga wojna światowa, od
1935 roku był prezesem Związku Mazurów i jako autor licznych publikacji,
odsłaniających polskie oblicze Mazur i mazurskiej kultury, był postacią na tyle
na tym obszarze znaną, że podobnie jak inni - młodsi, ale z tej samej formacji
mazurskiej, którą ukształtował przedwojenny ośrodek w Działdowie - musiał po
cichu opuścić rodzinne strony i ukrywać się.
cdn

[rita100]

Podczas okupacji, w warunkach uproszczonego porządku aksjologicznego, wybór
między dobrem a złem, wybór metod działania i przetrwania, nie nastręczał wahań
ni rozterek. Karol Małłek mieszkał w podwarszawskich okolicach. Nawiązane
kontakty i współpraca z Radą Główną Opiekuńczą, z Tajną Organizacją
Nauczycielską, z różnymi odłamami ruchu ludowego - to jeszcze nie stanowiło
elementów sporu między działaczami mazurskimi, którzy od 1943 roku spotykali się
w ramach założonego wówczas tajnego Instytutu Mazurskiego. Dopiero latem 1944
roku, gdy Armia Czerwona w zwycięskim pochodzie na zachód zbliżała się w stronę
Bugu, nastał czas ożywienia politycznego, niepewnych realnego bytu kalkulacji i
marzycielskiego snucia planów, jak poszczególne organizacje polityczne zapatrują
się na sprawę mazurską i jaki chcą ustanowić tam porządek.
cdn

[rita100]

Dyskusje z przedstawicielami różnych opcji politycznych jeżyły nieraz włosy na
głowie. Los ludności z istniejących jeszcze Prus Wschodnich wyłaniał się z tych
programów jako godny pożałowania. Polityczna obliczalność, a może jedynie
pragmatyzm, kazała wówczas Karolowi Małłkowi skierować spojrzenie na tych,
którzy przynajmniej snuć wizje umieli piękniej, a w programach demonstrowali
uwrażliwienie na sprawy społeczne. Tak oto Karol Małłek i jego Związek Mazurów,
bazujący na tradycjach mazurskiego ruchu ludowego, w swej istocie
konserwatywnego i odległego od ideologii ruchu robotniczego, wyruszył z pisanym
na wyrost memoriałem do Lublina, do PKWN.

Nie wszystkim było tam po drodze. Nieco wcześniej, ale także i później, Jan
Szczech, absolwent teologii ewangelickiej, ponawiał wśród kolegów swoje uwagi,
aby obstawać przy autonomii i ewangelickim województwie mazurskim. Dowodził, że
inaczej Mazurzy zginą. Trudna "lekcja działdowska" w okresie międzywojennym, gdy
Mazurzy borykali się z różnymi przeciwnościami, była wciąż jeszcze świeżym
wydarzeniem. Zaprawiony w działalności organizacyjnej Fryderyk Leyk, działacz
ludowy o orientacji prolondyńskiej, który w 1919 roku organizował Mazurski
Związek Ludowy, również wykazywał daleko idący sceptycyzm. Tym bardziej był on
zasadny, że gdy napomknął o odtworzeniu Mazurskiego Związku Ludowego, pomysł ten
potraktowano w Lublinie jako wewnętrzne skłócenie, wprowadzające chaos i
separatyzm. Małłek jednak uważał, że wobec rozwoju sytuacji, nie ma dla Mazurów
jakiejkolwiek alternatywy. Albo będą obecni, albo rozstrzygnięcia zapadną bez
ich udziału.
cdn

[rita100]

Los ziemi pruskiej był w zasadzie przez wielkie mocarstwa przesądzony. Jeżeli
nie całość, to pokaźna część Prus Wschodnich miała być w przyszłości włączona do
Polski. Kwestie, jakie pozostawały do rozstrzygnięcia, dotyczyły losu
mieszkającej tam ludności. Czy w strukturach tworzonej władzy polskiej znajdą
się działacze, którzy mają jako takie pojęcie o ukształtowanej przez wieki
mazurskiej odrębności? Czy podczas wkroczenia Armii Czerwonej do Prus
Wschodnich, a więc do najbardziej na wschód wysuniętego obszaru III Rzeszy,
wywołane przez hitlerowskie zbrodnie na terenach okupowanych pokłady nienawiści,
coraz dobitniej podsycane przez sowiecką propagandę wojenną, nie obrócą się swym
ostrzem przeciwko bezbronnej ludności cywilnej?

To był argument za tym, by nie uchylać się od odpowiedzialności., by swą
obecnością chronić ludność mazurską przed niewyobrażalną tragedią. Ale już w
lutym, po przejściu frontu, niektórzy z członków Związku Mazurów mieli okazję
przekonać się, jak nieszczęśnie przedstawiała się sytuacja ludnościowa w
Działdowie i okolicach, a więc w ich stronach rodzinnych. Śmierć i poniewierka
najbliższych, wywózki do obozów pracy, gwałty i grabieże - to była ta nowa
rzeczywistość.
cdn

[rita100]

W marcu 1945 roku niewielka liczebnie grupa ze Związku Mazurów znalazła się w
tworzonych w Okręgu Mazurskim strukturach ludowej władzy. Nikt jakoś nie zwrócił
dotychczas uwagi, że Karol Małłek, od 1935 roku prezes Związku Mazurów, wcale
nie dostał wówczas zanadto eksponowanego stanowiska. Zamiast skierowania do
Olsztyna, trafił na powrót do Działdowa. Tam pełnił stanowisko starosty. Jednak
życie w rodzinnym powiecie, włączonym teraz do województwa warszawskiego, nie
tylko dla mazurskich rodzin, ale i dla mazurskich działaczy, postrzeganych
nieufnie i z dystansem - nie było nazbyt bezpieczne. Aby się uwiarygodnić wśród
ziomków, trzeba było reagować na krzywdy. A przecież, czy takie lub inne
działanie było krzywdą lub bezprawiem, o tym decydowały ogniwa NKWD. Toteż jak
młodszy brat Edward w Nidzicy, również Karol Małłek zostawił urząd starościński
i wyjechał stąd do Olsztyna. Tam krzątał się wokół Instytutu Mazurskiego, w
którym gromadziła księgozbiór, odznaczająca się nadzwyczajną energią, Emilia
Sukertowa-Biedrawina.
cdn

[rita100]

Spoglądając na życie Karola Małłka, wiele osób jest skłonnych przyjąć, że
największa jego aktywność przypadła na lata powojenne. Jako że to czas bliższy,
siłą rzeczy, najwięcej ten okres zostawił śladów działalności. Rzadko się
wszelako pamięta, że Małłek, podobnie jak inni działacze mazurscy, raz był na
wozie, raz pod wozem. Pod wozem - częściej. Zwłaszcza lata, które eufemistycznie
nazywa się okresami błędów i wypaczeń, wyrzucały go na margines życia.
Częstokroć bez jakichkolwiek środków, by zapewnić byt rodzinie. Toteż gdyby
zliczyć powojenny okres, kiedy Małłek miał na Mazurach pracę, to raptem by się
okazało, że tych lat, kiedy otrzymywał pensję, nie było nawet ośmiu. O ponad
połowę mniej niż przed wojną!

Wszelkie przewagi zawodowe, związane z pracą nauczycielską, jakimi mógł się
poszczycić, to zorganizowanie i kierowanie Mazurskim Uniwersytetem Ludowym w
Rudziskach Pasymskich. O tej placówce za bardzo się już nie pamięta. Nie wiadomo
też, jak wspominają ją po latach jej słuchacze i jaką miarą mierzą w pamięci
czasy swej okaleczonej młodości. A ponadto - gdzie ich dziś szukać? Kiedy w 1945
roku Małłek przystępował po raz pierwszy do realizacji tego przedsięwzięcia, to
ratował młodzież mazurską przed wywózkami na Syberię i przed kolejnymi gwałtami.
Chronił przed głodem i dawał złudne poczucie bezpieczeństwa. Oczywiście,
prowadził tam pracę repolonizacyjną. Tych, których przodkowie przez setki lat
nie znali innego państwa oprócz Prus, uczył polskości. Okazało się jednak, że i
w tym nauczaniu był pewnie bardziej regionalny niż internacjonalny. Marzył mu
się bowiem program, który by w pierwszym rzędzie wyczulał słuchaczy na wartości
kultury mazurskiej. Jej poznanie miało dawać poczucie pewności i otwierać dalszą
drogę. Występował zatem z hasłem: Przez mazurskość do polskości. Trudno mi
oceniać, z jakimi doraźnymi efektami. Dość powiedzieć, że to hasło nie na długo
miało starczyć. Szybko straciło swoją nośność.
cdn

[rita100]

Od końca 1948 roku, nad pozorami demokratycznej różnorodności, tu i ówdzie w
śladowych formach wcześniej dostrzegalnej, zapanował w kraju totalitarny duch
stalinizmu. Siedząc w Rudziskach Pasymskich, z dala od politycznego ciśnienia,
Karol Małłek, jakby nigdy nic, nadal wcielał w życie swój program regionalizacji
nauczania. A że jako nauczyciel miał żyłkę działania społecznego, dążył do
umocnienia się w mazurskim środowisku, na które pragnął oddziaływać. Dość
formalnie chyba traktował swą przynależność partyjną. Była niczym polisa
ubezpieczeniowa, gdyż nie ukrywał swych związków z ewangelicką parafią w
Pasymiu. Mało tego, po wyborach kościelnych w Diecezji Mazurskiej, został
wybrany na członka synodu Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Jak na przełom lat
czterdziestych i pięćdziesiątych, tego było za dużo. W 1950 roku wyrzucono go z
partii, pozbawiono stanowiska i pracy, a na dodatek rozwiązano Mazurski
Uniwersytet Ludowy.

Mogło mu się zdawać, że popełniono okrutną pomyłkę, która prędzej czy później
zostanie wyjaśniona. Żył przecież w systemie, który na każdym kroku podkreślał,
że jest ustrojem sprawiedliwości społecznej. Tymczasem żadnego uwolnienia z win
nie było i aby Karol Małłek mógł zrozumieć własne błędy, aż po rok 1957 nie
dostał żadnego zatrudnienia. Nie był tu wyjątkiem. Czy takie były powody
usunięcia Małłka? Możliwe, że przedstawiano inne uzasadnienia. Można też
domniemywać, że chodziło tu o szerszą akcję pozbywania się ludzi, którzy - jako
że pracowali już przed wojną - nie dawali rękojmi w budowie lepszego jutra.
Przecież z innych powodów, pod innymi zarzutami, już wcześniej preparowano
oskarżenia wobec mazurskich działaczy ludowych ze Szczytna: Gystawa Leydinga,
Jana Lipperta i innych.
cdn

[rita100]

Od 1952 roku miejscem dla Karola Małłka i jego rodziny była Krutynia, gdzie nie
stronił od pracy fizycznej, koniecznej, aby utrzymać rodzinę. Ta miejscowość nad
piękną rzeką Krutynią, którą później nazwie "mazurskim Gangesem", stanowiła
dlań, już w spokojniejszych czasach, refugium aż po kres życia. Rodzinne strony,
okolice Działdowa, dla nikogo z przedwojennych działaczy nie stanowiły
schronienia. Tymczasem przed okresem październikowej odwilży w 1956 roku ten i
ów przypominał sobie, że Karol Małłek jeszcze żyje. Niektórzy nawet go
odwiedzali, badając, jak się czuje odstawiony na boczny tor. W tym czasie
ożywiła się prasa ogólnopolska, podejmując tematy drażliwe. Przez jej łamy
przetoczyły się, między innymi, dyskusje o tragedii mazurskiej i mazurskiej
krzywdzie, która w okresie stalinowskim dotknęła wszystkim przedwojennych
mazurskich działaczy, nie mówiąc już o mazurskich rodzinach na wsi, które w
milczeniu borykały się z nędzą i bezprawiem.

W okresie politycznej odwilży ci, których wcześniej odsunięto, podnieśli nieco
głowy. W przeciwieństwie jednak do takich osób, jak Fryderyk Leyk, Jerzy Burski
czy Walter Późny, którzy jesienią 1956 roku na pierwszej i jedynej po dzień
dzisiejszy Naradzie Inteligencji Miejscowego Pochodzenia, wyrażali dobitnie swój
stosunek do polityki partii i rządu, Karol Małłek głosu nie zabierał. Dopiero
później zorganizował spotkanie podobnego typu w Mrągowie. Ludzi miejscowych z
tego powiatu i ich problemy znał najlepiej. Podpis Małłka widnieje też pod
obszernym memoriałem z 1956 roku, z którym w grudniu delegacja Mazurów i
Warmiaków udała się do władz w Warszawie.
cdn

[rita100]

Gdy zmieniało się oblicze epoki, z lekka już inaczej ufryzowanej, przeżycia z
ostatnich lat nadwątliły zdrowie Karola Małłka. Jeszcze snuł najrozmaitsze
projekty, by osadzić się w pracy społecznej. Jednak zaoferowano mu tylko to,
czym zajmował się wcześniej. Złożyło się bowiem tak, że dawne pomieszczenia
Mazurskiego Uniwersytetu Ludowego opuścili w Rudziskach funkcjonariusze
rozwiązanego Urzędu Bezpieczeństwa. Karol Małłek mógł teraz tu wrócić i dalej
kierować Mazurskim Uniwersytetem Ludowym. Zaczęły się wyjazdy tych, którzy
opuszczali ojcowiznę. Rok później, gdy ta fala poczęła narastać, pierwszy
sekretarz wojewódzki dał z trybuny taką wykładnię: "Mazurzy nie sprawdzili się
jako bracia-Polacy". Za tą konstatacją przyszło niebawem milczenie wokół spraw
mazurskich. Społeczeństwo powinno się integrować wobec ważniejszych celów. Było
to zgodne z praktykowaną zasadą, że to, o czym się nie mówi, nie istnieje. W tej
atmosferze Małłek nie na długo zagospodarzył się w Rudziskach. Pracował tym
razem krócej niż za pierwszym razem, raptem trzy lata, a w 1960 roku przeszedł
na rentę.

Nastał wtedy dla niego okres, gdy począł sumować swoje dokonania, przystępując
do spisywania wspomnień. W Warszawie ukazał się niebawem zbiór Małłkowych baśni
"Opowiadania znad mazurskiego Gangesu". Bardzo cieszył się z tej książki -
pierwszej w miarę oryginalnej i niczym w lustrze prezentującej Małłkowe poczucie
humoru. Ale poza tym, skoro siadał do spisywania wspomnień, chciał dać wyraz
swej świadomości, że dane mu było przeżyć tragedię Mazurów, grupy etnicznej
ukształtowanej przez wieki i tracącej wciąż poczucie wspólnoty. Widział z
bliska, jak ona ulega całkowitemu rozproszeniu. Nad spisanymi przezeń
wspomnieniami, jeżeli odrzuci się kostium i styl epoki, dostrzec można wyraźnie,
jak między zapisanymi stronicami przemyka ten cień.
cdn

[rita100]

Poznałem osobiście Karola Małłka, gdy był już na rencie. Miałem wtedy
dwadzieścia lat i byłem studentem. Wszystko, co istotne, już się dokonało.
Mazurski świat, któremu na miarę swoich talentów i marzeń on poświęcił życie, z
wolna i w milczeniu się wywracał. Ten świat żywił się jeszcze legendą, jakie to
boje toczono przeciw mazurskiej krzywdzie. Tej dawnej, przedwojennej, ponieważ o
tym, jakie obecnie jest położenie tego ludu, przez olsztyńskie media nie
przemknęło się żadne słowo. Brak wrażliwości moralnej miał swe usprawiedliwienie
w powiedzeniu, że nie czas na rozdrapywanie ran. Tak oto z przeszłości, skazanej
na milczenie, pozostała tylko mazurska legenda - wyrastająca z tej gleby, lecz
już tracąca grunt pod nogami, oderwana od macierzystego podłoża. Przy jej
podtrzymywaniu, aby choć dla niektórych pozostała żywa, Małłek sam uczynił też
sporo. Siłą rzeczy, miała ona amorficzny kształt, ale wydawała się interesująca,
zwłaszcza dla ludzi z zewnątrz, którzy przynajmniej letnie sezony spędzali na
Mazurach, albo poznawali tę krainę przez opowieści Małłka, jak choćby pisarz
Igor Newerly, jak krąg autorów i aktorów związanych z warszawskim Studenckim
Teatrem Satyryków, czyli STS-em. Gdyby Małłek nie napisał wspomnień, które
ukazały sie w "Czytelniku" w czterech tomach, gdyby wcześniej nie opublikował
regionalnych widowisk, gdyby podejmując działania w różnych czasach nie spieszył
się z pisaniem - to kto wie, jak bardzo by się wtopił w mazurską legendę. Czyżby
nie było ładniej wspominać postać, której dowolny obraz sami możemy kształtować?
cdn

[rita100]

O Karolu Małłku słyszałem dużo wcześniej, jeszcze w latach chłopięcych, kiedy
uczęszczałem do szkoły powszechnej w okolicach Olsztynka. Już wtedy znałem
niektóre z opracowanych przezeń widowisk. Jednak nasza znajomość zaczęła się na
dobre, gdy sam zacząłem pisać i publikować w prasie swoje pierwsze utwory.
Studiując polonistykę w Toruniu, dość często miałem tam okazję, aby się z
Karolem Małłkiem spotykać. On bowiem, zajęty wtedy spisywaniem wspomnień, na
zimowe dni zostawiał dom w Krutyni i od jesieni po wiosnę przenosił się do
Torunia, przemieszkując u syna Janusza, wówczas młodego historyka na dorobku,
dziś cenionego profesora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Tamte moje kontakty, rozpoczęte w Toruniu, stały się częstsze, kiedy po
zakończeniu studiów przeniosłem się z żoną do Olsztyna. Spotykaliśmy się też w
innych miejscach. W marcu 1968 roku, gdy w Bydgoszczy spędziłem z nim parę
godzin, opowiadał mi o tym, że na swe okrągłe urodziny - na tę "kopę lat", która
mu spada na kark 18 marca - powinien być w Krutyni, gdyż swój przyjazd
zapowiedzieli zaprzyjaźnieni ludzie z STS-u. Na głos zastanawiał się jednak, czy
po tej antyinteligenckiej i antysyjonistycznej hecy, jaką urządzili
"partyzanci"w Warszawie, ci młodzi ludzie (wśród których byli i Andrzej Jarecki,
i Agnieszka Osiecka, i Andrzej Drawicz) będą mieli głowę na to, by zjawić się w
Krutyni. Przy następnym spotkaniu nie pytałem o to, jak udało się przyjęcie. Był
to już czas, gdy syjonistów tropiono też na Mazurach i Warmii. Znajomy Małłka,
działacz rady powiatowej w Mrągowie, właśnie został uznany za syjonistę. To nic,
że pochodził z rodziny starowierców, czyli - jak to dawniej mówiono - filiponów.
Ważne, że wytropiono go jako obcego. Opowiadając mi o tym zdarzeniu, Małłek
zauważył, że w tej sytuacji tylko patrzeć, jak władze dobiorą się do tyłka
Mazurom, którym z racji obcości też można przypisać syjonizm.
cdn

[rita100]

Na ogół Karola Małłka nie można było przyjmować inaczej, jak z dobrodziejstwem
inwentarza. A to znaczyło, że poszczególnie wydarzenia, które czynił przedmiotem
swych gawędziarskich popisów, lubił koloryzować tak, aby te jasne kolory, które
obficie im przydawał, oświetlały w całej krasie także jego postać. Trzeba było
mieć rozeznanie, co jest autentycznym wyznaniem, a co odgrywaną na pokaz rolą,
zwłaszcza w sytuacjach, gdy pragnął na siebie zwrócić uwagę.

Podczas przyjazdów Małłka do Olsztyna, spotykaliśmy się niejednokrotnie,
prowadząc rozmowy przy piwie. Wraz z żoną odwiedzałem też Małłków w Krutyni. W
pierwszych latach mojej pracy dziennikarskiej w Olsztynie, gdy byłem reporterem
terenowym w "Głosie Olsztyńskim", poznałem też ich starszego syna, Leopolda
Małłka, nauczyciela w Starych Kiełbonkach, który przyjechał kiedyś do mnie z
maszynopisem swych opowiadań. Dotąd wśród moich papierzysk spoczywa gdzieś ten
maszynopis. Podobnie jest też z teczką Karola Małłka, zatytułowaną "Zgadywanki
mazurskie", a także z kopią jego, dość rozrzutnie i pośpiesznie pisanej w latach
pięćdziesiątych, opowieści o krainie mazurskiej, której dzieje i piękno poznają
dwaj warszawscy harcerze, Andrzej i Jarek (prawdopodobnie Andrzej Jarecki i
Jarosław Abramow-Newerly posłużyli autorowi za wzór), a gdzie - jakże by
inaczej! - postać Karola Małłka jako znawcy i gawędziarza, i oczywiście jako
króla Mazurów, została należycie uwzględniona. Osobiste przeżycie ze spotkania z
Karolem Małłkiem ma też moja żona Swietłana, od ukończenia studiów
polonistycznych pracująca przez lata w Wydawnictwie "Pojezierze". Była bodaj
ostatnią osobą z zewnątrz, która z Małłkiem za życia rozmawiała. W sierpniu 1969
roku wypoczywała na urlopie w Pieckach. Któregoś popołudnia w jeden z ostatnich
słonecznych dni udała się do Krutyni i spędziła parę godzin w towarzystwie
Karola Małłka i jego żony Wilhelminy. Następnego dnia dotarła do niej wiadomość,
że Karol Małłek, niewiele godzin temu taki żywotny, zmarł nie obudziwszy się z
nocnego snu.
cdn

[rita100]

Jako gawędziarz, mający przy tym poczucie aktorstwa, był Karol Małłek uroczym
człowiekiem. Nieraz jednak przejawiał ciekawość aż do wścibstwa. Innym razem
natomiast, gdy wspominał o swoich spotkaniach, zdawało mu się, że ma wielkie
wpływy. Imponowały mu tzw. znajomości, odwiedziny lub spotkania z ludźmi władzy,
których chciał usposobić życzliwie wobec Mazurów i nieraz, na krótką chwilę
złudzeń, zdawało mu się, że swego celu dopiął. Potrafił się wzruszać i
"jadozić". I gdyby poprzestać na tym zewnętrznym oglądzie jego sylwetki, można
by powiedzieć, iż był człowiekiem szczęśliwym. Dla mnie jednak, jak przypominam
sobie, zastanawiające było to, że w jego wspomnieniach i refleksjach, które snuł
przede mną, rzadko kiedy pojawiały się nazwiska innych działaczy mazurskich.
Częściej rozprawiał o tych, których potrafił zainteresować Mazurami. Ponadto, w
odróżnieniu od innych działaczy mazurskich, bardzo solennych i nadzwyczaj
poważnych, on chętnie w toku rozmowy posługiwał się humorem i gwarą mazurską. A
przy tym, oprócz dosadnych - jędrnych, jak mówił - określeń, używał wielkich
słów: król Mazurów, lud mazurski, duch mazurski. Trochę to mnie, obdarzonego
sporą dozą sceptycyzmu, śmieszyło, lecz przecież, skoro na Mazury patrzyłem jak
na zapadający się świat, interesujące wydawało mi się to, iż spotkałem
człowieka, który z takim zapałem o nim rozprawia.

[rita100]

Karol Małłek uważał za naturalne, że to co mazurskie, trzeba pielęgnować. Mało
tego, niekiedy odnosiłem wrażenie, jakoby uznał, że wszystko co mazurskie znaczy
tyle, co jego własne. Jakże mogło być inaczej, skoro wyrastało z ducha
mazurskiego. Znaczyło to raczej potrzebę upowszechniania, aniżeli dbałość o
wierność szczegółom. Nie był przecież badaczem, ani typem mola książkowego.
Dlatego może mniej ważne było, skąd poszczególne treści regionalne zbierał i jak
je wykorzystywał, istotniejsze natomiast, by były one obecne, zgoła pod ręką, by
w każdej chwili można po nie sięgnąć. Znał wiele pieśni mazurskich i przysłów.
Jak mi się to teraz wydaje, była to próba ożywienia tego, co zmierzało już ku
milczeniu lub milczało, zgubione w dawnych latach czy wiekach. Niestety, nie
znalazł się nikt z badaczy piśmiennictwa i kultury mazurskiej, by z większą
dociekliwością spojrzeć na źródła, z jakich czerpał Małłek jako autor
opracowanych widowisk.

Nie chciał pomijać tradycji mazurskich, nieobecnych już w latach dwudziestych
zarówno w Prusach Wschodnich, jak i na mazurskiej - wchodzącej w obręb
Rzeczypospolitej - Działdowszczyźnie, ale o których jeszcze słuch nie zaginął.
Tak zebrał i opracował w latach trzydziestych widowiska: "Jutrznia mazurska na
Gody", "Plon czyli dożynki na Mazurach" i "Wesele mazurskie". Razem z Arno
Kantem opracował też wówczas "Regionalny śpiewnik mazurski". Proszę zwrócić
uwagę - w każdym tytule potykamy się o mazurskość!
cdn

[rita100]

To, co mazurskie, miało być znakiem rozpoznawczym. Tuż po drugiej wojnie
światowej widowiska te wydano drukiem w Olsztynie. Niektóre ze wstępem Emilii
Sukertowej-Biedrawiny. Spośród nich tylko "Jutrznia na Gody", parokrotnie, w
różnych parafiach ewangelickiego kościoła, była na Mazurach wystawiana. Po raz
ostatni widowiska opracowane przez Karola Małłka przypomniano drukiem w
Olsztynie po jego śmierci, publikując je wszystkie razem w tomie - Karol Małłek
"Jutrznia mazurska na Gody"[1980]. Tom ten zawiera przedmowę, zwracającą uwagę
na wspólnotę ludowych obyczajów w różnych polskich regionach i wędrówkę motywów
w przekazach ustnych. Przedmowa ta, oddająca hołd Małłkowi, jest jednak
pośrednio dowodem, że w badaniach nad piśmiennictwem mazurskim nie było po
wojnie większej dociekliwości ani bardziej analitycznego i krytycznego oglądu
mazurskiego folkloru. A przecież ten krąg zainteresowań Małłka, który przejawił
się w opracowywaniu widowisk, stanowi doskonały przykład na to, w jaki sposób
starał się pobudzić zmierzchającą tradycję i z jakich wzorów przy tym korzystał.

Bez wątpienia Karol Małłek jawi się tym, którzy go znali, jako wytrwały
popularyzator kultury mazurskiej, ale pojmowanej w sposób swoisty. Z różnych
względów dość swobodnie operował źródłami przekazu. Trudno tu mieć do niego o
cokolwiek pretensje. To była ta przedwojenna szkoła działdowska, by Mazurów
"dowartościować", a ich dzieje - nie stroniąc od przesady - grubym ściegiem
pozszywać, zostawiając na boku wszelkie historyczne uwikłania i warstwy kultury,
byle tylko ukazać polskość. Małłek w dziedzinie folklorystyki był ochoczym
amatorem, a więc nade wszystko miłośnikiem. Powołując się na przekaz ustny, w
nim upatrywał źródeł tradycji. Czy tak było w istocie, jak napisał we wstępie do
wydanej przed wojną "Jutrzni mazurskiej na Gody"? Tam podkreślał bowiem, że
widowisko to utrwalił i opracował "dzięki tylko dobrej pamięci naszych, w
sędziwym wieku, ojców i matek".
cdn

[rita100]

Był czas, gdy wszystko, co wiązało się z pruskością, miało złe konotacje.
Dlatego też Małłek - w ślad za Emilią Sukertową-Biedrawiną, która wprowadziła
łagodniej brzmiący termin "kancjonał mazurski" - również "Nowo wydany Kancyjonał
Pruski" nazywa "kancjonałem mazurskim". Przez wprowadzenie tej zmiany nie
nastąpiła jednak zmiana treści.. Dlatego i tam, gdzie Małłek tego nie zaznaczył,
pobrzmiewają pieśni ze starego kancjonału. Cóż więc mamy w "Jutrzni"? Na
przykład, gdy "z dala słychać głos śpieszącego się Pielgrzyma", to jego śpiew
zawiera pieśń nr 687 z kancjonału [strofa pierwsza i czwarta]. Gdy Chór śpiewa
"Posłuchajcie z weselem" - to jest to pieśń nr 47 [strofa pierwsza, druga i
piąta]. Natomiast "Czwarta oracja" u Małłka - to kancjonałowa pieśń nr 791, ale
w wersji skróconej, z jedną zmianą. Otóż gdy w "Nowo wydanym Kancyonale Pruskim"
jest: "Wysławiajcie imię Pańskie dziś narody pogańskie", to u Małłka mamy
"narody chrześcijańskie". Po trzynastej oracji w "Jutrzni", Małłek daje pieśń
czterech chórków, które śpiewają "Narodziuł się nam Zbaziciel"- jest to pieśń nr
39 z kancjonału, tyle tylko, że w zapisie gwarowym. "Czternasta oracja" zaś, to
z lekką zmianą w trzeciej strofie, cała pieśń nr 49 z kancjonału. "Osiemnasta
oracja" to pieśń nr 195. A jako że jest to pieśń o Duchu Świętym, w pierwszej
strofie zamiast słów "Duch Święty" Małłek umieścił słowo "Dzieciątko". Zapewne
tych pożyczek było więcej. One wszystkie przedłużały żywot pieśni z "Kancjonału
Pruskiego".

Nie podaję tych przykładów, aby pomniejszać dorobek Karola Małłka. On był
popularyzatorem, który przez opracowywanie widowisk chciał podtrzymać żywot
gubiących się tradycji. Ale cóż powiedzieć o badaczach piśmiennictwa
mazurskiego? Że okazali nieczułość na pieśni kancjonałowe? Być może, że do
kancjonału nawet nie zajrzeli. Wszystko wskazuje bowiem na to, że nie dotarli do
źródeł, z których Małłek czerpał i wykorzystywał przy opracowywaniu widowisk.
Dobrze by było porównać je choćby z tym, co opublikował W. Roschkowski przed stu
laty w pracy "Na Gody. Jutrznia", albo z rozrzuconymi w kalendarzach fragmentami
innych, równie ciekawych zapisów, jak choćby nauczyciela Karahla z Turowa? Bez
tej ciekawości, która dla badaczy dziejów i kultury jest przygodą, zasypane i
zapomniane zostają mazurskie źródła. Nic dziwnego zatem, że w uogólnieniach,
zamiast dotrzeć do wcześniejszych stuleci, poprzestaje się na tradycji ustnej i
na XIX wieku.

Jak widać po tym - spiritus flat, ubi vult. Podobnie ma się rzecz z innymi
widowiskami. W "Plonie czyli Dożynkach na Mazurach" znalazł się nawet, na co
nikt dotychczas nie zwrócił uwagi, wiersz Michała Kajki jako utwór anonimowy!
Świadczy to o tym, że konstatacje autora opracowań przyjmowano na wiarę, bez
próby sprawdzenia, skąd Karol Małłek czerpał ducha mazurskiego. Co prawda, jeśli
chodzi o "Wesele mazurskie", to na niektóre jego elementy, jak choćby włączenie
nowych pieśni, z ludową proweniencją niewiele mających wspólnego, zwracano
uwagę. Ale przygodą może tu być podjęcie innych tropów. Jednym z nich byłoby
choćby rymowane zaproszenie, zwane też "Przeproszką na wesele", które zanotował
Jan Karol Sembrzycki w swoim szkicu opublikowanym na łamach czasopisma
ludoznawczego "Wisła". Ono przecież bez większych zmian znalazło się także w
widowisku opracowanym przez Małłka.
cdn

[rita100]

4.


Na przedwojennej Działdowszczyźnie, w czasie gdy działał Związek Mazurów, było
także wojsko polskie. Od wiosny 1939 roku, a więc na parę miesięcy przed
wybuchem II wojny światowej, pełnił w okolicach Działdowa swoją służbę Władysław
Anders, skierowany tu z Wileńszczyzny. Jak wskazują na to jego wspomnienia,
zawarte w książce "Bez ostatniego rozdziału", bardzo wymowny charakter ma
stosowny fragment rozmowy, jaką podczas wojny prowadził Władysław Anders w
Moskwie. Ze wiążę ją z Karolem Małłkiem i wspomnieniami o nim, to zapewne czysta
spekulacja myślowa z mojej strony. Po prostu, jak uważam, łatwiej będzie
spojrzeć na los mazurski w okresie powojennym, gdy zestawiając ze sobą fakty, z
pozoru odległe, uświadomimy sobie, że wówczas, w toku wojny, nikt nie
kwestionował obecności Mazurów w Prusach Wschodnich.

Był 18 marca 1942 roku. W tym dniu Karol Małłek miał urodziny i kończył 44 lata.
Tego samego dnia o piątej po południu odbyło się w Moskwie ważne spotkanie. Oto
Władysław Anders w towarzystwie szefa sztabu, pułkownika Okulickiego, w
obecności Mołotowa i sekretarza, odbył rozmowę ze Stalinem.

Rozmowa dotyczyła organizacji wojska polskiego na terytorium sowieckiego
imperium. Ale w książce Andersa "Bez ostatniego rozdziału", gdzie z rozpisaniem
na głosy zawarte zostały szczegóły z tego spotkania, znalazł też drobny
fragment, na który, jak dotychczas, nikt nie zwrócił uwagi. Nie dotyczy on
Małłka. Dotyczy on mianowicie tego, jak trzymają się Mazurzy:
"Anders: [...] Ja stojąc na granicy Prus Wschodnich wiedziałem dokładnie, co
jest naprzeciw mnie. [...].
Stalin: No tak. Dla was wywiad na terenie Niemiec nie powinien być trudny. Jest
tam przecież wielu Polaków.
Anders: Słusznie, mnie np. dostarczali wiadomości Mazurzy z Prus Wschodnich.
Stalin: Mazurzy trzymają się jeszcze? To dobrze.
Anders: Tak, trzymają się bardzo dobrze i na pewno wytrzymają do końca."
Po niespełna trzech latach, gdy fronty białoruskie przeszły przez Prusy
Wschodnie, w życiu ludności rodzimej, która nie opuściła swych domów, rozpoczął
się nowy okres.
Był to okres sprawdzania, jaki jest duch mazurski i ile wytrzyma, zanim
zabraknie mu tchu.

[rita100]

Co z prac Małłka zostało? Nie jest to pytanie błahe. Może się okazać przecież,
że tylko barwna postać. Cztery tomu wspomnień, wydane w latach sześćdziesiątych
w "Czytelniku", jak podejrzewam, nie satysfakcjonują dziś nikogo. Dla tych,
którzy poszukują prawdy o skomplikowanej przeszłości, zgromadzony tu materiał
jest nazbyt literacki. Świat postrzegany jest nie tylko subiektywnie, co jest
przywilejem pamiętnikarza, ale też jakby ze zbyt dużą dowolnością. Jeżeli
pierwsze tomy wspomnień miały walor poznawczy i na swoją miarę odkrywczy, to dwa
ostatnie tomy "Z Mazur do podziemia" i "Polskie są Mazury", interesujące przez
to, że dotyczą potyczek z historią najnowszą, w wielu wypadkach każą zastanowić
się, co autor pominął, co przerysował, a co ze względów na cenzurę, która była
częścią składową socjalistycznego ustroju, z napisanego tekstu mu amputowano.

Dbałość o to, by autor był postacią, która podziwia stworzony przez siebie
obraz, rodzi niejednokrotnie podejrzenie, że skłonność do fabularyzacji bierze
górę nad oceną osób i wydarzeń. Że innych książek wówczas nie było, które by
traktowały w sposób osobisty o Mazurach, każą mimo wszystko docenić trud Karola
Małłka i wartość jego wspomnień jako ważnego dokumentu. Tak zresztą było, że
książki te zwróciły na siebie uwagę. Ożywiły na moment pamięć o autorze, który
tych przejawów zainteresowania już nie doczekał. Oprócz drażniącego dziś
sztafażu, w który Małłek przyoblekał niektóre zdarzenia, trzeba też powiedzieć,
że przemycił więcej prawdy o mazurskim losie niż inni, szczególnie o latach
powojennych.
cdn
ps
też mi się tak wydawalo, ze coś autor przemyca....

[rita100]

Z perspektywy lat, gdy pośpiesznie ocenia się życie i działania ludzi, którzy w
powojennych dziesięcioleciach byli aktywni, w geście zniecierpliwienia lub z
niewiedzy odrzuca się częstokroć to, co wymagałoby analitycznego oglądu, a także
rozeznania i refleksji nad mechanizmami społecznymi, w których ludziom przyszło
wtedy działać. Tak więc wspomnienia, nad którymi "pracowała" cenzura, nie oddają
nawet tego, co Małłek napisał. Przecież oprócz napisanych wspomnień prowadził
również dziennik. Jego fragmenty publikował Tadeusz Willan w ostatnim okresie
istnienia "Warmii i Mazur". Małłek był postacią skomplikowaną. Nikt nie napisał
o nim monografii.
cdn

[rita100]

Z książki tej, zawierającej pewne bogactwo materiału nie skrywanego za fikcyjną
szatą, pragnę przytoczyć fragment, który nie ogranicza się jedynie do postaci
Karola Małłka, ale który jest jakimś refleksem tego, jakie wrażenia i jakie
wspomnienia osadzały się w mojej pamięci, kiedy rozglądałem się w szarej
rzeczywistości stanu wojennego w połowie lat osiemdziesiątych. Narrator "Kroniki
z Mazur" przedstawia rzeczywistość i przeszłość w trzeciej osobie, a osoby
związane z Mazurami życiem i działalnością jawią mu się tak:

Lepiej czy gorzej, ale przed laty zdołał jeszcze poznać tych wszystkich, którzy
przed wojną i podczas jej trwania zapatrzeni byli w przyszłość i mimo grozy,
jaka roztaczała się wokół, z radością marzyli o tym, że tam gdzieś przed nimi,
jeszcze oparami wojny przykryte, odsłoni się mazurskie niebo, spokojne i
pracowite, jak to nad ojcowizną. Potem życie korygowało ich marzenia. Obdarzało
tym, co miało pod ręką: funkcją i aresztowaniami, pozbawieniem pracy i medalami,
krótką chwilą na snucie bohaterskich opowieści i zapomnieniem od etapu do etapu
politycznej odnowy. Jeżeli jest więc gdzieś mazurskie niebo, to zapewne Fryderyk
Leyk, syn "kaziciela gromadkowego", będzie tam chciał reaktywować Mazurski
Związek Ludowy, a Karol Małłek zwoła posiedzenie Związku Mazurów i zacznie
przypierać pytaniami zebranych, czy jeszcze czują prawdziwego ducha mazurskiego.
Co na to odpowie mu skrupulatny Gustaw Leyding? Może zapyta, czy nie zapomnieli
wysłać zaproszenia do Szwajcarii, gdzie zmarł na obczyźnie, w rodzinnej krainie
poniżany, doktor Adolf Szymański, autor przedwojennej pracy o Mazurach pruskich
przed zagładą? Zapewne przypomną sobie o Fryderyku Burskim, pierwszym pośle
mazurskim do KRN, od początku odsuwanym z zajmowanych stanowisk, a potem
spychanym w takie zapomnienie, że nie wiadomo, kiedy skończyło się jego
publiczne życie, a kiedy ten ciężar przejęła już cywilna śmierć.

Kiedy snuł te rozważania, w szumiącym cicho radiu, od rana włączonym, usłyszał
nagle kolejny odcinek prozy Igora Newerlego. Był to fragment końcowy opowieści o
Karolu Małłku i jego pogrzebie, zawierający autorskie wyznanie, co nad tą trumną
trzeba byłoby powiedzieć i dlaczego zamilczeć, i dlaczego zawstydzić się.
cdn

[rita100]

Gdy po wyborach z 4 czerwca 1989 roku znalazłem się w senacie, miało się okazać,
ze już po paru miesiącach przyjdzie mi zabrać głos w sprawie Karola Małłka. Nie
na forum senatu, ale w licznych, drobnych działaniach, które miały na celu
obronę jego imienia. Stało się bowiem tak, że rok wcześniej, a więc w poprzednim
ustroju, z okazji dziewięćdziesiątej rocznicy urodzin Karola Małłka, nadano jego
imię Szkole Podstawowej w Narzymiu. To miejscowość gminna, położona opodal
Brodowa, w którym Małłek się urodził. Po roku, gdy rozpoczął się nowy rok
szkolny, ktoś przypomniał sobie, że tutejsza szkoła nosiła przed wojną imię
marszałka Józefa Piłsudskiego. Odtąd zarówno szkoła i kuratorium w Ciechanowie,
jak i ministerstwo edukacji narodowej były zasypywane listami, w których
samozwańczy rzecznik przedwojennego patrona osądzał od czci i wiary obecnego
patrona. Jak podczas gry w dwa ognie, dwojakie wysuwał insynuacje i oskarżenia.
Raz, że obecny patron wprowadził stalinizm, dwa - że był hitlerowskim niedobitkiem.

Lektura tych wymysłów, okraszona coraz nowymi epitetami, była dla mnie
porażająca. Ukazywała przy tym, jak jasność spojrzenia mąci nacjonalistyczny
mrok. A to wszystko toczyło się pod hasłem rozprawy z komuną i błędami
przeszłości. Tymczasem w samym Narzymiu, jak dowiedziałem się od delegacji
gminnej, która z prośbą o pomoc odwiedziła mnie w Olsztynie, atmosfera zagęściła
się tak, iż nauczycielom trudno było prowadzić normalny tok nauki. Zwróciłem się
w tej sprawie do senator Anny Radziwiłł, która była wówczas także wiceministrem
edukacji narodowej. Nie musiałem długo wyjaśniać, kim był Karol Małłek - czytała
moją "Kronikę z Mazur". Zgodziła się z opinią, że ten, kto tak związany był z
duchem miejsca, zarówno za życia, jak i po śmierci, otaczany bywa przez miejsca
tego zaduch.

Rzeczą istotną jednak było to, by przedstawić argumenty i na ich podstawie
wyjaśnić konflikty i ich na nowo rozpalające się zarzewie. Ci, którzy podsycali
konflikt, stanowili grupę niewielką, ale nieustępliwą. Próbowałem zainteresować
tą sprawą senatorów z województwa ciechanowskiego i do każdego z nich, nie
poprzestając na rozmowach, wystosowałem list, przedstawiając racje, które
skłaniają do zdecydowanego działania. Przecież konflikt nie dotyczył tego, czy
Marszałek na szacunek nie zasługuje. Istota problemu tkwiła w odpowiedzi na
pytanie: Czy chcemy z mazurskiej ziemi usuwać nadal ślady po Mazurach? Na tym
nie poprzestałem. Poproszony o opinię, wystosowałem też odpowiednie pismo do
ministerstwa edukacji narodowej. Stamtąd od ówczesnej dyrektor Departamentu MEN,
Blandyny Kuchczyńskiej, otrzymałem w odpowiedzi zapewnienie, że zgodnie z moim
stanowiskiem, podzielanym przez ciechanowskie kuratorium oświaty, Karol Małłek
dalej będzie patronem szkoły w Narzymiu.

Inicjator tej akcji, reagujący alergicznie na wszystko, co mazurskie, nie
odłożył pióra. Odbywały się zebrania. To że większość była za tym, by Małłka
zostawić, nie miało jakby znaczenia. Nikt z dziennikarzy po pióro nie chwycił.
Nikt nie zaciekawił się, skąd wydobywają się na wierzch takie pokłady
nienawiści. I choć pamięci Małłka nie wykreślono z Narzymia, nacjonalistyczny
mrok pozostał.
cdn

[rita100]

Na dobrą sprawę, jak sądzę, wszystko bierze się stąd, że powojenna historia
Mazur jest nieprzepatrzona. Małłek nie zachował tych reguł, a w swych
wspomnieniach lekko zahaczył piórem o ten okres. Notując bowiem to, co w 1945
roku doświadczył po powrocie w rodzinne strony, nie mógł do końca pominąć ludzi,
którzy wówczas ochoczo angażowali się w akcję oczyszczania działdowskiego
skrawka Mazur z tych rodzin, których już przed wojną nie darzyli sympatią.
Małłek był świadkiem tego, co w 1945 roku czynili. Dlatego też ludzie z tego
kręgu właśnie, wiedzeni dziś nowym patriotycznym duchem, chcą wymazać jego imię,
tak jak to uczyniono z mieszkańcami Narzymia w 1945 roku, którym z zapałem, we
współpracy z NKWD, ułatwiano wyjazd z Działdowszczyzny na Syberię, aby móc
skorzystać ze sprzętu i dobytku, jakie zostały w opustoszałych domach. Pamięć o
tym - sądząc po tym, co usłyszałem - nie do końca wygasła.

Postać Karola Małłka i jego usiłowania trzeba widzieć w całej złożoności losów
mazurskich. Okazjonalne wspomnienia, skoncentrowane na ukazaniu sylwetki, a
unikające opisu uwarunkowań i czasów, pod których wpływem Karol Małłek działał,
skazane są na to, że zamiast rzeczywistego dramatu otrzymamy retuszowany portret
- osoby miłej na wejrzeniu, jak u Dickensa w "Klubie Pickwicka". Aby tak się nie
stało, że wszystko zmierza do radosnego końca, do wspomnień o Karolu Małłku
pragnę włączyć jego brata.
cdn

[rita100]

�Tylko ze słyszenia i z Pańskiej niewymownie ciekawej książki 'Kronika z Mazur'
jest mi Pan znajomy. Ale skoro jesteśmy synami Ziemi Mazurskiej - tym samym
jesteśmy 'swoi', chyba też ofiarami niedoli - tragedii mazurskiej." - Tak
napisał do mnie w pierwszym liście, wysłanym w listopadzie 1994 roku z Hamburga,
Edward Małłek. I tak się przedstawił:

�Jestem bratem Karola Małłka, z którym dzieliłem los w czasie okupacji. Po
'wyzwoleniu', po zrezygnowaniu ze starostwa w Nidzicy w 1945 roku, los w
kwietniu 1946 roku zaprowadził mnie w roli pastora do Ełku, gdzie byłem jedynym
z działaczy mazurskich - oczywiście 'trefny' do tego stopnia, że nawet brat
Karol i przyjaciele [tu nazwiska] nie wstępowali do mnie, gdy byli uczestnikami
różnych konferencji i uroczystości 'mazurskich' w Ełku, na które ja nie miałem
wstępu. W Związku Mazurów przed wojną i w czasie okupacji byłem najbliższą osobą
mego brata Karola, ale bardzo często o odmiennych poglądach na nasze sprawy".
cdn

[rita100]

Osiemdziesięcioośmioletni Edward Małłek żył sprawami Mazur. Do swych listów,
jakie pisał do mnie przez pół oku, dołączał czasem kopie listów, które kierował
do innych osób, jakieś dokumenty, a także własne maszynopisy, w których ujawniał
swoje przemyślenia czy marzenia. Tak dowiedziałem się, że gdy zmienił się w
Polsce ustrój, co roku przyjeżdżał na Mazury. W czerwcu 1995 roku, jak
uzgodniliśmy to listownie, mieliśmy się spotkać w Olsztynie. Do tego nie doszło.
W "Gazecie Olsztyńskiej" - na co zwróciła uwagę córka Sukertowej-Biedrawiny,
Bożena Wilamowska - w kronice wypadków ukazała się notatka tej treści: "W dniu
24 czerwca 1995 roku na dworcu w Olsztynie zmarł turysta niemiecki". Tym
"turystą" był Edward Małłek, absolwent polskiego seminarium nauczycielskiego w
Działdowie, polski oficer biorący udział w wojnie 1939 roku, a podczas okupacji
- sekretarz tajnego Instytutu Mazurskiego.
cdn

[rita100]

Potem, tuż za przechodzącym frontem, z grupą inteligencji mazurskiej przybył na
tereny Mazur. Karol Małłek został starostą w Działdowie, Edward natomiast - w
Nidzicy. Obaj nie wytrzymali długo. Jako starosta w Nidzicy Edward szybko
przekonał się, że nie podoła obronie miejscowej ludności przed gwałtami,
grabieżą, wysiedleniami, stosowanymi przez wojsko i NKWD, oraz przed
szabrownikami. Wtedy zrezygnował, odstał od władzy ludowej i został księdzem
ewangelickim w Ełku. Tam doświadczył, jak w województwie białostockim i
administracja, i UB tępią autochtonów. Z czasem w parafii zabrakło wiernych.
Wtedy zaczął pracować w gminnej spółdzielni. Potem długie lata był bez pracy.
Rodzinę z czwórką dzieci próbował utrzymywać z prowadzonej pasieki. Na początku
lat siedemdziesiątych został praktycznie bez środków do życia. W 1970 roku żona
wyjechała do rodziny w USA. On trzy lata później wyruszył do Kanady. Potem oboje
zamieszkali w Hamburgu. W jego listach, jak wyczuwałem, stale obecne było
napięcie, że jako ziomek ziemi mazurskiej, "pozbawiony do niej praw ze strony
Polski", czuł się w obowiązku wypowiedzenia własnego zdania. Przez pół wieku nie
dana mu była ta możliwość.
cdn

[rita100]

Tęsknota za Mazurami była silniejsza niż rozżalenie. Ona sprawiła, że po 1989
roku nie mógł ni roku wytrzymać bez bliskich krajobrazów, wśród których, z
powodu braku ludzi i zaniedbania, ginęły nawet miejsca wiecznej pamięci. On,
emerytowany pastor, postanowił uporządkować cmentarzyk w rodzinnym Brodowie. Z
zaoszczędzonych 10 tysięcy marek postawił ogrodzenie i ufundował tablicę z
polskim napisem: "Tu leżą pochowani dawni mieszkańcy". Na tablicy
wyszczególniona jest długa lista nazwisk. Uroczystości na odnowionym cmentarzu w
Brodowie odbyły się z udziałem działdowskich władz i gości w 1994 roku. Cały
opis uroczystości, wraz ze zdjęciami, wysłał Edward Małłek do
"Ostpreussenblatt". Miał nadzieję, że redakcja tę relację opublikuje. W odmownej
odpowiedzi, wraz z którą powrócił tekst i przesłane zdjęcia, dowiedział się, że
przez swoje działanie "wprowadza bałagan historyczny". Bo gdyby obok polskiego
obelisku, postawił tablicę w języku niemieckim, to wówczas taką relację redakcja
mogłaby ostatecznie opublikować.

W Brodowie jest także pomnik Karola Małłka, ze stosownym dla poprzedniej epoki
napisem. Na jego temat i na temat starszego brata Karola podzielił się ze mną w
ostatnim liście taką refleksją:"Przecież Karol - napisał Edward Małłek - nie
"walczył o polskość tej ziemi", lecz, ryzykując zdrowiem, walczył o prawo
Mazurów do swej Ziemi Ojczystej... Serce się kraje, wspominając Karola trud,
znój i poświęcenie. W imię czego, dla kogo?..."

Wspominając życie Karola Małłka, czułem się zobowiązany, aby nie pominąć także
tych pytań.


ERWIN KRUK

PS. Ten tekst (tu nieco skrócony) ukazał się w książce zbiorczej pt. "Pierwszy
między Mazurami. Wspomnienia o Karolu Małłku", wydanej przez Ośrodek Badań
Naukowych i Towarzystwo Naukowe im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w 1998 roku.

www.luteranie.pl/diec.mazurska/pl/biuletyn/KMallek.htm

[rita100]

o co toczył się ból.
Czytałam pomału i zrozumiałam

"Tęsknota za Mazurami była silniejsza niż rozżalenie. Ona sprawiła, że po 1989
roku nie mógł ni roku wytrzymać bez bliskich krajobrazów, wśród których, z
powodu braku ludzi i zaniedbania, ginęły nawet miejsca wiecznej pamięci. On,
emerytowany pastor, postanowił uporządkować cmentarzyk w rodzinnym Brodowie. Z
zaoszczędzonych 10 tysięcy marek postawił ogrodzenie i ufundował tablicę z
polskim napisem: "Tu leżą pochowani dawni mieszkańcy". Na tablicy
wyszczególniona jest długa lista nazwisk. Uroczystości na odnowionym cmentarzu w
Brodowie odbyły się z udziałem działdowskich władz i gości w 1994 roku. Cały
opis uroczystości, wraz ze zdjęciami, wysłał Edward Małłek do
"Ostpreussenblatt". Miał nadzieję, że redakcja tę relację opublikuje. W odmownej
odpowiedzi, wraz z którą powrócił tekst i przesłane zdjęcia, dowiedział się, że
przez swoje działanie "wprowadza bałagan historyczny". Bo gdyby obok polskiego
obelisku, postawił tablicę w języku niemieckim, to wówczas taką relację redakcja
mogłaby ostatecznie opublikować."

----------------
Panie Kruk - DZIEKUJE
Kostek, również dziękuje, za pamięć.
Dzień dzisiejszy powinien byc Dniem Mazura - szacunku i zrozumienia.
I w ogóle jestem w szoku i nie wiem co pisać. Trzeba iśc śpać.

Gajowy, poszukasz wszystkie albumy jakie mamy o Małłku i jego miejsc.
Dobrze, że Fedar zrobił obrazeczki. Teraz inaczej na to spojrzymy.

Nie wiem czy Król Mazur cieszyłby się z remontowanego Tanennbergu ?
A gdzie Mazury ? Czy nie mają pierszeństwa ?
Nawet nie wiem czy dobrze myśle.

[rita100]

> Panie Kruk - DZIEKUJE
> Kostek, również dziękuje, za pamięć.
> Dzień dzisiejszy powinien być Dniem Mazura - szacunku i zrozumienia.

[fedar]

Rito, fejn to wszystko opisałaś. Jak to dobrze, że miałaś taki świetny pomysł z
przypomnieniem postaci i uczczeniem dnia urodzin Małłka. Jak wiesz, od pewnego
czasu nie mam dostępu do sieci, więc zaglądam tu tylko wtedy kiedy mam
możliwość. Ten wątek przeczytałem jednym tchem.

[gajowy555]

To tutaj mamy zdjęcia związane z Karolem Małłkiem (dzięki Fedarowi)

BRODOWO

[rita100]

Dzianki.
Jek nigdy Karol Małłek nolazł się na Forum Internetowym i lejduja sia co moglim
go poznać dokładniej niż zawdy. Tak tero ziemy co ni ło polskośc łaziło, tlo łón
ratował mazurskość. Zył w ciasch dzie całyj cias musiał walcyć z urzandnikami i
mentalnością ludzką. Widac , że się załamał, poddał. No ale co mógł zrobzić
człoziek bez pracy i nie doceniany. Był dla Polski niewygodny, bo walczył o
Mazury. Tak , i taką prawdę musimy ziydzieć.
Sami ziamy co głozió muru nie przebzije.
A cytalista o horrorze walki ło nazwe szkoły Małłkowej - bo ti jygo szkoła.
No i jek walcyć z ludzmi ? - no fejn co buł Erwin Kruk

A zycie toczy sia dalej ..... i z Karolem Małłkiem królem Mazur

[rita100]

Z drugiej strony mógł sie Karol Małłek załamać, bo zrozumiał, że nie było siły
zatrzymać ekspansji Mazurów do Niemiec.