"Die Jeromin Kinder" cz.II

[rita100]

autor: Ernest Wiechert

- Kiedyś pańska wieś będzie miała z pana pociechę... jak to się ona nazywa ?
- Sowiróg, panie tajny radco.
- Sowiróg, tak.... same słowiańskie nazwy... a co to znaczy ?
- "Sowi zakątek", panie tajny radco.
- Sowi zakątek - powtórzył tajny radca - tak... tam żaden z tych paniczów
miastowych nie pójdzie.... Będziesz pan tam sam, kolego Jonsie Jeromin, sam ze
swoją sztuką i swoim sumieniem. Bo tam chyba jest jeszcze sumienie,nieprawdaż?
- Jest, panie tajny radco.

"Jest wiele jadła w bruzdach biedaków"
(Księga Przypowieści XIII/23)

czI
forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=38446&w=59320675&v=2&s=0

[rita100]

Żandarm wiejski Korsanke jechał na swej wysokonogiej kobyle przez wieś.
Korsankemu już całkiem włosy posiwiały. Tak wiele się tu działo, Boże drogi, a
strumień czasu spływał w głąb. Przed wojną, podczas wojny i później. Stara
kobieta z "Biednej Grzesznicy dyktowała na jego ręce swą spowiedź, a przy
mielerzu siadywał Jakub szarpiąc sobie duszę w poszukiwaniu sensu świata. Cesarz
nie siedział już na tronie, a Korsanke złożył nową przysięgę, przysięgę na
republikę, sam nie wiedział co to takiego republika. Wielcy wytyczają drogę
ojczyźnie, a prości ludzie słuchają.

Był człowiekiem prostym, dzieckiem prostych ludzi, a przecie odczuwał, jak
piękna jest ta ziemia, po której idzie. I że to jest ziemia rodzinna. Wieś
spaliła się, ale oto znów szarzeją nowe strzechy, bez kwitnie kele płotów, a na
wzgórzu ciemny świerk zwany "Zmarłym Pastorem". Gdzie mniszka zżarła lasy, znowu
jaśnieje młoda zieleń. Pokój, jak okiem sięgnąć, pokój po krwawej wojnie, pokój.

[rita100]

Było mu na duszy prawie tak jak w niedzielę. Dzwony zginęły w ogniu wraz z
kościołem, ale skrzypce także są piękne, gdy ich głos unosi się nad cichą
wioską, a tam w domu, w jego starej zołnierskiej skrzyni leżą głęboko na samym
dnie dziecięce skrzypeczki, które podarował synkowi, zanim dziecięca śmierć
przeszła przez wieś.
"Ubogiemu zawsze wiatr w oczy"..... pomyślał gdy wtem usłyszał jak smyczek
stuknął o katedrę, a potem dzieci na dwa głosy podjęły nową melodię. Swawolną,
natrętną i jak się wydawało Korsankemu, bezbożną.

Tam nad Renem, w Luksemburgu
Latek temu mnogo,
przyszło na świat dziecko
zwane Kuternogą.
Hop, hej, hej, kuter.....
Hop, hej, Kuternogą.

Zachciało mu się grać w teatrze,
Lecz matka krzyknie srogo:
"Pacierza się wpierw naucz,
Obrzydliwy Kuternogo!"
Hop, hej, hej, kuter....
Hop, hej, Kuternogo!

Korsante pomyślał, że za Stillinga dzieci śpiewały co innego, tak pięknie, tak
radośnie
"Jak pięknie świeci nam gwiazda zaranna...", a on szczególnie lubił słuchać
śpiewów Marcina Gołąbka, co to przepadł w rosyjskich stepach, a były to pieśni
wesołe, takie jakie proste serce układa.
"Nowe czasy", pomyślał Korsanke i może dobrze by było pójść na rentę, zanim
takie pieśni z chóru kościelnego śpiewać zaczną.... obrzydły Kuternoga... iluż
to on spotkał na drogach Rzeszy takich kuśtykających, na kulach.
I pognał galopem....

[rita100]

Korsanke pognał galopem do chaty Daidy, potem ostrym kłusem do lasu , który
ludzie nazywali "Rajem" i gdzie przed laty padł od kuli Fryderyk Jeromin, gdzie
stara kobieta z "Biednej Grzesznicy" czuwała nad zabitym i znalazła flet. Teraz
jechał Korsante do wsi, skąd pochodziła dziewczyna, która dała zmarłemu
(Michałowi) "ostatnią radość", jak to Jakub nad trumną powiedział.
Tyle ludzi, tyle losów, tyle, tyle.... Oto wyspa, gdzie żył nieszczęsny pastor,
skąd dziadek Jeromin uniósł się w ogniu do nieba, jak Eliasz. A jego wnuki i
prawnuki chodzą dalej po tej ziemi. Przemijali ludzie i domy, wymierały lasy, a
dzwony roztapiały się w ogniu. Ale wieś praźródło społecznosći ludzkiej trwała.
Potem Korsanke zboczył do opuszczonego mielerza. Spojrzał na próg chaty, na
którym umarł Michał. Siedziała tam teraz pani Marta w czarnej sukni. Serce mu
się ścisnęło, gdy spojrzał w jej oczy, które były jak oczy niewidomej. Jakze
ciężka bywa ręka Boża, nawet w cichym, skromnym życiu. Skinął jej jak dziecku i
pojechał na pole Czai i ujrzał białego konia. Konia, o którym żartem mówiono, ze
już święty Jan widział go na wyspie Patmos. Czai zza niego nie było widać.

W takie dni powinno się kwiatków pilnować , a nie nachodzić ludzi w domach z
rewizjami - pomyślał Korsante

[rita100]

W dole stał dom Jerominów, a stary klon ciągle jeszcze rósł nad brzegiem
jeziora. Korsanke zatrzymał sie przy płocie i przyglądał się małemu Jonsowi -
synowi Michała i Barbarce - córka Marii. Jeden ojciec leżał kiedyś ugodzony kulą
na progu chaty węglarza, drugi ojciec zginął gdzieś na równinach Wschodu, a
matka ciągle jeszcze siada na brzegu moczrów i czeka.
Wieczorem Korsanke odwiedził "Dom Krasnoludków", gdzie mieszkał Stillig z siostrą.
- Spada marka, Korsante - rzekł Stilling - spada, a razem z nią upadnie i Jons
Ehrenreich, bo skądże weźmie pieniądze na opłacenie czesnego ?
Martwił się Stilling, że jego oszczędności nie starczą na naukę Jonsa. Korsanke
co chwilę narzekał na bole w brzuch.
- Dlaczego nie pójdziesz do lekarza, Korsante ? - zapytał zatroskany Stilling.
- Czekam , Stilling, czekam , na Jonsa Ehrenreicha - mowi Korsanke - Zawsze
sobie myślę, ze on przybędzie do nas jak zbawca.
Odchodząc Korsante podziękował , za rozmowę. Lżej mi jakoś na sercu. A na
śpiewającego o Kuternodze zwrócę nieco uwagi, by nie urósł zbyt szybko.
---

Tak zobaczyliśmy wieś w oczach Korsanke. Teraz wieś pokaże nam dawny nauczyciel
Stilling.
Jaka fantastyczna książka.

[rita100]

"Dom Krasnoludków" stał na uboczu, a Stilling widział, że stara Krollowa broni
swego dożywocia. Złe serce wsi, ani wojna, ani głód nie potrafiły jej poskromić.
Od brzegu jeziora nosiła się pieśń. To kobiety z domów Jerominów i dzieciaki
śpiewały "Już ściemnia się na błoniu, idziemy już do domu". Dziewczyna , przez
którą zgninął Fryderyk nie śpiewa już więcej. Siedzi w milczeniu. Słyszała
kiedyś flet, co rzucał czary na ludzi i zwierzęta i od tej pory nie śpiewa już
więcej.
"Co za dziwny dom..." myślał stary nauczyciel, a przecież jeszcze nie koniec
tych dziwów.

A potem szedł ktoś przez moczary przyciskając coś do piersi. To syn Goguna. Syn
rabusia żurawi, co utonął w moczarach ze sztyletem w radosnej piersi, a kozacy
strzelali do niego jak do celu. Najbardziej milczące dziecko w całej wsi.
"Boże drogi", myślał Stilling, "jak Ty otwierasz przed moimi oczami tę swoją
ziemię, a przecież jestem przed Tobą tylko ślepym, starym człowiekiem".

Spoglądał w stronę mielerza, a przy mielerzu opuszczona kobieta, której serce
skamieniało.
Potem myśli Stillinga uszły do wielkiego miasta (Pisz) do Ehrenreicha, który
zapewne siedzi nad grubymi ksiązkami, a w środku tych ksiąg jest wielki cud,
wieczna tajemnica, serce ludzkie. Czeka na niego gorycz ziemi, by ją złagodził,
jak mówił stary oberżysta, i nie może spać ten, koło którego posłania padają łzy.

Koniec cz. I

[rita100]

Jons uczy się na lekarza w Piszu. Pisz - miasto Jonsa Ehrenreicha. Czy miasto
zdaje sobie z tego sprawę ?
Czy ludzie tam mieszkający chodzą tymi samymi uliczkami co opisuje Wiechert. Czy
jest tam ulica Ernesta Wiecherta ? Daj Boże.

[rita100]

"Jak ci mijają dni, Jonsie Ehrenreichu ?" - pytał Stilling w jednym ze swych
listów, a Jons spoglądał i myślał. A potem wziął jedną fajeczkę pozostawioną po
Jumbie, napełnił i popatrzył po książkach, które Jumbo po sobie w spadku
pozostawił. Przeglądał je i nagle na jednej zauważył uwagę skreśloną ołówkiem,
drobnym pismem zmarłego:
"Nie biegnij"- było tam - "bo nie prześcigniesz losu!"
Albo:
"Gdy śmierć przyjdzie, podaj jej osełkę, by wiedziała, ześ gotów".
Ileż on wiedział, ten syn restauratora, co teraz śpi pod sosnami w Rosji.

"Jak ci mijają dni, Jonsie Ehrenreichu ?" i dalej mysli Jons. Serce jest
zamknięte na głucho przez długie lata. Serce jest dla bogatych i beztroskich,
dla poetów i zakochanych, nie dla tego, co żyje z oszczędności starca, jak chory
z zaofiarowanej krwi. Ten dopiero może być lekarzem, kto jest przyjacielem
życia, a nie ten, kto jest tylko wrogiem śmierci.

"Jak ci mijają dni, Jonsie Ehrenreichu ?"
Nie było już cesarza, tylko prezydent Rzeszy. A tymczasem marka spadała, pochody
w mieście były coraz zajadlejsze.
"Tak, wojna także stała się zawodem" - myślał Jons.

"Jak ci mijają dni, Jonsie Ehrenreichu ?" - pytał Stilling w swoich listach , a
Jons wysiadywał u profesora, który nie był zadowolony z obecnej sytuacji i
demonstracji studentów. Żona starego profesora często śpiewała przy Jonsie pieśni:
"Szczekają psy we wsi, szczękają łańcuchy, a ludzie w swych łożach posnęli" lub
"Śmiertelny strach ogarnął mnie dziś z rana.... aż zwycięstwa nadszedł dzień".

Tak, Jonsie Ehrenreichu, "jak upływają ci dni ?". Dni człowieka, co wyruszył w
drogę, by łagodzić gorycz ziemi, ale własnej goryczy jeszcze nie złagodził.
Nie miał przyjaciół. Dla studentów był dziwakiem lub karierowiczem.
Egzaminy semestralne zdał ze szczególnym wyróżnieniem, wiedział, że już cięższy
egzamin miał za sobą.
Z radością pojechał na swoje pierwsze wakacje.

Koniec cz.II

[rita100]

Jedna z piękniejszych urywków, pokazująca życie we wsi, jej uroki. Tu też
odkryjemy cudowność i osobowość Christiana.

[rita100]

Były to wielkie wakacje. Jons nie zawiadamiał wcześniej o swoim przyjeździe.
Szedł piechtą. Czaja był na polu jak zawsze z białym koniem. Był czujniejszy niż
pies owczarek, a Jons oparty o laskę zaczął rozmowę. Czaja ma objawienia (i będą
jęczeć wszystkie pokolenia ziemi).
- To z objawienia ? - zapytał Jons.
Jons, czekają na ciebie... Umiesz już pomagać i leczyć ?
- Zaczynam, Czaja.
- Nie ma dymu nad lasem - rzekł Czaja - ale nie zapominaj Jons....

Nie, Jons nie zapomniał. Ani mielerza, ani pana Stillinga, ani Korsankego i
starego Piontka, ani żywych, ani umarłych.
Od pierwszych dni, zanim zaczął pracować, był jakby oczarowany. Od wczesnego
ranka, gdy budził go róg starego Piontka, aż do nocy, kiedy czerwony księzyc
stał pełen ponad szczytami dachu. Znów był wpleciony w dolę wsi. Obchodziła go
krowa Giny Bojar, chorująca na krwiomocz. Obchodziła go ręka ropiejąca Piontka i
tabele obliczeniowe Stillinga i ból w brzuchu Korsankego.
Poszedł do chaty przy mielerzu.
- Jesteś zdrów , Jons ? - tylko zapytała matka - Idź do swoich, Jons, Czekają na
ciebie i zamkła drzwi.
"A na kamyku nowe imię napisane" - pamiętał Jons słowa Czaji. Tak, oni wszyscy
chyba nie wiedzą, ze Czaja z nich jest najmądrzejszy. I nie dlatego, ze dał się
ochrzcić drugi raz.

[rita100]

Siedział także Jons u Stillinga ktory powiedział:
- Wszystko to było wczoraj, Jonsie Ehrenreichu, a Ehrenreich, musisz żyć dla
'jutra', zwłaszcza ty i nie wolno ci o tym zapominać.

Siedział także Jons u pana von Balka, przed kominkiem.
- Jons, nie wiedziałeś, ze nazywają mnie Czerwonym Balkiem, moi 'równi stanem' ?
- Nie wierze ? - odpowiada Jons
- I ja także nie myślałem o sobie. Ale dla wielu ludzi ten jest czerwony, kto
zamiast laski nosi szpicrutę - Nowe czasy, Jonsie i do nas też przyszły, nawet
do Sowiego Zakątka ! Przyjrzyj się waszemu nowemu Pestalozziemu (nauczyciel na
wsi). To rozsadnik nowych kultur. Nauczyciele wiejscy zawsze byli rozsadnikami,
tak czy inaczej.
- A innych - zapytał Jons - i Daidę, Gonsiora i samą wieś, czy także nazywają
'czerwonymi' ?
- Zawsze byłem zdania, że studiowanie to niebezpieczne rzemiosło. Lekarze nie
mogą być ślepi, na barwy. Nie wiesz jeszcze Jonsie, że bieda jest szara ?
Zachłanność jest czerwona, głupota czarna, ale bieda, przyjacielu, jest zawsze
szara i ta barwa utrzyma się w Sowirogu.

Potem Jons się zapytał, czy pan von Balk, uważałby za słuszne, by teraz na czas
wakacji poszedł do fabryki, aby zarobić trochę pieniędzy ?
- To jakieś nowoczesne fanaberie, Jons - rzekł -
O pieniądze ja się postaram, bo Stilling, o ile się orientuję, wkrótce bedzie
musiał z tym skończyć. On ma swoją emeryturę, a ja mam pola i las, a to wielka
różnica.
Kto wyrósł w Sowirogu, a do tego z domu Jerominów, wie tyle o Bogu i biedzie, ze
profesorowie uniwersytetów z całych Niemiec mogliby się od niego uczyć....

[rita100]

Siedział także Jons u Piontka, tego co ciągle nosił w uszach srebne kolczyki, a
ręce jego, którymi nakładał grzyby na węgiel drzewny wyglądały jak kora drzewna.
Piontek znał całą wieś i moczary, pory roku i swoje stado. Znał praprzyczynę
stworzenia i bieg prastarych praw.
- Coś się zbliża, Jons - rzekł Piontek cicho - Huczą, jak już od
siedemdziesięciu lat nie huczały, a to coś oznacza....
- Co ma oznaczać ? - zapytał Jons cicho
- To tylko Pan Bóg wie - rzekł po prostu.
A potem wstał i spędzał bydło jakby Jonsa w ogóle nie było.

A potem były wieczory przy wielkim ognisku w domu Jerominów, i Maria stała jak
wprzódy przy ogniu, a mały Jons i Barbara słuchali, jak opowiada bajkę o rybaku
i jego żonie.
W najciemniejszym kącie siedział Christean i ukratkiem spoglądał na Jonsa.
Christean był najbardziej lękliwy i zwracał się do brata tak jakby ten już nosił
na czole laury swego zawodu. Dotknęło to Jonsa. Odczuwał ciężar ceny, za jaką
człowiek wywyższa się nad swoimi braćmi.
Dopiero na trzeci dzień Jons stojąc za plecami Chrystana wdarł sie do pracowni i
zamurowało go, długo stał milcząc i mnie tez zamurowało, bo oto w tej pracowni
zrodziło się coś, coś z samotności i z cierpienia, zrodziła sie sztuka jako
prawdziwa twórczość. Zwycięstwo nad martwym drewnem, tchnienie duszy w
nieożywioną masę.
Było to popiersie ojca, jeszcze nie wykończone.
Jons położył rękę na ramieniu Christeana i powiedział coś, od czego ma się mokre
oczy:
- Myślałeś, drogi bracie, że ja pomknąłem naprzód, szybko i w wielkiej chwale.
Myślałeś, że tobie wypada się ukryć w cieniu, tak bardzo mnie kochałeś.
A tymczasem nie wiesz, jak bardzo mnie wyprzedziłeś, i że nigdy za tobą nie
nadążę. Bo ty jesteś twórcą, a ja tylko rzemieślnikiem. Za rok będę umiał
wymienić każde włókno i każdą kość, ale nic więcej. Lecz ty wskrzesiłeś z
martwoty i wskrzesisz wszystko, co tylko weźmiesz do ręki i do serca. Nie jesteś
taki marny, bracie, byś musiał się kryć przed mną, jesteś największy w naszym
domu i proszę cię, byś był wyrozumiały dla mnie, jeśli potrzeba mi tyle miejsca
i czasu do życia.

Długo musiał płaczącego pocieszać, lecz wiedział doskonale, że Christean tylko z
radości płacze.

[rita100]

Ale najpiękniejsze były sobotnie popołudnia. Wtedy miał Jons najprawdziwsze
wakacje nawet dla swej pamięci.
Wszyscy się zbierali. Malutki Jons, Barbarka i Jan-milczący syn Goguna, co
widział niewidoczny grób swego ojca, a często i z Christeanem siedział przy
wózku. Wszyscy razem ciągnęli na zbocza po poziomni, maliny, jeżyny.
Małego Jonsa nazywali Michą, od imienia ojca Michała.
Tak więc teraz, mały Jons będzie Michą nazywany
No i słuchajcie co bedzie dalej, bo to ciekawy kawałek.
Potem siadali wszyscy na wrzosowisku, wokół wózka Christeana z pełnymi koszami,
jedli czarny chleb, pili mleko, a Jan Gogun kład grzyby na ogienek i opowiadał o
błędnych ognikach na moczarach, ropusze w złotej koronie, o bąku co był
czarownikiem. Budził w nich stare , głębokie wierzenia zamierzchłych pokoleń.
Siedzieli wszyscy nieruchomo, kiedy Jan opowiadał, zaciekawieni.
Tylko mała Barbarka ścisnęła mocno wujka Jonsa rękę z trwogi.
Ale najpiękniej, "najprzepiekniej", jak mówiła było, gdy raz w miesiącu szli na
połów raków. Wtedy Jan Gogun zatykał wszyskie szczeliny w dużej szarej łodzi i
ich wszystkich zabierał. Potem wnoszono do łodzi Christeana i objeżdzali żegnani
spojrzeniami kobiet z brzegu. Płynęli tam gdzie w czarnych jamach i pod szarymi
korzeniami mieszkały raki.
(Opis połowu raków z braku czasu pominę, a szkoda, uczta jak zawsze Wiechertowa)

[rita100]

Nawet Jonsa lekki dreszcz przechodził gdy spoglądał na pożeraczy trupów.
- Ładnie było, Barbarko ? - pytał ją gładząc po jej włosach.
A ona przytuliła się do jego ręki i odpowiedziała:
- Łokropnie psianknie, wujku Jons !
Był to wielki połów raków, szalona przygoda ich młodych serc i nawet mały Micha
pokazuje swą zdobycz. Nikt jednak nie dorównał synowi Goguna, ktory jak
czarodziej moczarów wabił do siebie, co tylko chciał, a wszystko na ziemi czy
pod ziemią, wydawało mu sie posłuszne.
- Tam jest droga - zaczął Jan Gogun, wskazując na zarośla sitowia - znalazłem ją
i nikt o niej nie wie prócz mnie. Na prawo i na lewo grób.
"Mówi jak stary" - pomyślał Jons i powiedział:
- Powinieneś być ostrożniejszy, Janie
- Zaznaczyłem tą drogę gałązkami, zdjąłem z nich korę, by i w nocy widać było -
powiedział Jan Gogun.
- Ale po co ? - zapytał Jons.
- Kiedy oni przyjdą, ci na małych konikach.... - odpowiedział.
O wszystkim myślał Jan Gogun, choć miał dopiero siedemnaście lat.

Późną jesienią Jons wracał do miasta. Kobiety ze Sowirogu stały we drzwiach
żegnając go - Jedź z Bogiem, Jons ! - wołały - Jedź z Bogiem !
Matkę zastał przy mielerzu trzymając rekę na okopconym drągu sosnowym Jakuba.
Stała jak we śnie.
- Nieraz zdaje mi się - rzekła - że on trzyma za drugi koniec.

Koniec cz. III

[rita100]

- Rara avis - rzekł dziekan Wydziału Lekarskiego wręczając Jonsowi świadectwo po
złożeniu egzaminu z nauk podstawowych.
Jons nie posłał telegramu do Sowirogu, bo to już kosztowało tysiące. Coraz
więcej w mieście było strajków, pochodów, bezrobotnych, bojówek, odznak w
klapach marynarki. Ale Jons nie miał światopoglądu poza zdaniem o trzydziestu
morgach. Zamiast światopoglądu miał wieś zwaną Sowim Zakątkiem i wspomnienie
nocnego ognia płonącego na wyspie. Miał matkę, która kładła rękę na drągu
sosnowym, Marię i dwoje dzieci, a jedno z nich trzymało rączkę w jego dłoni.
Miał pana Stillinga i pana von Balka, i kobiety z Sowirogu, co żegnały go - jedź
z Bogiem, Jonsie! I miał 'biały kamyk, a na kamyku napisane jego imię'. Był
bogaty i nie potrzebował światopoglądu.
Ale życie potoczyło się dalej, jak 'grad po lesie', a jemu pozostaje tylko
starać się być gotowym.

[rita100]

Otrzymał powinszowania z Sowirogu, a od Giny list polecony, w którym był plik
banknotów dolarowych. Otrzymał też Jons paczkę od matki. Była wypełniona mchem i
nie mógł się powstrzymać, by nie podnieść go do twarzy, wdychając jego woń.
Otrzymał od pana von Balka mikroskop.
Nic nie wyszło ze sprwiedliwością na roli, ale Jons był światłem, co zapłoneło
nad jego sercem i sercami całej wsi. A w tym wszystkim miały udział ręce i białe
włosy Stillinga. Stillin też chciał czymś obdarować Jonsa. Poszedł do Kasy
Oszczędnościowej wybrać swoje oszczędniości.
- Nic więcej nie ma, panie Stilling - wzruszył ramieniami pracownik - Przykro
mi, ale za resztę może pan kupić siedem bochenków chleba. Dokładnie siedem,
jeśli oczywiście kupi pan to dziś, bardzo mi przykro.
Stilling chodził jak błędna owieczka po mieście, aż wreszcie zatrzymał się przed
małą księgarnią.
- Książka, to więcej niż siedem bochenków chleba. Siedem bochenków chleba
wystarczy na jeden lub dwa tygodnie, a książka może wystarczyć na całe życie.
"Biedny człowiek z Toggenburgu", kiedyś ją czytał, to opis prostego uczciwego
życia. Wszedł, kupił i akurat pieniędzy wystarczyło na nią tylko.
Tak to Jons otrzymał i tą ksiązkę.
Ale dla pana Stillinga sprawa nie była jeszcze załatwiona. Coś sobie przyrzekł.....

[rita100]

Pan Stilling przyrzekł sobie kiedy po raz pierwszy zaprowadził go za rękę do
wielkiego miasta coś na zaspokojenie potrzeb ciała. Myślał długo co zrobić, aż
wezwał do siebie Korsanke i powiedział w tajemnicy , ze ma złoty zegarek, który
po z górą pięćdziesięciu latach pracy otrzymał przy przejsciu na emeryturę od
nauczycieli jako zaszczytny podarunek. Był to kosztowny zegarek z nazwą wsi
szwajcarskiej, a poniżej napis:
"Adalbertowi Stillingowi za pięćdziesiąt lat wiernej i uczciwej pracy". Korsanke
powiedział, ze jest taki sklepik za landraturą gdzie skupuje się brylanty, złoto
, platynę i za to dostanie dolary.

No i czytajcie co się będzie dalej działo.

Pan Stilling nie mógł wiedzieć, że trzy noce temu dokonano w powiatowym mieście
włamania do sklepu zegarmistrzowskiego, ale wiedział o tym człowiek skupujący te
rzeczy. Był już na celowniku rewizyjnym i by zrezygnować z dobrego interesu tym
razem i poprawić sobie opinię postanowił nieznajomego człowieka poświęcić tym
celom. Tak Stilling stał się ofiarą. Po przyjściu Stillinga do sklepu , handlarz
wyszedł na zaplecze i zadzwonił po polcję jako, że złapał rzekomego złodzieja.
Stllinga polcja potraktowała okrutnie, wyciągając pałkę gumianą.
- Ale tak nie może być ! - zawołał Stilling rozgniewany. - To juz nie prawo, to....
- Stul pysk! - rozkazał brutalnie policjant.
Zaprowadzono Stillinga na obskurny posterunek. Biedny Stilling całkowicie się
załamał i milczał: "Powinienem był to jeszcze raz przeczytać", myślał zmartwiony,
"o tej wiernej i uczciwej pracy... to niezupełnie uczciwie wymieniać podarunek
na dolary. Choćby nawet dla Jonsa".

[rita100]

Piękny jest dzień,ktoremu wieczor pociechę przynosi.
"Inne czasy przyszły", myślał, "nic już nie pozostało dla starego człowieka, co
zawsze stawał ze spokojem, gdy Bóg wywołał go z ławki. Czasy gumowej pałki i
brutalnych słów, czasy, w których nie wstaje się przed siwymi włosami".
Lecz nagle zjawił się nauczyciel ze Związku Pszczelarzy, który teraz był
komisarzem, a wcześniej się znali. I tak oto sprawa została wyjaśniona.
Stilling wziął zegarek i powoli wstał.
- To wszystko boli i będzie jeszcze jakiś czas bolało - mówi Stilling - Nie
omyłka, ale co innego. - Bronić prawa, to piękny zawód. Ale gdy go się broni
brutalnie, zatraca się całe jego piękno.
Stilling wyszedł myśląc - ciekawe dlaczego ludzie w gniewie zawsze sięgają po
nazwy zwierząt ?

Piękny jest dzień, któremu wieczór pociechę przynosi.

Pozostało to jakiś czas w ukryciu, ale potem poszło oczywiście miedzy ludzi.
Kpiarze naśmiewali się, ale wielu innym było przykro. Korsankiemu było wstyd.
Pan Balk śmiał się wprawdzie, ale i on także napisał do landrata list
nasiąknięty drwiną jak gąbka, ktory landrat wrzucił do pieca.
Tylko Jons dowiedział się o tym o wiele później, bo wszyscy czuli, ze jego by
najbardziej dotknęło.

Koniec cz.IV

[rita100]

cz.V
Gdy doktor Lawrenz i Jons spotkali się po raz pierwszy, lekarz był juz starym
człowiekiem.
Stało sie to przypadkowo, kiedy koła ciężarówki przejechały nogi biednej
kobiety. Razem znaleźli się o jednym czasie na jednym miejscu. I tak zaczęła sie
znajomość doktora Lawrenza z Jonsem.
Lawrenz miał małą klinikę prywatną z katolickimi siostrami w ubogiej dzielnicy;
była to też klinika dla ubogich.
Poznali się dokładnie, często rozmawiali, a Jons zaczął u niego praktykować i
uczyć się.

Koniec cz.V

[rita100]

Chore czasy rozchodzą się po kraju jak wypryski. Nie oszczędzają nawet wiosek
wśród lasów. Gdy tętno ziemi gubi rytm, wtedy pora na wielkie obietnice i
mamidła, na opowieści o raju. O raju pieniądza, gdzie migocą miliony i miliardy.
Sowigród takze nie leży gdzieś za światem, by nie wstapił podróżny. Jeden pieszo
w zakurzonych butach, inni na błyszczących rowerach, wreszcie inni w lśniącym aucie.
I tak powędrujemy po wsi przed plebiscytem i w czasie plebiscytu. Ciekawe czy
juz wiecie jakimi podróznikami byli Polacy ? Rozdział będzie trochę dłuższy.

[rita100]

Wielki to dzień dla wioski Sowiróg. Wielki to dzień dla dzieci i psów z
Sowirogu, bo oto psy gonią za wozem aż ochrypną, a dzieci cisną się dookoła
lśniącego samochodu. Przed karczmą Czwalliny wysiada z niej kobieta ze złotymi
włosami i rozdaje dzieciom czekoladę jak królewna z bajki. A mężczyzna z wielkim
wspaniałym cygarem i w błyszczącej opasce spogląda w dal i rozmawia cicho z
Czwalliną. Chodzi od domu do domu i rozdają słodycze. Trochę zdenerwowany,
trochę klnie pod nosem, bo go psy oszczekują, paniusia tylko poprawia kredką
usta, aż wreszcie ponurym wzrokiem żegnają okolicę i gnają gościncem z dzikim
rykiem motoru próbując rozjechać kaczkę lub kurę.
Raz tylko zdarzyło się, że jednemu z tych ptaszków z bajki zgotowano marny
koniec i oczywiście pan von Balk to zrobił. Pan Balk z Korsanke pewnego razu
nadjechali konno i przegnali ich. Bo Balkowi to wszystko wcale się nie podobało,
gdyż wsie leżały mu na sercu i ponieważ zawsze jeszcze uważałem, że szlachcic
powinien tarczą osłaniać biedaków. A Korsakemu było to bardzo na rękę.
Ale nie byli to jedyni obcy ludzie....

[rita100]

Ale nie byli to jedyni obcy ludzie w tych okolicach. Zjawili się i inni,
przemykający się chyłkiem od wsi do wsi, ubrani jak robotnicy leśni, lub co
najwyzej jak nędzni przekupnie wędrowali, wyciągający z walizek próbki
materiałów. Chodziło im o głosy ludzi, a po przez głosy ludzi o kraj. O pola i
lasy, moczary i jeziora, o ten odcięty od świata, zapuszczony i biedny kraj, a
przecie bogatszy, schludniejszy i piękniejszy niż ich własny, i gdzie prości
ludzie mówili tym samym językiem co oni, może cokolwiek zepsutym, ale ich
własnym jezykiem.
Z małych teczek i walizek, wydobywali papiery. Zadrukowane kartki, gdzie były
liczby i zdjecia, nadzieje i obietnice, ponęty i proroctwa, jakie się wszędzie w
świecie drukuje, by przekonać szarego człowieka, ze dotychczas nie żył tak, jak
należało i że odtąd powinien żyć lepiej i jak trzeba.
Wtedy bowiem postanowiono w historii świata, ze kraina ta rozstrzygnie głosami
swych mieszkańców, czy zostanie przy pokonanym państwie, czy też należeć będzie
do sąsiada. ( a mieszkańcy przecież czytać nie umieli)
Tak to historia zapukała nagle do Sowirogu, chyłkiem zaś przemykający się
wędrowcy byli tajemnymi wysłannikami ościennego państwa, któremu zlecono
skierować ten skromny rozdział historii na własciwe tory.
Mężczyźni i kobiety z Sowirogu przysłuchiwali się w milczeniu, co też oni mówili
o świetnej przyszłości, i o czym usiłowali ich przekonać z zadrukowanych papierów.
Mieszkańcy Sowirogu nigdy jeszcze nie spotkali tak małomównych ludzi. Tymczasem
cała rzecz była w tym, czego oni nie dostrzegali: że dla tych małych nędznych
wiosek dotąd nie rozpadł się stary porządek świata. Że dla nich ciągle jeszcze
cesarz siedział na niewidzialnym tronie, któremu ślubowali wierność. Króla,
który ich przez stulecia gnębił i obdzierał, żarł podatków i synów, i brał co
chciał, ale przecie czuwał nad nimi jak surowy ojciec, a teraz popadł w
nieszczęscie, tak jak oni mogą popaść w nieszczęście przez pożar lub nieurodzaj.

[rita100]

Jesli nawet mysleli o sąsiednim państwie, to niewiele o nim wiedzieli. Ale
widzieli co roku, jak synowie i córki tego kraju ciągnęli w pielgrzymkach do
katolickich miejsc świętych, położonych w ich rodzinnych stronach i widzieli, ze
była to gromada ubogich, zaniedbanych ludzi, przed którymi lepiej było drzwi i
bramy zamykać, jak przed Cyganami.
Raz tylko w domu Gogunów zdarzyło się coś szczególnego. Gogun bowiem przy
pierwszych tego rodzaju odwiedzinach wyszedł w izby po cichu i wrócił z siekierą
w ręku i wymownie wskazał drzwi. Za pewnie przypomniał sobie miejsce na
moczarach, gdzie wszystko co przychodziło ze Wschodu, było dla niego prostaczego
umysłu złe i niebezpieczne.

Był jeszcze trzeci rodzaj obcych, którzy od czasu do czasu przyjeźdzali do
Sowiego Zakątka. Byli to Anglicy lub Francuzi oficerowie Komisji Alinackiej,
która miała czuwać nad głosowaniem. Nie zatrzymywali sie pod karczmą Czwalliny,
ale u samego sołtysa Grunheida.

[rita100]

Tego lata, kiedy Jons Ehrenreich operował w klinice Lawrenza, zaczęły ze
wszystkich stron Rzeszy toczyć się ku wschodowi przystrojone pociągi, zapełnione
starymi i młodymi ludźmi, ktorzy się niegdyś urodzili wśród jezior i lasów, by
świadczyli za swoją ziemią ojczystą.
Ze sprawy serca zrobiono sprawę polityki, z plakatami i odznakami, z orkiestrami
i przemowieniami. W każdym gęsto zapchanym przedziale kolejowym siedział jakiś
staruszek lub staruszka, którzy nie wiedzieli nic o polityce i o komisjach
alianckich, ale którzy od dziesiątków lat nie oglądali swych ubogich rodzinnych
stron.
Do Sowrogu przybyli także mężczyżni i kobiety, którzy siedzieli w tych
pociągach. I o Sowirogu nie zapomniano na listach historii świata. Większość
przybyła z kopalni Zachodu, ze smętnych, czarnych od dymu okolic i niejedne oczy
patrzyły ze smutkiem na szeroki milczący kraj.
Zajechał takze wóz przed dom Jerominów. Wyszedł z niego Gotthold, syn
marnotrawny, ale wcale tego marnotrawstwa nie było u niego widać, gdy
ściągnąwszy rękawiczki głośno i wesoło zaczął się witać z rodziną.
"Służba ojczyźnie jest zaszczytną służbą".
Przybyła tez do Sowirogu hrabina Gina.
Dzieci w domu były zalęknione, a kobiety przygnębione, tylko Maria stała w
kuchni i jakby nuciła bajkę.
Wszystko powróciło do dawnego, a przecież jakże było inaczej niż kiedyś.
Jons powrócił na wieś. Przyjechał ze swoim przyjacielem , starym doktorem
Lawrenz, ktory nie lubił wpadać w oczy (Zyd). Chciał wypocząć tylko.

[rita100]

Nazajutrz cała wieś kipiała życiem, jakiego dotąd nie znała. Wieś przystrojona
flagami i gałęziami brzozy.
Nie było domu gdzie by nie przyjechali krewni, a wielu zabrało ze sobą dzieci.
Był jeszcze wczesny ranek gdy Jons Ehrenreich poszedł do mielerza, by zabrać
matkę do głosowania.
Marta Jeromin juz była przygotowana. Miała na sobie odświętną czarną suknię,
złoty łańcuszek, a w ręku trzymała kancjonał. Wiele kobiet miało tego dnia
śpiewniki.
Jako pierwsi oddali kartki w kancelarii sołtysa Grunheida, gdzie był lokal
plebiscytowy, a gdy znowu przekraczała próg, jej dzieci otoczyły ja dookoła.
Mężczyźni i kobiety z Sowirogu, i ci co przybyli z daleka patrzyli na nią
strwożeni. wszyscy byli wpatrzeni, a ona nie wytrzymała tego milczącego wzroku
wszystkich ludzi i nagle się niespodziewanie przyciskając kancjonał do serca
osuneła się na ramiona Jonsa.
Położyli ją przed progiem. Jons wiedział, ze śmierć nie powali jej za jednym
ciosem. Ponieśli ją na noszach do domu Jerominów, a kiedy tam się ocknęła Jons
zrozumiał, że chciała byc przy mielerzu.
- To za daleko matko - rzekł cicho Jons
- On tu nie czuł się w domu - odpowiedziała tylko cicho.
Powoli zanieśli ją do mielerza. W chacie było duszno i gorąco, więc ułożyli
Martę Jeromin na progu, tam gdzie leżał Michał, kiedy umierał. Lawrenz nie mógł
jej pomóc. Serce jej już umierało.

[rita100]

Potem pani Marta chciała mieć przy sobie dzieci. Po kolei klękali przy niej,
kładąc głowę na jej czarnej sukni. Klęknął także Christean, a także Micha (syna
Michała) i Barbarka.
Potem Jons przyprowadził Erdmuthę i dziewczynę z 'Raju', ktore szły za nim by
otrzymać błogosławieństwo.
Marta na koniec pogładziła policzek Jonsa i łzy poleciały. Wtem, usta Marty
poruszały się nagle i powidziała:
- Zawró...cił, zawró...cił...
Zrozumiała ją Maria. Ona najlepiej z nich wszystkich znała bajki i pieśni. Była
to litewska pieśń ludowa, i matka śpiewała ją niegdyś z dziećmi, kiedy były
jeszcze maleńkie.
Zaczynała się:
"Ach, wzejdź jutrzenko...." i opowiadała, jak to dziewczyna czekała na
ukochanego, ktory przez pola jechał do niej na koniu. Ale ona zażartowała sobie
z niego i nie wpuściła go, a on "zawrócił konia i odjechał'. Ona zali się;
pragnie, by wrócił, ale on już nigdy nie powrócił.
- Zawrócił konia i odjechał - rzekła cicho Maria.
Marta Jeromin przytaknęła i tak z oczyma utkwionymi w zapuszczony mielerz umarła.

[rita100]

Śmierć Marty Jeromin stłumiła radość ze zwycięstwa w głosowaniu, i zdawało się ,
ze wszyscy obcy co przyjechali, to przyjechali na pogrzeb Marty Jeromin. Wielki
to był pogrzeb, już następnego dnia, bo burza dzień i noc stała nad lasem.
Stolling miał mowę nad grobem, bo tak chciało rodzeństwo.
Kiedy cmentarz opustoszał, na piaszczystym pagórku pozostał tylko Jons i pan von
Balk.
- Wielka kobieta, Jons - rzekł Balk - Ona jedna się nie ugięła.

We wsi Sowiróg oddano tylko jeden głos 'przeciw ojczyźnie'. Sołtys Grunheid
długo trzymał kartkę w dłoni, przyglądając się krzyżykowi.
--
Jak myślicie - czyj to mógł być głos ?
A może właśnie Marty ? Nie wiem, tego już się nie dowiemy.

Koniec cz.VI

[rita100]

Śmierć matki Jons odczuł inaczej. Ta śmierć pokazała im, że serce jej było
wypełnione miłością, tak wypełnione, że aż serce przeżarła. Bo usta jej były
zamknięte przez całe życie, i miłość, co milczeć musiała, szukała drogi wyjścia
z komór serca, aż je rozsadziła. "Zawrócił konia i odjechał..." Nigdy już tego
nie zapomną.

I Gina to przeżywała. Dziś pomiędzy dwoma kolejnymi pokoleniami jest głęboka
przepaść. Ojciec i dziadek byli jeszcze jednym, my i ojciec jesteśmy dwoma
światami. Kto dziś wychodzi z wioski, trafia na inną gwiazdę. I zbieram złoto i
dewizy, by kiedyś wyjechać. Tam gdzie jeszcze nie ma otchłani. Kto ma władzę ten
przestaje się uśmiechać. Zdobyłam władzę, ale nic poza tym. I mam jej dość,
wyjeżdzam na Ocean Spokojny.

[rita100]

Piękna była jesień w Sowirogu. Kiedy Jons znowu wyjechał na dwa tygodnie na wieś
Lawrenz postanowił poszukać sobie spokoju dla siebie i pojechał z Jonsem.
Zamieszkał na wyspie. Ludzie z Sowirogu wiedzieli , ze jest to lekarz biedaków i
profesor Jonsa. Nie wiedzieli, co się dzieje w jego duszy ale myśleli, że to na
pewno coś szczególnego.

Najczęściej Lawrenz przesiadywał u Piontka przy ogieńku, a Piontek rozpowiadał
po wsi, że nie spotkał jeszcze takiego mądrego chłopa, i że wszyscy uczeni są
niczym wobec niego.
Nawet Korsanke opowiadał mu o swoim bólu pod klamrą pasa.
Najbardziej jednak Lawrenz lubił przesiadywać u nauczyciela Stillinga, ktory
opowiadał : Dawniej synowie wierzyli w to, w co wierzyli ojcowie. Dziś synowie
wiedzą, czego ojcowie nie wiedzieli. Zw wszystkich zagadek najciemniejszą jest
umysł.
Kto chce latać, zawsze znajdzie pagórek.
Ale Jons ma ojca i matkę. Ma dziadka i wielu przed nim. I ma wieś. To jest
dziedzictwo, które wiąże. Prości ludzie nigdy nie niszczyli, oni tylko
karczowali, orali i siali. I ma starą Księgę.

[rita100]

Lawrenz również przesiadywał u pana von Balka. Tu pan von Balk opowiada fajną
opowieść, którą przytaczam przy tej okazji.
"Miałem tu wyrobnicę, nie gorszą ani lepszą od innych. Straciła dwóch synów, tak
jak inne, i miała męża, co się upijał w sobotę, zupełnie tak, jak i inni. Ale
gdy skończyła się Święta Rzesza Niemiecka - wtedy w listopadzie - i gdy wróciłem
jeszcze z ręką na temblaku, ona grabiła właśnie liście na tarasie. Tak komicznie
na mnie spojrzała, jak na przybłąkanego kundla.
- No, Bałdunowa - mówię - nie powiesz mi 'dzień dobry' ?
A ta poczciwina opiera się na grabisku, mierzy mnie od stóp do głów i mówi:
- Teraz niech mi pan powie pierwszy 'dzień dobry', panie von Balk. Teraz tu my
jesteśmy panami !
Tak, to była Bałdunowa, tu wyrosła i od czterdzieści lat u mnie na służbie...
- I co ? - zapytał Lawrenz.
- No, a co by pan chciał, doktorze ? Przywiązałem babę i kazałem jej nałożyć
jedną z paradnych sukien zmarłej jaśnie pani. Siłą. Wsadziłem ją do otwartej
kolaski, przywiązałem ją leciutko i kazałem wozić ją w koło po gumnie. Na
kolasce wisiała tablica: "Oto Bałdunowa i ona jest tu teraz panią". Zebrała się
liczna publiczność, wdzięczna publiczność, a gdy objazd się skończył, Bałdun
(jej mąż) odpioł pasek i objawił swoje zdanie w tej sprawie."

Gdy Lawrenz z Jonsem wracali pociągiem do miasta, krajobraz jesienny migał za
oknem. Lawrenz wyciągnął z teczki złożony papier i podał Jonsowi.
- Napisałem tu coś niecoś dla pana, kolego Jeromin. Całkiem pobieżne
rozpoznania, ot tak. Ludzie z Sowirogu. Stara Krolowa, Gina Bojar, Korsanke i
tak dalej. By było panu łatwiej, gdy pan tu powróci za rok lub dwa, i zjawią się
u pana pierwsi pacjenci. Dobrze jest na początek uchodzić za nieomylnego. A
potem to się już jakoś ułoży....

Koniec cz.VII

[rita100]

- Rara avis - rzekł dziekan, gdy Jons zakończył swój wykład o usuwaniu
nowotworów w mózgu.
Jons skończył studia.
Lawrenz urządził Jonsowi oblewanie doktoratu w swojej klinice dla biedaków. -
Summa cum laude to nic, kolego Jeromin. Oan wie o tym - rzekł nalewając porto do
szklanek. - Ale summa cum modestate, to jest coś, i tak uważałby pański ojciec.
Za pamięć jego i tych wszystkich, których kochał.
- Memento horae - rzekł Lawrez - Rad bym widział, by pan przejął moją kliniczkę,
ale wiem , ze nic z tego, bo pan do Sowirogu się szykuje.
Rozlał resztę z butelki do szklanek i spojrzał na Jonsa.
- Chciałbym bardzo o coś pana prosić - rzekł Lawrenz - Pragnąłbym, bym mógł
mówić do pana: Jons.

[rita100]

cz.IX
Tajny radca bardzo się dziwił, że taki zdolny student jak Jons, że coś takiego
idzie na koniec świata, gdzie ludzie jeszcze przed dziesięciu laty szczekali.
- Co jest ważniejsze, kolego Jeromin - rzekł - zwalczać koklusz w jakimś tam
Sowim Zakątku, czy tutaj wychowywać nowe pokolenie lekarzy ?
- Pierwsze jest ważniejsze - odpowiedział Jons bez wahania. - Koklusz może być
straszny dla dzieci, a jeszcze straszniejszy dla matek. Pan von Balk mówił, ze
chłop co nawozi swe trzydzieści morgów, więcej robi dla sprawiedliwości.

[rita100]

Gdy Jons opuścił stary posępny gmach i cięzkie drzwi zatrzasnęły się za nim miał
dwadzieścia pięć lat.
Wybrali go ludzie, cała wieś, wysłali go po wodę życia. Od dziadka, co go
pobłogosławił "Idź wnuku !". Od ojca, który na swym legowisku z liści mówił:
"Bałem się, ze pozostaniesz, Jons...", aż do Stillinga, co chciał sprzedać swój
złoty zegarek i do pana von Balka, co sprzedawał dla niego żyto i las.
A teraz wróci z jarmarku, z nauką i innymi świetnymi rzeczami. Nie zmarnował ani
pieniedzy ani czasu.
Tak , muszę urządzić sobie małe święto i pojechać na parę dni na wieś, potem do
Giny, do lekarza sztabowego co wydobył zielony guzik z jego ciała i do Tobiasza,
który jest pastorem w wielkim mieście przemysłowym.
A na wiosnę zostanie przybita mosiężna tabliczka w domu Jerominów:
"Dr Jons Ehrenreich Jeromin, lekarz i polożnik".

[rita100]

Jons wraca na wieś ze swoim bagażem. Na dworzec przyjechał furmanką po niego jak
dawniej gdy odwoził pierwszy raz do szkoły w swym hohenzollernowskim płaszczu
nauczyciel Stilling.
- Wszyscy byli dobrzy dla mnie, panie Stilling - rzekł Jons, kładąc rękę na jego
starych dłoniach - ale nikt mi tyle dobrego nie uczynił, co pan. Chciałbym
przynieść panu zaszczyt.
- Wiedziała to matka, Jonsie Ehrenreochu, kiedy cię nazwała 'bogatym w
zaszczyty'. I ojciec. Nie zapominajmy o nich, bo sto razy tyle zrobili, co ja -
odpowiedział Stilling.
- Bałem się, panie Stilling - rzekł Jons - Czas jest brzemienny. Biegają do
astrologów i przepowiadaczy, czytają Nostradamusa. Lawrenz mówi, że jakaś burza
zbiera się nad horyzontem.
- Czuję, Jons , że nadeszły nowe czasy. Już pojawiły się w szkole. Podśmiewają
się ze starych zwyczajów, a od tego zawsze się zaczynało. Będziesz, Jons, musiał
być nie tylko doktorem.
Nie było wiatru, ale wierzchołki drzew śpiewały cicho.
- Jestem w domu, panie Stilling - rzekł - W domu, u siebie !
Przyozdobili wieś flagami z dnia plebiscytu, a przed drzwiami ustawili młode
brzózki. Ubrali się odświętnie i wszyscy ściskali mu rękę. Był jednym z nich, z
prostej krwi, a teraz widzieli wieniec na jego włosach.
A największe ponad wszystko było to, że do nich powrócił.

[rita100]

Ustawili stoły pod rozkwitłym klonem, a na obrusach rozłożyli kwiaty i gałązki.
Maria ucałowała go ze łzami w oczach, a on trzymał dzieci za ręce. Dziewczyna z
'Raju' postawiła właśnie na stole dzbanek z trawami i gałązkami brzóz, i chciała
się wymknąć, ale dzieci zatrzymały ją, a Jons rzekł - Chciałbym, byś i ty była
dzisiaj wesoła. Jej oczy napełniły się łzami i posłusznie została.
Przyszli wszyscy prócz karczmarza. Był nawet nowy nauczyciel w rudej peruce
Maschlanka, który zaczął występ od słów:
- Cieszę się, ze w tej wsi wyrósł heros umysłu co pomoże zrywać łańcuchy.
- Nie tak gromko, Maschlanka! - odpowiedział von Balk - Unas łańcuchy służą
tylko do wiązania krów i są nam potrzebne.
Mężczyźni zachichotali.
- Maschlanka - rzekł Jons cicho do Marii - Maślanka, to chyba po niemiecku'
Buttermilch'....
Chyba nie zapomniałem jeszcze naszej mowy ?
- Nie, nie zapomniał. - Osobliwe nazwiska mamy tutaj, nazwisko Gollimbek uważał
za ładniejsze. Bo Gollimbek, to to samo co gołąbek.

Przyszedł także Czaja w długopołej, do kolan sięgającej sukmanie ze srebnymi
guzami. Naprostował je, naprostował, jak ci przepowiedziałem - i to było
wszystko co rzekł tego wieczoru.

Przyszedł także Piontek ze swymi srebnymi kolczykami i rogiem, bo wieczorem miał
'obudzić echo', jak mówiła Brabarka.

Przyszła także stara Krollowa, która ze zgorszeniem patrzyła na swoją synową.
Tak już była ta stara Krollowa.

Christean siedział obok Jonsa i najbardziej miał rozpromienioną twarz ze
wszystkich. Nie mógł mowić ze szczęścia.

Jons popatrzył na rząd radosnych, uroczystych twarzy i dostrzegł, jak bardzo
wieś się zestarzała.
Tak, będzie musiał stać się czymś więcej niżli lekarzem dla chorych i
umierajacych. Nie 'herosem umysłu' jak powiedział 'Maślanka'. Nie tym co rozrywa
łańcuchy. Ale tym co przejmuje dziedzictwo.

[rita100]

Uroczystą mowę miał Stilling, miał mowę też Balk.
Obie mowy były piękne i po obu kobiety z Sowirogu płakały. Maria spoglądała
ponad głowami uroczystych słuchaczy ku moczarom, gdzie gościniec wiódł na wschód
i ciągle oczekiwała powrotu swojego meża Marcina Gollombka, młodego i wesołego
nauczyciela.
Erdmutha zaś spoglądała nad brzeg moczarów. Wszyscy wspominali stare dzieje i
mieli ciagle to w pamięci.

A potem Piontek musiał 'budzić echo' swoim rogiem, kobiety miały porę dojenia
krów i musiel wszyscy zakończyć swoje dzienne prace.
Jons przechadzał się po okolicy, postał przy mielerzu, przy'Zmarłym Pastorze',
wreszcie o zmierzchu udał się na cmentarzyk, ktorej mury się trochę rozpadły,
stanął przed bramą zbitą z desek. Ponad tą bramą znajdowały sie słowa, które
ułożył stary Gogun, i z którego podśmiewali się obcy przechodzący przez wieś.
Lecz dla Jonsa był to symbol wsi, jej ubóstwa, nieporadności, pobożności.

"Wieczysty pokój w tym miejscu ukryty,
Pomyśl, człowiecze: przyjdziesz tutaj i ty"

Stanął przed grobem matki oraz obu braci i po raz pierwszy pomyślał, ze ci dwaj,
co tyle dziesiątków lat podtrzymywali ród, nie spoczywają tu - tu własnie.
Że dziadek uleciał z wyspy "w ogniu jak Eliasz" i ze ojciec rozpadł się w proch
w dalekich obcych krajach na Wschodzie. Tak, śmierć nie zna granic. Śmierć
wszędzie ściele łoże.

Jons jakby na nowo objął w posiadanie świat. Umówili się z Marią, ze w domu
urządzi izbę przyjęć, a Maria czekajacym w poczekalni bedzie opowiadać bajki

[rita100]

Ale ostatniego wieczoru przed urlopem Jonsa Christean zaprosił Jonsa do warsztatu.
- Muszę ci bracie coś pokazać, nad czym pracowałem tego roku....
Jons stanął w bezruchu, a Christean słyszał jego głęboki oddech. To co Jons
zobaczył, była to wielka pieta, ale jaby w odwrotnym układzie. Siedzący
mężczyzna, z ramionami pochylonymi ku przodowi, trzymał na kolanach kobietę,
skłaniając twarz ku jej czołu, spoczywającemu na jego piersi. Wyczerpana kobieta
trzymała bezradne ręce na kolanach, jedną obok drugiej. Mężczyzna ujmował ją
ciężkimi rekami za ramiona, a jego twarz jakby nasłuchiwała bicia serca umierającej.
Mężczyzną był Jakub, a kobietą Maria. Podobieństwo tak uderzające, ze Jonsowi
serce przestało bić.
(...)
Jons podszedł cicho do Christeana, ocierając mu łzy z policzka.
- Wiesz, bracie, coś zrobił ? - rzekł. - Odmieniłeś wiersz, z którym ona umarła.
- "Zawrócił konia i odjechał". Już nie zawrócił. Nie odjedzie.
- Chcę postawić to na grobie, Jons - rzekł - Po to to zrobiłem. A ponad tym
wzniesieniem małe sklepienie z kamienia dla osłony przed deszczem. Tego nikt
jeszcze nie widział.
- Wobec ciebie, Christean, wszyscy jesteśmy partacze - rzekł Jons, gdy wyszli z
szopy.

Koniec cz.IX

[rita100]

Jons wybrał się w podróż. Pojechał do Giny do stolicy Rzeszy. Siostra
przestrzega go przed wielką rewolucją, przed strasznymi czasami.
- Rewolucje docierają i na wieś, siostro - rzekł Jons. - Nie znam takiej, ktora
by ominęła wieś.
I patrzył Jons na dziewczynę z Sowirogu, na swoją siostrę - opuszczona i
zagubiona na obcej ziemi, która dała jej chleb i dach nad głową, ale gdzie mowa
ludzi, którą słyszy dookoła, nie jest mową ojczystą, a to co robi, nie jest jej
pracą codzienną, do której się urodziła.

Potem Jons pojechał do miasteczka uniwersyteckiego gdzie mieszkał lekarz
sztabowy, który wyciągnął guzik z jego ciała. Został tam mile przyjęty.
Postawiono butelczynę czerwonego mocnego wina i
- Za pańską wieś, Jonsie Ehrenerichy, co leży gdzieś na krańcu świata.
- Dziwny z pana człowiek - rzekła żona lekarza sztabowego - Tak sobie myślę, że
ten pański Sowiróg nie leży już w Niemczech....
- Owszem - zapewnił Jons spokojnie.- Pod 22 stopniem długości wschodniej oraz 53
i 1/2 stopnia szerokości północnej.

[rita100]

Potem Jons pojechał koleją do Tobiasza - kolegi, pastora z wojny.
Miasteczko było nędzne i żyło z węgla brunatnego. Kominy sterczały nad nim, jak
nagie drzewa, a dym zaciemniał okna. Niepozorne ludzkie plemię przemykało się
posępnie ulicami, a przed budynkiem urzędowym stały długie szeregi bezrobotnych.
Ich ponure twarze zdawały się jakby zawieszone na niewidzialnych sznurkach.
- A czy jest tu praca dla ciebie Tomaszu ? spytał Jons, pełen współczucia
- Widziałeś ulice idąc z dworca ? I ciemny pył na nich ? Widzisz to samo jest tu
z duszami. Pani Potzschler myje okna co tydzień, ale to nic nie pomaga.
Początkowo miałem kwiaty w ogrodzie: goździki, lak żółty, nawet lewkonie, ale
wiesz, to nie były kwiaty jak należy. Były sztuczne i musiałem je codziennie
skrapiać, by widzieć kolor. Rosły pod popiołem - opowiada Tobiasz. - Ja sam
trzymam jeszcze Boga za rękę, ale nie widzą mnie przez ten pył, a Jego to już w
ogóle nie widzą. Są bezrobotni, wystawają tylko i przesiadują bez celu. Jak
kołki w płocie, miedzy którymi deski powypadały.
- I co będzie Tobiaszu ?
- Muszę czekać, Jons. Chcieli mi dać inną parafię, ale odmówiłem. Przychodzą tu
tylko w wypadku śmierci lub chrztu. Dla tutejszych ludzi On stał się prochem,
rozsypał się.....
Jons żegnając się z Tobiaszem powiedział:
- A gdyby On zamierzał posłać cię do Sowirogu, co byś zrobił Tobiaszu ?
- Pojechałbym. Oczywiscie, ze bym pojechał, ale nie ze względu na ciebie...
daruj, ze tak mówię... ale ze względu na Niego.

[rita100]

Opodal domu Jerominów na pagórku tuż nad jeziorem pan von Balk budował dom
parterowy.
- Pan von Balk zbudował sobie letni dom - rzekła Maria do Jonsa.
Róg Piontka rozbrzmiewał od moczarów, a echo obiegało w krąg jezioro.

Co to będzie za dom ? Domyślacie się ?

[rita100]

Po podróży przyszedł czas przywitać się z panem von Balkiem. Jons ruszył do tego
domu. Za miast podać rękę panu von Balkowi Jons utkwił wzrok w dużą mosiężną
tabliczkę obok drzwi.
Był na niej napis:
"Jons Ehrenreich Jeromin, lekarz i położnik"
- Nie ma co się tak nad tym rozwodzić - rzekł Balk - Kamienie, drzewo i trzcina
są moje. To co wewnątrz to wszystko dla ciebie Lawrenz wyszukał.
- Panie von Balk - rzekł cicho Jons.
- Co tam pan von Balk ! Będę mieszkał na starym miejscu ojca. Musiałem coś
zrobić dla ludzi, prostych czy wielkich. Z witrażami kościelnymi nie wyszło,
wojna je zabrała. Spójrz więc, jakeśmy to obmyślili.
Otworzył szeroko drzwi i przeprowadził go przez próg.
- Na ogół na taką okazję ludzie mają jakąś sentencję - rzekł Balk - "Z
Bogiem".... lub coś podobnego. Ale ja myślę, że sentencja na mikroskopie
wystarczy. "Bo i tu są Bogowie". Wiem, że oni ci sprzyjają i wręczyli ci puchar
Eskulapa. I że go nie rozlejesz. Są dumni z ciebie i basta.
Jons wciąż jeszcze się nie odzywał.
Była mała poczekalnia, duży pokój mieszkalny, gabinet przyjęć i biblioteka.
Wszystkie meble pochodziły z zamku. Lawren zadbał o kamerę rentgenowską, a nawet
o wirówce do badań na mocznicę, no i .... o aptekę.
Z drugiej izby wychodzi dziewczyna z 'Raju' i ukłoniła się w stronę Jonsa.
- Pomyśleliśmy - rzekł Balk - że ona tu zajmie się tobą, przyuczy się by pomagać.
- Nie bój się Hanna - rzekł Jons - To domek z bajki, wszystkie dobre duchy go
zbudowały
- Gnębi mnie panie von Balk, bo chciałem zacząć całkiem skromnie, całkiem o
własnych siłach. Zbyt wiele mi darowano w ciągu życia.
- Na własne siły, mój kochany , masz przed sobą całe życie. Nie chodzi o to, byś
żył wygodnie, po pańsku i wystawnie, ale powinieneś zacząć bez łańcucha.

[rita100]

Jons zawołał dziewczynę z 'Raju' ( pamiętacie, to jest ta dziewczyna Fryderyka,
grajka na flecie, jego ostatni koncert znajdziecie w I części, którą Marta
przepędziła od trumny Fryderyka), pokazał jej duży pokój i powiedział:
- Będzie nam tu dobrze i cicho, Hanno. Mamy wiele do zrobienia. Tylko się nie
bój i mniej ze mną cierpliwość.
I ja też muszę sobie coś niecoś przypomnieć naszą mowę.

W małych wioskach na Wschodzie, każde życie rozkręca się powoli. I tak samo jest
z życiem wiejskiego lekarza Jeromina. Naprzód ukazuje się ogłoszenie w gazecie
powiatowej, a potem wieś niesie od wsi do wsi. I różne plotki, splytki się
rozchodziły i dobre i złe i śmieszne i upokarzające.

"Patrz, Jeromin...", mówiono, także po dworach. "Brat chłopaka, co to z nim była
ta historia... i brat barmanki, co to ją nazywają hrabiną, maczał w tym palce
ten zabawny nauczyciel wiejski, a także czerwony Balk... zobaczymy ilu uśmierci,
zawodowo, ze tak powiem"....

[rita100]

Czy to dobry znak, czy nie, ze stara Krollowa pierwsza puka do drzwi. Nad
drzwiami jest guziczek dzwonka, ale stara Krollowa jest nieufna wobec nowości
więc puka głośno i donośnie twardą kostką zdrowej ręki w dębowe drzwi.
Otwiera jej Hanna, w białym fartuchu, który jej się zdaje strojem księżniczki.
- Patrzcie no - mówi Krollowa - To ty tutaj ?
Hanna czerwieni się i zaprowadza Krollową do poczekalni mówiąc. ze zaraz
zaprowadzi ją do pana doktora.
- Do pana doktora i mierzy wzrokiem swoją bolącą rękę i nie przyznaje się do bólu.
- Nie ma co ukrywać Krollowa - mówi Jons - Lekarzowi trzeba wszystko powiedzieć.
A Krollowa patrzy na te wszystkie sprzęty i mówi:
- To wszystko twoje ?
- Tak, Krollowa - To wszystko moje. Pan Balk mi podarował, a teraz zamknijcie
oczy i nie krzyczcie. Będzie trochę bolało.
- Jeszcze nigdy nie krzyczałam - mówi twardo, ale dlaczego tu lampy wiszą, a nie
stoją na stole.
Zdążyła jęknąć tylko i już drobna czerwona drzazga została wyciągnięta.
- Co, z takiego gówna ? - pyta Krollowa z lekceważeniem.
- Tak, i z odrobiny braku czystości, Krollowa.
Jons załozył jej temblak i nakazuje spokój.

Po południu przyszła jej niby okrutna synowa i podała Jonsowi, wyjmując z chusty
sześć jaj.
- Wszystkie sześć od niej ? - zapytał Jons z uśmiechem
Ale odpowiedziała, ze sama dołożyła trzy. Bo jak wyglądało trzy jajka ?
- Wyglądało na świekrę - rzekł wesoło Jons.
Jons zaniósł jajka do kuchni.
- Spójrz no Hanno - rzekł - oto nasz początek, i uważam , ze nie najgorszy. Mój
profesor wziołby dwieście marek, ale tego nie moglibyśmy zjeść na wieczerzę.

I tak zaczęła się praca Jonsa na wsi. Ludzie dziwowali się, ze Jons w pracy
używa gumowych rękawiczek, tak to było dla nich niewiarygodne jakby pastorowi na
ambonie na początku kazania srebne skrzydła z sutanny wyrosły.
Jons kupił sobie rower i krąg pacjentów sie rozszerzał.
Hanna nabierała praktyki.

[rita100]

W Sowirogu zapalono ogień na najwyzszej polanie miedzy, Jons wrócił z niej przed
północą gdy Hanna podała mu słuchawkę telefoniczną.
Był to jeden z dużych majątków za jeziorem, a mówił sam młody pan von Bohnen,
który ożenił się przed rokiem. Żona właśnie rodziła, ale że ma wąską miednicę są
kłopoty. (Jons miał ten przypadek w kliniece Lawreza)
- Proszę natychmiast po mnie przysłać.
- To będzie ciężka noc, Hanno - rzekł - Musisz jechać ze mną i być bardzo dzielna.

Zbieg - operacja się udała, wszyscy byli szczęśliwi.
- Doktorze - rzekł pan von Bohnen - nie zapomnę tego panu aż do śmierci.

Miejscowy reporter napisał do gazety powiatowej atrykuł, z którego można by
mniemać, ze Jons pokrajał młodą dziedziczkę od stóp do głowy.

Ludzie z Sowirogu nosili się tak, jakby każdemu z nich cesarz podarował swój
portret.

Pan von Balk nie mówił nic, tylko pewnego dnia zjawił się z wysokonogim
kasztankiem i powiedział Jonsowi:
- Dja Kuby Rozpruwacza, najsłynniejszego lekarza wiejskiego bezie w sam raz. Na
zimę będą jeszcze sanie.
Rower to dobre dla Maschlanki, zeby przyhamować jego nieco gadaninę do gazet.
- A czy za następnym razem - zapytał Jons - pan von Balk nie przywiezie mu
przypadkiem wozu o stu pięćdziesięciu koniach mechanicznych ?
- Nie, tego pan von Balk nie zrobi. - Jest mała różnica, Jons - rzekł -
Przynajmniej dla takich jak my. Konie pachną, wozy śmierdzą, Ot co.

O konia zatroszczy sie syn Goguna.

[rita100]

Ale nobardziej Jons sia lejdował co we wsi kobzieta zaległa. Wreszcie poprosili
go do porodu. Bo we wsi, od stuleci takie sprawy odbywały się po cichu i nikt
się o nie nie troszczył oprócz babek wiejskich.
Ale dopiero sprawa z Piontkiem stworzyła niewzruszony fundament prawdziwego lekarza.
Tak, Jons wziął go do 'komory diabelskiej', jak nazywano komorę rentgenowską, a
gdy przyszło do zapłaty Jons rzekł:
- Gdy będę kiedyś z wama siedział przy łogniu, Piontek, położycie mi na żarze
najpiekniejszego borowika i opowiecie najpiękniejszą historię.
Było to kiedyś pewnego....
- Piontek przyszedł - rzekła Hanna.
Przez całe zycie nie chodziłem do doktora, ale do ciebie przyszedłemm boś ty syn
Jakuba.
- Ile lat macie, Piontek ? - zapytał
- A badzie coś siedemdziesiónt psiańć. Pasłem już, gdy szli na wojnę duńską. (1864)
- Rozepnijcie, bym mogł rękę włozyć.
Wyczuł twardy obrzęk - Ślepa kiszka. Ostatnie stadium.... jeszcze was prześwietle.
Hanno, musimy zaraz operować, wszystko u Piontak wisi na włosku. Pracowali tak
chibko i Psiontek ni zmniarkował co łuż je na stole łoperacyjnym.
- Muszę to wyjąć, Piontek - rzekł Jons pochylając się nad pastuchem. Nie
bedziecie się bać , prawda ?
- Wiem, Jons. - rzekł - W ręce twoje oddaję me ciało.

Po operacji Piontka przeniesiono na noszach do sołtysa Grunheida, bo sołtys
przygotował u siebie taką izbę chorych, a Erdmunda podjęła sie opieki.

Pan von Balk, który wszystkiemu się przypatrywał odjeżdzając powiedział:
- Choćby na to poszedł cały las, do ostatniego drzewa, nie byłoby szkoda.

Koniec pieknej cz.XI

[rita100]

O tej wiośnie długo jeszcze mówiono w Sowimrogu. Wspominali jak Jons uratował
zycie dziedziczki i pastucha Piontka.
W świecie, daleko poza wioskami, coraz gorzej działo się w nowej republice. Była
jak zaginiony koń, który raptownie nabierał rozpędu, a potem zatrzymuje się, by
zaczerpnąć oddechu.

[rita100]

Syn Goguna mieszkał teraz na wyspie i był następcą dziadka Michała. Z rana i
wieczorem przyjeżdzał do Jonsa, by oporządzać konia, a potem stawał na chwilę w
otwartym oknie i wpatrywał się w moczary.
- Nie chciałbyś tu zamieszkać Janie Gogunie ? - zapytał Jons - W szopie jest
duża izba, a zimą wstawimy piec.
- W izbie tchu nie mogę złapać - odpowiedział - A mnie trzeba.... I pokazał na
moczary - I prędzej tu człowieka znajdą - dodał po chwili.
- Kto ?
Gogun już nie odpowiedział.

Gdy Jons jechał przez pola często widział małego Michę. Mieszkał teraz u sołtysa
i był prawie pewien, ze przejmie gospodarkę.

Barbarka wyrosła na dużą i ładną dziewczynkę i co dzień po dwie godziny
siadywała u Stillinga 'aby zmądrzeć'.

A później do Jonsa przyjechał Lawrenz. Cichy gość, ktory mieszkał w domu
Jerominów, jeździł trochę z Jonsem po wsiach. Przywiózł ze sobą skrzynke porto i
czarne cygara. Pewnego wieczoru napomknął Jonsowi, ze powinni zbadać Korsanke,
choć nie nie wiele ma nadziei, ale Korsanke na pewno na to czeka.

[rita100]

Korsanke od razu zgodził się - Wiesz, Jons - rzekł Korsanke - że z tobą to jakoś
inaczej. Przed tobą mogę spokojnie zdjąć mundur.
Siedzieli cały wieczór przed zdjęciami rentgenowskimi i w końcu Lawrenz
powiedział, ze jednak muszą spróbować.
- Będziemy to nazywać wrzodami, Jons. To lepiej brzmi.

Resekcja Korsanke miała większy zasięg niż myśleli, nowotwór był przerażającej
wielkości.

Korsanke szybko przyszedł do siebie, ale Jons sam mu napisał podanie o rentę. -
Nie ma mowy Korsanke - rzekł Jons - Siedźcie sobie teraz spokojnie przy
pszczołach, a jeżdźenie pozostawcie młodym. Korsanke ma za sobą czterdzieści lat
służby.

[rita100]

A pewnego ranka, podczas wielkiego połowu włokiem, złapali w sieci wielkiego
suma. Był długi ponad dwa metry, jego wąsy sięgały do połowy grzbietu, a szeroka
paszcza z podwójnymi rzędami zębów niby otchłań zła przeglądała przez oka sieci.
Cała wieś zebrała się dookoła niego, opowiadano historie o dzieciach, co ginęły
w kąpieli.
Nawet Czaja przyszedł, stanął przed rybą, wsparty na kiju i utkwił swe jasne
oczy w zimnych ślepiach ogromnego suma.
Tak to jest, ludzie - powiedział - I nie będzie wolno nikomu kupować ani
sprzedawać, kto nie ma znaku na siebie; kto ma rozum, niech zrachuje liczbę
bestii, albowiem jest to liczba człowieka, a liczba jego sześćset sześćdziesiąt
sześć.
I chociaż niektórzy podśmiewali się, a inni wzruszali ramionami, to jednak
wszystkich coś niecoś dreszcz przechodził od jego dziwnych oczu.

Parę razy stała śmierć nad brzegiem moczarów i musiała zawrócić, bo syn Jakuba
był tutaj. Było tu paru młodych chłopców, którzy mówili z ludźmi o nowych
czasach, całkiem nowych, ale i oni musieli zawrócić, bo w Sowirogu nie
potrzebowali nowych czasów. Byli bardzo radzi pozostać przy starych.

[rita100]

przy tej części, sami zobaczycie...
Pewnego wieczoru zapukał ktoś cicho do domku doktora. Jons i Hanna podnieśli
głowy,myśląc , ze to chory, ktoś ze starych , wystraszonych, co to nie mieli
odwagi zadzwonić dzwonkiem. Obeszli dom dookoła i w mrocznym świetle, pod
chmurami wczesnej jesieni stała jego siostra Maria, otulona chustką, trzymająca
za rękę wysokiego zgiętego w ramionach mężczyznę, a on uśmiechał się jak
cokolwiek przestraszone lub cokolwiek odurzone dziecko.
- Kto to ? - zapytał przerażony Jons, ale spostrzegł, ze to Marcin, mąż Marii.
- Nie chciałam prowadzić go do domu - szepnęła Maria - bo by się dziecko na
śmierć wystraszyło. Weź go, bracie kochany, i uzdrów. Ach, uzdrów go, bracie
kochany !

Marcin miał na głowie wysoką, obszarpaną czapkę futrzaną, jaką się nosi na
Syberii, a wszystko inne, co miał na ciele, stanowiły brunatne łachmany, gdzie
nigdzie powiązane sznurkiem. Na nogach miał buty z cholewami, ale i one były
powiązane rzemieniami, a z czubków wyglądały nagie palce.

[rita100]

Jak go znalazłaś siostro ? - spytał Jons.
- Siedział już tam - rzekła cicho - nad brzegiem rowu i patrzył w moją stronę.
Może patrzył także na wieś. Nie wiem. Nie mówił ani słowa, ale gdy wyciągłam do
niego rękę, zaraz ją pochwycił i wstał. Tak jakby na nią czekał.
- Z góry dziesięć lat na nią czekał, siostro.
- Myślisz... myślisz, ze mnie poznaje ?
- Nie wiem, siostro. Nikt z nas nie wie, co on rozpoznaje, a co nie. Teraz
pozostanie w izbie Hanny, a mu możemy go pielęgnować, być z nim bardzo ostrożni.
Żadnych pytań, trzeba tylko odpowiadać na jego uśmiech.
Posłał ją do domu Jerominów po bieliznę i jedno z jego ubrań, a potem wykąpał
Marcina. Jego skóra była biała, nie pogryziona przez robactwo, tylko na plecach
widniały długie, zabliźnione smugi.
Marcin pił mleko długimi, spragnionymi łykami, a chleb łamał w reku cicho,
niemal uroczyście, jakby odprawiał nabożeństwo. Potem wyciągnął się i
natychmiast usnął.

Można było liczyć tylko na cud. Jedno było tylko wyjaśnienie, że nazbyt miękkie
serce rzucone w krwawiącą ojczyznę nie wytrzymało naporu obrazów i zdarzeń i
zaszyło się w tępą niewiedzę. Wstąpił w mrok i otulił się, a Jons nie znał ręki,
która by zerwała tą zasłonę.
Sprawdził wszystkie ksiązki od Lawrenza, ale one mu nic nie powiedziały.

[rita100]

Postanowił, by Marcin po paru dniach udał się do domu Jerominów, a sam chory
zgadzał się na wszystko. Lubił siedzieć na słońcu i spoglądać na wioskę.A kiedy
następca Korsankego podjechał raz pod dom, chory uciekł i schował się za szafą.
Nie mówił nic, prócz paru słów rosyjskich czy mongolskich. Uśmiechał się tylko.
I ten cichy, daleki, niemal martwy uśmiech był największym brzemieniem, jakie
nakładał na swoje otoczenie.

Dziwne było dla nich wszystkich, że Barbarka lgnęła do niego boleściwą miłością,
i że ta miłość wyraźnie była odwzajemniona. (Pamietacie, że Barbarka jest jego
córeczką. Kiedy zabrano Marcina na wojnę, nie wiedział, że Maria juz była w
ciąży) Barbarka była już dużą dziewczynką, by zrozumieć, co się tu dzieje.
Nie skarżąc się i nie pytając o radę zaczęła się pewnego ranka opiekować ojcem.
Jej twarz zatraciła nagle wszelkie dziecięce rysy i przez noc stała się tym, co
Jons nazywał "twarzą siostry".
Trzymając za rękę ojca szli tak ścieżką do mielerza.
Wobec matki Barbarka stała sie skryta, tylko z Jonsem rozmawiała i jemu zaufała.
- Chcę go wyleczyć - rzekła. - Ja sama. I wiem , ze nikt inny tego nie potrafi,
tylko ja. Bo ja jestem jedyna, której nie znał przed swoim odejściem. Jestem
lustrem, w które on jeszcze nigdy nie patrzył.
- Oto nasze narzędzia, dziecko - mówi Jons wskazując na książki i szafę z
instrumentami. I wiemy, ze to marne narzędzia. Ty masz tylko serce, młode serce,
które było dotąd radosne, i jeśli je na to poświęcisz, zrobisz więcej niż my
wszyscy. Ale może są drzwi, które nie otwierają się nawet przed odkrytym sercem.
Musisz spróbować, ale nie wolno ci rozpaczać, jeśli się nie uda.

Pewnego ranka Barbarka wzięła Marcina do pracowni Christeana i gdy ten o kulach
wyszedł mu naprzeciw, uczuła jak Marcina ręka zadrzała w dłoni Barbarki, ale to
chyba obraz kul Chrystiana przeniknął do jego duszy, do których przywarły jego
oczy. Christean miał w dłoni wystruganą figurkę i mówi:
- Weź to, Marcinie, to twoje, całkiem twoje.
Ale chory z zabaweczką szybko wypadł przez drzwi i ukrył się.

[rita100]

I tak co dzień razem Barbarka i ojciec wędrowali po wsi trzymając się za rękę.
Często siadali przy mielerzu, a kiedyś nawet wybrali się na pole Czai. Barbarka
wyczuwała w pewnych sytuacjach drzenie ręki Marcina. Zawsze nad tym rozmyślała.
Kiedyś zauważyli na polu Czai konia Czai i znowu poczuła drzenie ręki:
- To koń Czai, ojcze. Mówią, ze ma tysiąc lat i może patrzeć w przyszłość.
Dał się spokojnie poprowadzić do progu domu Czai. I oto tutaj zdarzyło się, że
Czaja, położył wolno i cicho rękę na siwą głowę Marcina, jakby jakiś
niedosłyszalny głos mu to nakazał. Nie rzekł ani jednego słowa, tylko stał
cicho, milcząco.
Tak stał Czaja, aż zaczął zmierzch zapadać. Nie poruszały się wargi, nie drżała
ręka. Ale na pewno strumień na jego wargach wygasał pomalutku, tak wolno, jak
uspokaja się zwierciadło wody, a w miejsce tego pustego, niczym nie wypełnionego
uśmiechu, ukazała się przerażona żałość, jak żałość człowieka, co otwiera list,
ktory kilka razy musi przeczytać, zanim rozum przejmie żałość serca, bo żałość
serca jest wcześniejsza niż rozum.

I wtedy właśnie, w chwili, kiedy się najmniej można spodziewać, bez
przygotowania, stało się, ze chory wyrwał rękę z raczki dziewczynki, odwrócił
się ku niej i pochylając się ku niej swą obłędną twarz otworzył usta do
pierwszego pytania w swym ojczystym języku, które brzmiało:
- Kto ty jesteś ?
Barbarka pobladła, ogarnięta śmiertelną trwogą, bo wiedziała, ze każda
niewłaściwa odpowiedź zepchnie na nowo ojca w otchłań mroku i milczenia. Barbara
milczała z przerażenia, czekała na powtórzenie pytania przez ojca, ale kiedy
jego ręka wsunęła się w rękę Barbarki rzekła ona cicho i mocno:
- Jestem twoim dzieckiem !
Żaden odblask nie rozjaśnił jego twarzy, nie drgnęła pierś ani ręka. Szli tak,
Barbarka słyszała ciężkie bicie własnego serca. Tylko od ojca nie słyszała ani
jednego słowa.

[rita100]

Wrócili do domu, uśmiech Marcina ciągle jeszcze nie pojawiał się na jego
wargach, a kiedy Marcin usnął, Barbarka poleciała do Jonsa.
- Nie wiążmy z tym zbyt wiele, Barbarko - rzekł po chwili. - Tak mało przecież
wiemy. Może to coś znaczyć, ale może także znowu zagubić, jak kamień w wodzie...
Czaja także - ciągnął dalej. - Niewidzialność i milczenie,
Widzisz teraz dziecko, jacy jesteśmy biedni.

Wiecie co, to tylko wstęp do wielkiego płaczu, zbiorowego płaczu serca, serca,
które sie poświęciło leczeniu ojca.

Ale ni ryczta tyle, bo woma wszystko łoczami wyleci i szczać nie bandziewa
mnieli czam.

[rita100]

Na początku jesiennych wakacji, kiedy rodzina Maschlanków wyjechała do krewnych,
którzy też nazywali się Maschlankami (ten nowy nauczyciel wiejski) Barbarka
poszła wieczorem potajemnie do Stillinga.
- Spróbujemy, dziecko - rzekł Stilling z westchnieniem. - To niebezpieczna próba
i nie wiem nawet, czy się jej podda - ciągnie Stilling - Ale muzyka jest głosem
Boga, a jeśli głos ten przeszedł na niego z rąk Czai, to i z twoich może. Pójdę
do rodziców i poprosze o dzieci. Nikt się nie wymówi.
(Pamietacie, ze Marcin był kiedyś nauczycielem w tej wsi)

Zapadła noc, gdy od skraju lasu Brabarka poprowadziła Marcina do szkoły. Rzekła
tylko: - Pójdziemy do Stillinga - chory sie nie opierał. Poszli naprzód do
"Domku Krasnoludków", weszli do pokoju z książkami i globusem.
- Więc jesteś, Marcinie - rzekł Stilling - Zawsze wiedziałem, że wrócisz. A
teraz pójdziemy do dzieci. One już dawno czekają na ciebie.
Narzucił swój hohenzollernowski płaszcz i ujął Marcina za drugą rękę. Na
podwórzu szkolnym było ciemno.
W domu panowała cisza, jakby nikt do niego nie wchodził, odkąd wyruszył Marcin
na wojnie.
W wielkiej klasie paliła się tylko jedna lampka naftowa. Stała na katedrze i
oświetlała tablicę, na której wypisano kredą duże i małe litery, a także
rozwieszono starą mapę. Dzieci siedziały nieruchomo z rekami złożonymi na
ławkach. Żadne nie odwróciło głowy ku wchodzącym.

I łobaczcie co bandzie dalyj, jakie poświęcenie....

[rita100]

Ręce Marcina drgnęły i zdawało się, ze chce wyrwać się i uciec. Słyszeli jego
przyśpieszony oddech, a oczy biegały po ścianach. Ale potem siadł na krześle
przygotowanym przez Stillinga, nie odwracając oczu od katedry na której leżały
skrzypce ze smyczkiem, a czerwone drewno lśniło w zółtawym świetle.
- Słuchaj teraz, ojcze - rzekła Barbara. - Zaśpiewam troch dla ciebie. - Nic nie
mogła poradzić , ze jej głos brzmiał ochryple.
Oczy chorego patrzyły za nią, gdy wąskim przejściem miedzy ławkami podeszła do
katedry i zatrzymała się tam.
Młode, dzielne stworzenie ludzkie, poważne i zestarzałe przedwcześnie, a gdy
wzieła skrzypce do ręki, zdawało się, jakby stała już tam od wielu lat,
strażniczka skarbów przeszłości, i uczyła dzieci starych pieśni, które śpiewały,
kiedy zamiast niej stał tam jeszcze Marcin z młodym promiennym uśmiechem na
ustach i niewzruszoną wiarę w misję, jaką miał do spełnienia we wsi Sowirogu.

Barbara odbyła zaledwie parę lekcji ze Stillingiem. Umiała zagrać parę pieśni
ludowych i to drugim głosem, ale gdy próbując szarpnęła struny i podniosła
skrzypce pod brodę, wyglądało to tak, jakby czyniła to przez całe życie i
pierwszy ton uniósł się z wielkiego milczenia.

[rita100]

Stilling długo sie zastanawiał jaką pieśń wybrać. Zrazu myślał, ze najlepsze
będzie Paula Gerhardta "Poleć swe drogi", ale potem potrząsnął głową i rzekł:
- Wiem już, dziecko. - Wybrali starą pieśń ludową z tej okolicy. - Nie znał jej
Marcin, kiedy tu przybył - rzekł Stilling - Jeszcze ja go jej uczyłem, i
pamiętam, ze ją lubił najbardziej ze wszystkich.

I kiedy skrzypce zagrały pierwszą zwrotkę, Barbara odwróciła oczy od palców swej
lewej ręki ku dzieciom, a one zaśpiewały całą pieśń, wysokie głosy dziewcząt i
niskie głosy chłopców, podczas gdy skrzypce towarzyszyły im cichym tonem, a
niekiedy podwójnym akordeonem.

"Już ściemnia się na błoniu,
Idziemy już do domu,
Dożęliśmy już zboże
Naszym ostrym nożem."

Prześpiewały całą pieśń. Śpiewały może nieszczególnie pięknie, troche piskliwie,
ale śpiewały cudownie. Nie wiedziały dzieciaczki nic pewnego o chorobie Marcina,
bo go jeszcze nigdy nie widziały. Ale wiedziały, ze był tu nauczycielem, młodym
i wesołym czlowiekiem, i ze potem przepadł bez wieści i kazde z nich widziało
Marię idącą wieczorem nad moczary, a matki mówiły:
- Znów idzie biedna.... I oto teraz wrócił, ale o niczym nie wiedział. Nie znał
nawet własnego nazwiska, a zapewne i nazwy wioski, a matki tego wieczoru kiedy
zaplatały im włosy i czesały mówiły:
- Pomóżcie mu w imię boże.

Więc śpiewały nie tylko swoimi młodymi głosami. Ich głosy drzały lekko, a kilka
dziewcząt miało rogi fartuszków przy oczach. Ale prześpiewały dzielnie do końca,
a potem siedziały tak nieruchomo, jak na początku z rękami złożonymi na ławkach
nasłuchując tego , którego nie widziały w tej ciemnej klasie, ale którego
słyszały tylko ciężki oddech.

[rita100]

I wtedy, gdy serca dzieci biły im ciężko podchodząc aż do gardła, usłyszały
dźwięk, o którym później ciągle sobie opowiadały w długie zimowe wieczory. Głos,
głos płaczącego dziecka, wysoki i straszliwie samotny, a może tylko krzyk skargi
porzuconego zwierzęcia z głębi krzaków. Straszliwy płacz, który rozdzierał im
serca, bo był to przecie płacz starego człowieka, o siwych włosach ponad
błędnymi oczyma.
I wtedy zerwały się, wiele z nich, gnane strachem i w głębokim mroku obok drzwi
ujrzały dziewczynkę klęczącą przed krzesłem i pochylone nad nią siwe włosy
nauczyciela i usłyszały młody drżący głos, który powtarzał:
- Ojcze, drogi ojcze - ciągle tylko to i nic więcej.
I wtedy na znak Stillinga cicho wymykały się z klasy.
A gdy przechodziły koło krzesła, zdarzyło się coś wielkiego i niesłychanego: że
płaczący człowiek wyciągnął rękę do każdego z nich powtarzając ciągle:
- Dzieci.... kochane dzieci.
I każde z nich wkładało drżącą rączkę w dłoń mężczyzny, jakby na rozkaz, a potem
wychodziło przez drzwi, gdzie stał Stilling, a jego starcza ręka kładła się na
ich włosach, jakby je błogosławił, nie zapominając o żadnym z nich.

[rita100]

Może to nie było całkowite wyzdrowienie. Może odłamał się tylko kawałek skorupy
i pod spodem ukazał się dawny żar, ale dusza powoli wracała do swego domu i
zaczęła się w nim urządzać, choć tak bardzo był zapomniany i opuszczony.
Wiedział już, kim jest, i gdzie jest, wszystko znowu rozpoznawał. Ale był także
świadomy tego, ze jest okaleczony, i że za jego czołem leżą ciemne pola, z
ktorych nigdy nie będzie zbierać plonów.
- Martwy człowiek jestem, Jons - Trup, co jeszcze się porusza. Ale książek nigdy
już nie będę mógł czytać, Jons. Są tam litery i słowa, ale nie wiążą się ze
sobą. Rozpadają się jak domek z kart.
- Miej cierpliwość, Marcinie - odpowiedział Jons.- Nie próbuj nic na siłę. I daj
się prowadzić dziecku, jak dotychczas. Ono najwięcej koło ciebie zrobiło.
- Dziecko.... - rzekł zgubiony w myślach. - Dziecko...
I takim pozostał. Był jak dożywotnio skazany, ułaskawiony przed śmiercią.

Tak, długo mówiono w Sowirogu o tej wiośnie i jesieni. Jak gdyby Bóg,
przechodząc obok wioski, musnął ją rąbkiem swego błękitnego płaszcza.

Koniec cz.XII

[rita100]

Wezwano Jonsa do hrabiny.
Hrabina miała ogromną posiadłość ziemską. Mówiono, że ród jej był staropruskiego
pochodzenia i sięgał poprzez wieki daleko wstecz, kiedy to Zakon Krzyżacki pod
znakiem niebiańskiej Dziewicy tępił ogniem i mieczem naród, którego bogowie
nosili korony z bursztynu, i ktory nie dawał się przekonać, że bardziej boska
jest korona cierniowa, niż ta ze złotej żywicy zatopionych lasów. Także nazwisko
wskazywało na to, jako , ze Kalns w wymarłym starodawnym języku oznaczało górę.
Hrabia nie wrócił z wielkiej wojny, a szczególnie jego śmierć pokryła
fantastyczna legenda o śmiałym i fantastycznym jeździeckim przedwsięzięciu.
Wdowa, pochodząca z tego samego rodu, objęła olbrzymie dziedzictwo, silną ręką
przeprowadził je przez czasy rewolucji i uchodziła wśród swoich równych stanem
za zjawisko godne wielkiego szacunku, ale i niepokojące, bo niepisane prawa
wschodniej szlachty nie miały nad nią tej władzy, jaką im wszędzie milcząco
przyznawano; w sprawach światopoglądu, polityki.
Ostro osądzała ostatniego cesarza, a z zimną ironią pamiętniki generałów i
admirałów, jakie ukazywały się po przegranej wojnie i ktore nazywała
'pamiętnikami łataczy dziurawych kotłów'. Wszyscy jej ludzie byli jej oddani,
jak niekorowanej królowej. Na początku rewolucji miejski komitet strajkowy,
ktory w wielkim szumem wkroczył na zamek, został zmuszony do haniebnej ucieczki
przez jej pokojówki uzbrojone w drewniaki.

Hrabina Kalns, zaprosiła na wizytę Jonsa.

[rita100]

Wprowadzono Jonsa do wielkiej, mrocznej sali bibliotecznej, gdzie przed
kominkiem siedziała hrabina.
- A więc to pan... - mówi hrabina - Znałam pańskiego ojca - Jego i pańskiego
dziadka. Zawsze byłam przekonana, że oni byli z naszej krwi, a u pana widzę to
jeszcze wyraźniej. My mamy innych bogów, ot co.
Pan ma nazbyt mało czasu by myśleć o swojej krwi.
A dziś pana zaprosiłam do siebie, bo czuję w ustach zły smak.
- To jest zapalenie ropne zatoki szczękowej - odpowiedział Jons. -
Prawdopodobnie trzeba wyrwać dwa zęby.
Ale nie to ją gnębiło, chciała po prostu porozmawiać z Jonsem. Chciała bardzo
wiedzieć, co też jej przodkowie myśleli przed tysiącem lat w drewnianych domkach.
Jons jej odpowiedział, że prawdopodobnie spali, pozostawiając znachorom i
czarownikom myślenie i obronę śpiących przed złymi duchami.
- Może... - rzekła. - Do starego cechu pan należy Jeromin, tylko, ze dawniejsi
ludzie stali bliżej bogów.
I Perkun wcale nie jest mniejszy niż Budda lub Chrystus, tylko prymitywniejszy,
tak jak i ludzie byli bardziej prymitywni.

[rita100]

Rozum idzie z postępem ale nie serce - mowi hrabina
- Tylko że z pani zatoką szczękową byłoby gorzej przed tysiącem lat, pani
hrabino - rzekł Jons.
- Moja piastunka wyrywała sobie każdy ząb sznurkiem. A kiedy było źle
przywiązywała go do klamki od drzwi. To nie ząb umiemy pokonać, lecz ból, i to
jest naturalne pewien rodzaj postępu. Tylko bólu duszy nikt jeszcze nie pokonał.
Ale dla kogoś, co musi patrzeć, jak młodzi ludzie ze śpiewem idą na wojnę, a
żadnego z nich nie widziałem, by ze śpiewem szedł od dentysty.

Najniebezpieczniejszy na świecie są światopoglądy. Nie choroby, zarazy i katastrofy.
Tak jak panie Jons z tym....co powrócił do domu ?
Tak, on zapłacił. Taki co poszedł w grozę i pochłonęła go.... pustka go
pochłonęła.... a ci, co go posłali, siedzą na złocistych krzesłach....

Jons drze zamby hrabinie
Jons wyrwał oba zęby. Ręka mu cokolwiek drzała, ale wyrwał.
- Mogę teraz zaofiarować panu tysiąc marek - rzekła hrabina - a nawet dziesięć
tysięcy, jak to czynią suwereni. Ale wolałabym, aby pan wyraził jakieś swe
życzenie, a wiem, ze pieniądze dla pana równie mało znaczą, jak dla pańskiego
ojca. Stare rody nie znają jeszcze pieniędzy.
Jons podziękował i poprosił o czas do namysłu. Z życzeniami jest tak jak w
bajce, a on to jeszcze z czasów dzieciństwa ma doskonale w pamięci.

[rita100]

Jons przyjechał zimą do hrabiny i powiedział, ze się namyślił. To jest bardzo
wielkie życzenie, ale własciwie nie dla niego tylko dla wsi.
Otóż czy mogłaby podarować wsi kościół. Drewniany, z drzewa własnych lasów.
Teraz hrabina była zaskoczona i nie chodziło tu o pieniądze. Ale , ze to pan,
pan jako lekarz, życzy sobie kościoła dla swojej wsi ?
- Właśnie dlatego, pani hrabino. Czy mam sobie życzyć głośnika dla Sowirogu ?
- Tylko że, panie Jeromin - rzekła hrabina - kościół można budować, jak się
chce, ale z pastorami tak nie można. Wszyscy księża są wypełnieni słowem bożym,
ale nie wszyscy miłością chrystusową.
Jons opowiedział jej o Tobiaszu, a ona słuchała.
A teraz niech pan zostawi tu stare plany i odprowadziła go do drzwi mowiąc:
- Kto inny prosiłby o ultramikroskop, albo o wóz sześciocylindrowy. Pan chyba
nigdy do niczego nie dojdzie. Przynajmniej nie do tego co ludzie nazywają 'czymś'.
- Nie, pani hrabino. Ale może do tego, co nazywamy 'wiele'. 'Wiele' może znaczyć
mniej niż 'coś'.

[rita100]

Gdy tylko śnieg stopniał, rozpoczęli budowę kościoła, we wsi się zaroiło od
pracy. Hrabina także kaZała dobudować domeK dla pastora. Jak feniks, nie sowa
powstający z popiołów. Potem wprowadzono Tobiasza na urząd. A ludzie wiedzieli,
ze mają pierwszego radosnego pastora, bo twarz mu jaśniała. Teraz widzą, że Bóg
znowu im sprzyja.
Wieś i teraz nie urządzała dla gości uroczystego przyjęcia, ale Balk wpadł na
pomysł zorganizowania śniadania. Ustawili więc stoły przed domem Jerominów, jak
na dożynki, były raki i ryba wędzona, węgorze i sieje. Do tego podawano w
dzbanach jarzębiak domowej roboty. Wódka była dobra, ale dla kobiet jednak za mocna.
Hrabina poprosiła Erdmuthę o ponownie nalanie do szklanki. I gadki szmatki,
rozmowy, wywody:
Ale co wiedzą ludzie w stolicy Rzeszy o tej wschodniej krainie cieni ? Dla nich
to jest 'wyspa w Rzeszy'.
I jedli jeszcze kawałek wegorza ociekający tłuszczem, o lekkim aromacie szyszek
sosennych, nad którymi go wędzono.
Potem goście odjechali, a ludzie z Sowirogu siedzieli do wieczora w trawie na
kościelnym wzgórzu, pili kawę i jedli ciasto wielkanocne.
A Czaia stał cicho oparty na kiju, że sowa zaczeła krzyczeć, jakby sama była w
lesie.
Stary, prastary czlowiek, co widział przeznaczenie stał.

Koniec cz.XIII

[rita100]

Przechodzą lata przez wieś Sowiróg. Dzieci także rosną.
Micha chodził za pługiem u sołtysa Grunheida. Nie myśli o państwie, ani
miastach, ani o dziewczynie tylko o chlebie.
Barbarka nie zostanie siostrą miłosierdzia, bo już nią jest. Maria, żona Marcina
jest zupełnie szczęśliwa. Poslubiła dziecko, co miało stać się mężczyzną i
wyruszyło na wojnę, a zamiast mężczyzny lub bohatera powróciło tylko dziecko.
Korsanke poszedł na emeryturę, a nowy strażnik wiejski, ktory przyjechał z
miasta jest młody i zbyt ostry. Traktuje ludzi jak plewę. Jak tylko pojawia się
we wsi ludzie zamykają drzwi.
Ze wszystkich starych i młodych najmniej zmienił się Stilling. Nie zmarnował
życia dla mirażu.
Balk ma zawsze dość czasu by, by zauważyć jak zmienia się powoli świat. Jeździ
na wiece. Światem jego był świat gazet i rozmawia o tym z Jonsem. Balk rozumiał
, ze zbliżają się inne czasy. A czasami czas dobiera się i do najmniejszych
wiosek. Język puchnie jak chory organ, puchnie słownictwo, określenia, siła
dzwięku, jarzą się plakaty, obietnice, przekleństwa.

[rita100]

I pewnego czasu odbywa się w Sowirogu wiec. Odbywa się u Czwallinny. Zapraszają
nań plakaty, a warkot motocykli rozbrzmiewa po wsi. Widać nowe mundury, nowe
ruchy, nowe zwyczaje, a ludzie ze wsi wsuwają się do środku izby z ciekawości.
Nic nie piją, nic nie jedzą. I przyszedł pan von Balk, Jons i Stilling. Siedzą
więc cicho i czekają, wymieniając uwagi. Zawsze mieli naturalne poczucie humoru.
Najzabawniejsze jest jednak dla nich, kiedy przywódca podchodzi do pana von
Balka, trzaska obcasami i wyrzuca w powietrze rękę. Pan von Balk zakłada monoki
i ogląda typa, jak mlodego byczka na sprzedaż. Ogląda go od stóp do głowy. Gośc
zbity z tropu wychodzi na mównicę i zaciska pięści, to znów patrzy na nich
pobłażliwie, namawia do wstępowania do partii, wreszcie wznosi okrzyki, które
ludzie ze Sowirogu słyszą po raz pierwszy i już w ogóle nie mogą się połapać.
Kiedy pan von Balk wstaje, wstają i oni, i powoli wymykają się drzwiami.
- Ale ten ma gardło, bracie.... mówi stary Daida - A skóry na nich - odpowiada
Gonsior - Całą uprzęż można by z tego zrobić.
I na tym sprawa się dla nich skończyła.
Nie był to sukces i mówca wsuwa z przekleństwami swoje akta do teczki -
Gówniarze ! Wschodnia rasa !

[rita100]

- Podaj mi koniaku, Jons. Dziś oni odjeźdzają. Dziś tylko przedstawienie
zrobili. Jutro nakażą wstępywać. Widziałeś piękne sprzączki na ich pasach ?
Zawsze zaczyna się od sprzączek.
Może dostaną rite, a może i tego nie.
"Zamknijcie swe serca i swe bramy!", mówi nasz stary mistrz.

Ale Niemcy maszerują, od kolebki do grobu. Myślałem , ze po ostatniej wojence
odechce im się maszerować. Nie ma mowy. Już znowu ich bierze ochota. Jest Żyd
wieczny tułacz i wiecznie maszerujący Niemiec. Ciekawe, czy się kiedy spotkają.
Mają przecie ostatecznie ten sam cel.
"O wiecznosci, gromkie słowo".

Czas wystawia sobie własne bóstwa. Kiedyś było to coś wielobarwnego lub złoty
cielec, teraz jest to państwo, albo człowiek, albo tylko imię. Rozwiewa się na
chorągwiach, świeci wiecom i pochodom, krzyczy ustami, orkiestrami, głośnikami.
Owłada. Ot co.

[rita100]

Maschlanka zaczął nosić mundur. Nie wiedzą czy jest żołnierzem. - Chyba nie -
mówi Daida, bo by mu się pruka zaczepła na drutach kolczastych.
Teraz i nowe są w szkole pieśni i dzieci powtarzają je w domu, póki ojciec nie
odepnie paska.
Aż pewnego poranka zjawiają się inni ludzie z rozciąganym wozem, wykopują na
podwórzu szkolnym głeboki rów i stawiają maszt na flagę, tak wysoki, ze chyba
tylko cesarz ma taki drugi, o koło południa powiewa z masztu ogromna flaga,
dzieci stają z otwartymi ustami i przyglądają się. Nowa atrakcja dla wsi.
Ale kiedy Maschlanka- nauczyciel nastawia radio i nic nie słychać i patrzy przez
okna, widzi, ze maszt znikł razem z flagą.
Pędzi Maschlanka do Korsankiego i oto stoją obydwoje w miejscu przestępstwa.
- To są symbole - krzyknął Maschlanka. - A nawet dzicy szanują symbole.
Szukają śladów, ale deszcz wszystko zatarł, więc żandarm złoży doniesienie
swoim władzą.
Są przesłuchania i niezliczone alibi. W Sowimrogu nie trudno o alibi.
Motocykliści zatrzymują sie we wsi, a dowódca przypatruje się ponuro ciekawskim.
- Pachołki - mówi.- Już my wam pokażemy gdzie raki zimują....
- To jeszcze trzy ćwierci lata, panie generale ! - odpowiada Daida.
Wiele jest śmiechu dookoła jeziora, ale zakłopotany Balk mówi:
- Siedźcie cicho, ludzie. Zgniotą was jak wszy.
Zjawił się nowy słup z flagą i nowy głośnik. Ludzie zamykali okna.
Ale mimo to wieś Sowiróg pozostała unikatem w całym powiecie, bo posiadała
dowódcę grupy w osobie Maschlanki i jego zastępcę w osobie karczmarza Czwallinny.

[rita100]

Wszyscy myśleli , ze wieś się podciągnie do nowych czasów, ale się nie
podciągła. Wszyscy obcy mówili, że ta wieś nie powinna się nazywać Sowiróg, lecz
- Małpiróg.
Sołtys wsi Grunheid nie urzęduje, jego stanowisko przejął Maschlanka. A gdy
Maschlanka domaga się starej laski sołtysowej Grunheid wzrusza ramionami:
- Nie ma jej.
- A gdzie jest ?
- Pan Bóg przyszedł w nocy i zabrał. Pan Bóg często coś w nocy zabiera.
(ciiicho, pewnie sołtys ten maszt sprzątnął)
Jons musi wstąpić do Izby Lekarskiej. Pan von Balk nalega na to:
- Chcesz, aby tu przyszła jakaś świnia ?- mówi- I żeby żarła z naszego koryta ?
My już będziemy wiedzieli, dlaczego to robisz.
Jons jest posłuszny.
Wieś nie jest już cichym domem, gdzie są wśród swoich; wielcy czy mali. Coś stoi
przed drzwiami w mroku. Nik nie wie czy to wilk czy jagnię. Wydaje im się , ze
gdzieś dalej coś grzmi.

Koniec cz.XIV

[rita100]

Kiedy przywrócono obowiązek służby wojskowej, Balk przyszedł do Jonsa.
- Posłuchaj, Jons. To początek końca. Nie wiem ile im będzie lat potrzeba, nim
pomyślą, że już można zacząć.
Ci co nam będą potrzebni nie mogą iść do wojska. Nie może iść syn Goguna ani
Micha, ale żeby nie postawić ich pod sąd, prosi Jonsa o znajomość z lekarzem
sztabowym, tym jak pamiętacie co wyciągną guzik Jonsowi.
Jons jest wstrząśnięty:
- Panie von Balk (cichutko rzecze)- może moje słownictwo jest przestarzałe, ale
'zdrada ojczyzny' to obrzydliwe słowo.
Bal się tylko uśmiechnął:
-Znam tylko tę ojczyznę, którą tajemnie i wbrew zakazowi noszę w sobie. Nie
zauważyłeś jeszcze, ze ojczyzna jest zabroniona ? Wiesz co mamy ocalić ? Wieś
mamy ocalić, nie ojczyznę !
A zrób to staranie, Jons, bo za parę lat będziesz może i ty tego potrzebował.

[rita100]

Jons siadł na skrzyni, nabijając fajeczkę.
- Chciałbyś do wojska Gogunie ? - zapytał.
- Nie odejdę stąd - rzekł
- Nie będą cię o to pytać, Janie Gogunie- rzekł-zabiorą cie.
- Moczar jest wielki i głęboki - odrzekł Jan Gogun.

Paru synów już musiało pójść do wojska. Szli cicho bez pieśni. Jan Gogun i Micha
zostali uznani za niezdolnych.

Później Jons wracając wieczorem z pracy strasznie się przeraził, bo oto nagla z
cienia domu wynurzyła się posyać i rzekła cicho:
- Jons to ja, Lawrenz... proszę nie zapalać światła.
Ręce Lawrenza drzały, ubrany był w stary płaszcz i wielki czarny kapelusz, gdy
go zdjął, głowę miał owiniętą bandażem.
- Doktorze - rzekł Jons - doktorze drogi...co z panem ?
To już nie był ten sam Lawrenz, zgasło w nim coś ale mówi:
- Zatarłem wszystkie ślady, żeby wieś była bezpieczna. Przywieziono mnie tu
wozem i wysadzono w lesie. Nikt mnie nie widział i nie pozostanę pod pańskim dachem.
Nie, proszę mnie nie zatrzymywać. Proszę mi dać tylko koc i klucz do chaty przy
mielerzu... Pański ojciec i prorok Izajasz czuli się tam jak w domu.

Koniec cz.XV

[rita100]

- Las jest cichy - rzekł
Hanna zapakowała wszystko w węzełek i butelkę koniaku i Jons zaniósł Lawrenzowi.
Rozmawiali przy ogniu.
Lawren opowiada co sie wydarzyło:
"Mogłabym pojechać do innego miasta i zacząć jeszcze raz. Ale nie mogę, Jons.
Boję się, tak , boję się. Nie śmierci, ale pohańbienia. Rozumie pan,
pohańbienia, że mogą pana nagiego włóczyć po ulicy z tabliczką zawieszoną na
szyji. Stary człowiek ma więcej poczucia wstydu. Nigdy nie mówiliśmy sobie o
godności. My nie żyliśmy nago, Jons, my obaj.- Już czas, Jons - rzekł Lawrenz -
Nikt tu nie powinien pana widzieć, proszę już odejść.
- Czaja, przyjdzie do pana wieczorem, doktorze - rzekł Jons. Tu panu nic się nie
stanie, a ja zastanowię się co dalej.

O zmierzchu przyszedł Czaja do Jonsa w swej długiej sukmanie:
- Las jest cichy - rzekł - a człowiek odszedł przed godziną ku zachodowi i
wsunął kopertę do ręki Jonsa.
Serce Jonsa biło mocno, poszedł i zaczął czytać list:
"Kochany Jonsie Ehrenreichu", czytał........
Znaczyłeś więcej dla mnie niż możesz przypuszczać....
Nie boję się. Wierz mi. że się nie boję. Jestem spokojny i radosny, i myślę, ze
taki był Sokrates. Pójdę tam, gdzie stoi na brzegu rozwalony szałas z trzciny, a
na pisaku leży kupa chrustu. To bedzie obok tego chrustu. Ty z Tobiaszem
wykopiecie grób i może Czaja wam pomoże.
Nikt niczego nie zauważy i dlatego piszę tak dokładnie.

Tobiasz, Czaja i Jons poszli. Czaja wziął łopaty. Potem poszli przez las.
Ujrzeli go zaraz, ciemną plamę na jasnym piasku. Miał plecak pod głową i złożone
ręce. Wykopali dół w piasku, resztę piasku rzucili do wody i poukładali chrust.
Śladu nie było.
Wracali różnymi drogami, a Czaja przyrzekł, ze przyjdzie ti jeszcze raz
nazajutrz, by usunąć ostatnie ślady i w chatce przy mielerzu doprowadzić
wszystko do porządku.
Ale nie było co doprowadzać do porządku, Lawrenz o wszystko zadbał, odszedł bez
śladu, nawet odrobiny śladu popiołu z jego cygar, a nawet zeskrobane nalepki z
butelek.

[rita100]

Ale człowiek ocalony, ocalony przed czasem od cierpień i dlatego mogli być
radośni. Zanim panowie z 'von' i bez 'von' zaczęli szczuć go psami lub kazali mu
jeść mydło.
Piasek był lepszy niż mydło.

Wypił puchar Sokratesowy, wino i cykutę.

Jons pomyślał, ze musi o tej sprawie zawiadomić Balka. Nic nie powinno być przed
nim zatajone.
Balk wysłuchał i nic nie powiedział, potem dopiero:
- Słusznie postąpiliście - rzekł - i on słusznie postąpił. - A ty Jons nie
rozgoryczaj się. Oni tylko czekają na nasze gorzkie słowa, bo na gorzkie słowa
łatwo podnieść topór. Trzymaj się prawa, Jons.
Odprowadzając Jonsa do drzwi Balk rzekł:
- Piasek, Jons, to dobra rzecz. Jeśli nic nie wyjdzie z trumną cynkową i grobem
rodzinnym, pochowajcie mnie w piasku obok niego. To był cichy człowiek i nie
bedzie mi przeszkadzał.

I znowu za parę dni rano szary wóz zatrzymał się pod domem Jerominów. Wyszedł z
niego człowiek w prochowcu i pokazał legitymację ze zdjęciem, pytając czy nie
wie coś o doktorze Lawrenzu. Ale oczywiście Jons nic udawał, że nic nie wie.
Pomysłał: - Szukacie go ? Ale on wyprzedził ich daleko.

Koniec cz.XVI

[rita100]

Naród, który zapomina o swoich wioskach utracił zdrój zycia.

Pewnego dnia zajechał przed dom Jerominów wielki, lśniący wóz, z którego wyszedł
mężczyzna w czarnym mundurze. Był to Gotthold. Uderzając szpicrutą o cholewy
wysokich butów opowiadał, że znów powrócił w rodzinne strony, wprawdzie do
stolicy regionu, ale zawsze to w rodzinne strony i jeśliby mieli jakie życzenia,
powinni mu powiedzieć. Do Jonsa powiedział:
- My dwaj możemy znowu przydać blasku nazwisku Jerominów.
Ale Jons nie chciał niczemu przydawać blasku.
- No dobrze, bracie - rzekł Gotthold - Nawet najciemniejszy kąt potrzebuje
światła. A jeśli czegoś będziesz potrzebował, przyjdź do mnie. Własną ręką będę
cię ochraniać.

Tak biegną lata, ciche , pracowite, a w świecie Rzesza rośnie. Głośnik
Maschlanki ma znowu co do roboty, mowy i marsze grzmią z eteru na wioskę.

[rita100]

Pewnego razu Jan Gogun wybrał się do miasta kupić sieci. Ale kiedy wieczorem nie
wrócił do wsi, wszyscy się zaniepokoili. Przyszło pismo, ze w mieście była bójka
i Gogun leży w szpitalu. Jons pojechał do szpitala i dowiedział się , że Gogun
po zakupie sieci i wychodząc ze sklepu natknął się na pochód. Kiedy podeszła do
niego grupa chłopaków w dziwnych czapkach Gogun nie zdążył podnieść rękę do
powitania. Następnie wywiązała się bójka.
Jons poszedł do brata Gottholda o pomoc dla Goguna.
- Musisz pomóc, bracie, wcześniej niż myślałem.
- Tak to jest nieprzyjemna historia - mówi Gotthold zza biurka - napad na
mundur, a napad na mundur należy oczywiście rozumieć symbolicznie. To tak jakbyś
zerwał sztandar.
- Posłuchaj no - rzekł Jons - Ten syn Michała Goguna, którego doskonale znasz
jest od śmierci ojca dzieckiem o melancholijnym nastroju i mieszka na wyspie,
gdzie łowi ryby dla Balka.
- My orientujemy się coś niecoś o was, bracie - rzekł ostro. - Niech to wam
posłuży za przestrogę, wam wszystkim, włączając w to Balka, Tobiasza i jak się
tam oni wszyscy nazywają. My mamy cierpliwość.

Przy drzwiach Jons obrócił się i rzekł - Wiesz, bracie, jak to dobrze, ze nasz
ojciec nie żyje. I że ja tu mogę stać zamiast niego.

[rita100]

Goguna zamkneli na pół roku do więzienia. Tylko pani von Bohnen trzymając na
ręku dziewczynkę zawiadomiła Jonsa , ze jej mąż 'osłania swoją ręką' Jana Goguna
i ma nadzieję , że dotrzymają słowa o wypuszczeniu terminowym. We wsi zamilkł
nawet róg Piontka i nikt nie budził nawet 'echa'. Tylko jeszcze dzwony dzwoniły.
I wtedy w ciemności stanął przed Jonsem Jan Gogun.
- Wejdź Janie i Jons pociągnął go za rękę.
Przyszedł ten sam młody człowiek, co wyszedł tylko kupić sieć, a już przecie
inny. W oczach jego było coś nowego i obcego. Były wypełnione inną treścią.
- Jedz i pij Janie - rzekł Jons.
Jadł i pił, ale był jak biedne zwierze w ciemnej norze. Nie wróci już na wyspę.
Pójdzie na moczary, tam gdzie jest jego chatka. Zaniesie tam wszystkie rzeczy, a
gdy się ściemni, bedzie przychodzić do Jonsa i zajmować się koniem. Jeśli
Jonsie, nie zgodzisz się, pójdę do wody - rzekł na koniec.
Jons zgadzał się na wszystko.

Koniec cz.XVII

[rita100]

Nikt nie dowiedział się o tym, ale wiedział każdy. Nadciągało to z wolna, jak
niegdyś zaraza lub Tatarzy. Pokój odszedł ze świata, choć jeszcze był pokój.
Człowiek stał się wilkiem, bezgłośnym, nie znającym pokoju, podkradającym się
wilkiem. Sowiróg stała się wioską cichą, o wiele cichszą niż dawniej.
Gogunowa ciągle stała na wzgórzu kościelnym i patrzyła w moczary. - Jak wilk...
- mówiła cicho - jak wilk.
Tak, każdy o tym wiedział , nawet zandarm, ale udawał, ze go to nie obchodzi.

[rita100]

Jan Gogun żył na pustkowiu. Szubienica wynosi człowieka, moczar go poniża.
Wciąga go łagodnie i nieodparcie w ciemną glebę. Jego ojca też zagarnął, a
ojciec był prawym człowiekiem. Nie mordercą, nie katem, nie naigrywajacym się
dręczycielem ludzi, tylko prawym radosnym człowiekiem. "Oko za oko" pomyślał
Jan. "Ząb za ząb". Człowiek , który czuje się tutaj jak w domu nie zginie - myślał.
A potem siadał z miską zupy przy ogniu, drobił chleb i jadł, a potem wypalał
fajkę. Ale był sam, cudownie sam. Trzymał ręce w słońcu i leczył głębokie blizny.
Gdy spał. przychodziły obrazy jego cierpienia w więzieniu i zapadł w mroczny,
kamienny sen.
Jons nie wiedział co się dzieje w duszy Jana, bo skąd ?
Nikt Goguna nie widział, nikt nie szukał. Jego sąsiadem był Czaja. Nikt tu nie
przychodził, prócz Stillinga.
- Jesteś, jednym z moich, Janie - mówił stary nauczyciel. - Nie Maschlankowy.

Tylko pan volk Balk nie przejmował się Gogunem. Przejmował sie czasami, które
bardziej otaczały wieś. Spotkał się w chacie przy mielerzu z Gogunem, dał mu
broń i załadowany magazynek i zaczął objaśniać działanie. Balk powiedział, ze ta
broń dalej niesie niż nóż. Trzeba byście trzymali z panami. Poznacie ich. Łatwo
rozpoznać drzewo nad moczarami.

[rita100]

W lecie biły dzwony na wieżach, bo Rzesza znowu się rozrosła. Rosła jak pająk.
Przyszły nowe wybory. Ale w Sowirogu nikt do urn nie poszedł. Maschlanka biegał
od domu do domu, ale nikt mu drzwi nie otworzył.
Po siewach wiosennych pan von Balk udał się w podróż. Jons dostał adres na
wypadek, gdyby coś sie stało.
Uważaj, Jons, na wszystkich ludzi we wsi, którzy nie są głuchoniemi. Dziś tylko
głuchoniemi są jako tako bezpieczni.
I wtedy stało się coś szczególnego. Zanim pan von Balk udał się w podróż, stanął
z Grunheidem (dawnym sołtysem) na wzgórzu kościelnym i powiedział:
- Możecie ludziom powiedzieć, Grunheid - że w tym roku mogą łowić ryb, ile chcą.
Gogun rozda sieci, a wy dopatrzycie, by wszystko odbyło się w porządku.
Grunheiden spjrzał na Balka i mowi:
- Hojny to dar, łaskawy panie, i ludzie bedą sie dziwić. Jak długo nas ta ziemia
nosi, nic takiego jeszcze się nie wydarzyło. Polowanie i połów ryb, to był
przywilej rycerzy, a potem panów.

Ludzie z Sowirogu nie zastanawiali się tyle, co sołtys Grunheid lub pan von
Balk. Przyjęli podarunek jako dar boży.
Gogun na polecenie Balka zaczął odbudowywać mielerz i pewnego cichego majowego
dnia ludzie ze wsi ujrzeli po raz pierwszy od wielu lat niebieski słup dymu
ponad lasami.

[rita100]

Do powrotu pana von Balka nic się nie zdarzyło we wsi. Wrócił bardzo poważny i
ludzie nie wiedzieli czy mu się nie podobało u krewniaka w stolicy Rzeszy, czy
Rzesza ma rosnąć do księżyca czy jeszcze wyżej .
A już najbardziej dziwowali się, gdy Grunheid ze swą znalezioną laską sołtysową,
którą Bóg zabrał by nie dać Maschlance, chodził od drzwi do drzwi, wzywając, by
nazajutrz wieczór przyszli do wiejskiej stodoły, gdzie pan von Balk ma im coś do
pomówienia.
- Pewnie nam coś przywiezie - mówiły kobiety. - Chustkę jedwabną lub parę
kolczyków. Zebrało się na podarki, a stać go aby odkupić swoje grzeszki.
Ale mężczyźni potrząsali głowami. "To coś innego", mysleli. "Może armata, z
której będziemy strzelać do Maschlanki i jego głośnika.
A pan von Balk rzeczywiscie sobie coś wymyślił. Nasamprzód rozstawił straże
dookoła stodoły, by nie weszedł ktoś nieproszony, a potem siadł na wiązce słomy
na środku klepiska. Wszystkie twarze w milczącym napięciu skierowane były na
Balka. Nie brakowało nawet Czai, a Krallowa nawet zasiadła miedzy córką a
zięciem czego wieś jeszcze nigdy nie widziała.
- Drodzy ludzie - zaczął Balk

[rita100]

- Drodzy ludzie - i tak zaczął Balk.
Jego kuzyn jest bardzo bogatym człowiekiem, bajecznie4 bogatym. Ma duży majątek
i dużo ziemi leżącej jeszcze odłogiem i puszcze i lasy. Jest tam nie całkiem jak
tu, ale i nie bardzo inaczej. Umówił się więc z kuzynem, ze przekaże mu swój
majątek tutaj, jeśli on da mu ziemie dla ludzi z Sowirogu. Niech wezmą wszystko
co tu posiadają, bydło, narzędzia, sprzęty domowe, pamiątki.
Powinni być gotowi przed początkiem zimy. On sam, jako że jest stary pojedzie z
nimi.
A szlachcicem jest właśnie ten, kto nawet na obczyźnie trzyma tarczę nad swoimi
ludźmi, a na obczyźnie jeszcze mocniej niż w domu.
Gdy skończył mówić wyciągnął z teczki zdjęcia obcej okolicy i podał ludziom.
Ludzie patrzyli pośpiesznie i zaskoczenia, jakby jeszcze wiele zostało do
skończenia, a na oglądanie jeszcze mieli czas. Było tak cicho i tylko cichy głos
wdowy Bojarowej doszedł:
- A groby ?
- Groby, Gino - rzekł Balk - pozostaną tutaj. Groby nie wędrują. Wędrują tylko
żywi, póki jeszcze czas.....
Potem Piontek zabrał głos:
- A dlaczego, łaskawy panie ?
- Bo będzie wojna, ludzie, i my tę wojnę przegramy. I ponieważ przejdą po nas
tak, że kamień na kamieniu nie zostanie ani dziecko przy piersi matki. Możecie
mi wierzyć, jak w ewngielię.
- Zastanówcie się, ludzie kochani - rzekł pan von Balk, wstając ze swej wiązki
słomy. - Za trzy dni tu się spotykamy.
A Czaja stanął przed lampą w swej starej sukmanie, wyciągnął ręce z laską przed
siebie i rzekł:
- Nie zastanawiajcie się ludzie! Nie zastanawiajcie się! Zaprzęgnijcie konie i
krowy do wozów. Bo wiecie ludzie co napisane jest ? Zastanawiacie się ludzie ?
Zaprzęgajcie konie i krowy i w drogę ! " I widziałem, a oto koń płowy, a tego,
który siedział na nim, imię było śmierć, a piekło szło za nim..."
Wtedy dreszcz ich przejął i wstali i tłocząc się do drzwi. I zdawało się im to,
co przed chwilą się wydarzyło, czy bajką, w której ktoś grał na fujarce i nie
było wiadomo, czy wiedzie ich do życia, czy do śmierci.

[rita100]

Trzy ciche dni we wsi. Nikt nie pytał Jonsa, nikt nie patrzył na niego w
oczekiwaniu odpowiedzi.
Ale trzeciego wieczoru, nim zapadł zmierzch, poszły trzy kobiety ze Sowirogu do
Tobiasza i prosiły go, by odprawił nabożeństwo i wygłosił kazanie o czym chce, a
potem udzielił im komunii. Gdy zabrzmiały dzwony, wyszli ze wszystkich drzwi,
odświętnie przybrani, ze śpiewnikami w rękach, jakby to był Wieki Piątek, a nie
pierwszy lepszy dzień w roku. Nie brakowało nikogo.
Gdy śpiewali pieśń "Rozkaż twe drogi...", wszedł do kościoła pan von Balk. A
potem czekali ludzie z Sowirogu, o czym też ich młody pastor kazać będzie.
I wtejże chwili Tobiasz, co z obczyzny przyszedł i na obczyźnie się urodził,
takie przyjęcie znalazł w sercach swej gromady, jakby w Sowirogu jrzał światło
dzienne i nigdy nie opuszczał kręgu tych chat.
Nie kazał, nie wykładał, nie upominał, nie zaklinał.
Odczytał tylko stare słowa:
"Odpowiedziała Rut: 'Nie mów mi, bym ciebie opuściła i odwróciła się od ciebie.
Dokąd pójdziesz, tam i ja pójdę, a gdzie zostaniesz, tam i ja zostanę. Twój lud
jest moim ludem, a twój Bóg jest moim Bogiem. Gdzie ty umrzesz tam i ja umrę i
tam niech będę pochowana. To niech uczyni mi Pan i niech śmierć mnie i ciebie
rozdzieli."

[rita100]

Cała wieś przystąpiła do komuni i było już ciemno w kosciele, kiedy Czaja jako
ostatni klęknął przed ołtarzem. Nigdy od dziesiątków lat nie przyjmował komuni,
bo miał inną wiarę i ludzie stali w milczeniu, i przyglądali się, jak ich młody
pastor Tobiasz kładzie rece na siwych włosach Czai.
Tylko pan von Balk nie przyjął komuni, ale nikt tego po nim nie oczekiwał. Gdy
cicho wychodzili z kościoła, stał Balk obok 'Zmarłego Pastora' oparty o laskę i
patrzył w dal. Ludzie otoczyli go zwartym tłumem i czekali. Gdy przebrzmiał
ostatni ton dzwonu powiedział:
- Nie ma potrzeby, ludzie kochani - rzekł - byśmy jeszcze raz rozmawiali. Wiem
już, co i jak, i niech zostanie, jakieście się umówili.
- Myśmy się nie umawiali, łaskawy panie - rzekł Piontek. - Ale każdy z nas
wiedział. Wszyscy będziemy ziemię mieć na oczach, dziś i jutro. Ale
powiedzielismy sobie, niech to nasz piasek, nie obcy. I dziekujemy wielmożnemu panu.

A potem wszystkie kobiety, dziewczęta i dzieci ze wsi podeszły do pana von Balka
i ucałowały jego rękę, tak jak ich przodkowie czynili wobec jego przodków, a on
pozwalał i nie wzbraniał im tego

Koniec cz.XVIII

[rita100]

Grzmi w świecie coraz bliżej i coraz groźniej, a stalowe ptaki huczą ponad
polami żyta. Wieś nie myśli o świecie, tylko o żniwach. Gromada jest zawsze
silniejsza niż pojedynczy człowiek. A to także może przeminąć. Tylko pan von
Balk wie co bedzie, ale on zachowuje to dla siebie i z wesołymi jest wesoły.
Tej jesieni umiera Korsanke. Nielekką ma śmierć, ale Jons siedzi przy nim przez
wiele godzin i koi jego bóle, tak, że Korsanke może się uśmiechać.
- Cieżka służba, Jons - mówi cicho - ale mój mundur pozostał czysty.
- I wasze serce także, Korsanke - mówi Jons - a to więcej niż mundur.
Był to wielki pogrzeb.

[rita100]

Czterech meżczyzn przybywa ze stolicy prowincji i znaczy drogi. Jadą wolno,
nagle wpada im w oczy wykrzywiony drogowskaz, co wyciąga ramiona ku lasowi.
- Aha - mówi człowiek przy kierownicy -"Do Sowirogu", jest wypisane na
drogowskazie, a potem liczba.
- Zobaczymy co tam się dzieje - mówi inny.

Grunheid tego dnia nie wyszedł na pole. Nie czuł się dobrze, skarżył się na
serce. Pojechała więc cała wieś, Micha z kobietami i dziećmi, a stary sołtys
siedział pod bramą zagrody. Gdy wszystko było na wykopkach, ktoś musiał uważać
na wieś.
Siedział spokojnie gdy nagle usłyszał wesoły zgiełk. Usłyszał nadjeżdzający wóz,
ktory ze zgrzytem zatrzymał się. Wyszli z niego mężczyźni. Człowiek obok
kierowcy zapytał się, czy nie wie, jak pozdrawia się dostojnika.
Sołtys odpowiedział, że w tej wsi nie pozdrawia się obcych tak ni z tego ni z
owego, a dostojnikiem to tu w Sowirogu zawsze jeszcze jest pan Bóg.
- Cóż to się słyszy - zauważył człowiek - nie ma szacunku dla munduru ? I
chwycił za kapote Grunheida.
- Całe życie miałem stosunek dla pieluszek, jako że przeszłośc wsi w nich leży,
ale barwy pieluszek nigdy specjalnie wysoko nie cenił.

I rzucili się na siebie, wywiązała się walka ręczna.

[rita100]

Czterej podpici mężczyźni w mundurach błyszczących tłuką Grunheida.
W tym czasie Micha cicho klnąc idzie do wsi po koła do wozu i dźwignię, którą
można podnieś oś. (koła wozu uderzyły o kamień i sie rozleciały) Idzie szybko i
przyszedł na podwórko sołtysa od strony pól. Oglądał koło stojące w otwartej
szopie gdy usłyszał głosy na podwórzu. Nie pojmował, patrzył w osłupieniu, jak
na zły sen. Widział tylko, ze jego przybrany ojciec leży rzucony na koryto, jak
sztuka bydła przeznaczona na rzeź, a czterej obcy ludzie mają w rekach cztery
cieńkie kije. Nigdy w życiu niczego takiego nie widział. Nie myslał w tej
chwili. Podbiegł do otwartego okna izby w biegu sprawdził magazyn, a potem
strzelił natychmiast. Naprzód do tych dwóch i raz za razem do tych innych.
Samolot huczał własnie nad dachem szopy, więc nikt nie słyszał strzałów. Ludzie
runęli, jak kręgle na podłogę.
Bezgłośnie zamknął drzwi, powrócił do szopy, wziął koło i dźwignię i kiedy
żandarm wjechał na podwórze był już daleko w polach.

[rita100]

Jeszcze dwa cienkie wątki w tkanie losu.
W rogu stajni siedzi Krollowa na starym pniu drzewa. Naciągnęła chustkę na oczy,
ręce jej drżą. Nie wiedziała, ze Grunheid nie jest w polu i pomyślała sobie, ze
znajdzie w słomie parę jajek, ktore przydadzą sie starej kobiecie. Widziała
ludzi, jak przyszli na obejście i wszystko inne. Słyszała też strzały, ale nie
widziała Michy.
- Boże drogi - szeptała bezzębnymi ustami w czarną chustę - Boże drogi, co też
ty z nami czynisz.

Nadciąga tez pan von Balk bo ma interes do Grunheida, wiec nadjeżdza konno.
Widzi Michę jak idzie przez pola z kołem od wozu i się dziwi , ze nie korzysta z
goscińca.
Wjeżdza na podwórze równocześnie z żandarmem i tam obaj przystają w osłupieniu.
--
Szczegółów nie będę podawać, znajdziecie w ksiązce , ale Balk tak poprowadził
śledczych wspaniale i mądrze, że Michę uchronił przed odpowiedzialnością, a
nawet nikt się nie domyślił kto strzelał.

"Grunheid, Krollowa, pan von Balk i strażnik wiejski złożyli zeznania. Tak,
powienien był wstać i pozdrowić, mówił sołtys unosząc okrwawioną głowę. Ale nie
znam prawa, które by nakazywało człowiekowi z siwymi włosami pozdrawiać pijanych
ludzi."
(Jons oczywiście zdążył pobrać próbki) Śledztwo wciąż trwało. Wieś bez końca
przesłuchiwano.

Ale juz następnej nocy Micha i Jan Gogun zaczęli kopać tajemne przejście od
chaty przy mielerzu do lasy w moczary. Micha wymyślił plan, a Gogun słuchał
poleceń. On także ułożył w podziemiu zapasy żywności i ustawiał w korytarzu
ciężkie żelaza.
Do karczmy Czwallinny coraz częściej przyjeźdzały wozy z takimi samymi mundurami.
- Kruki zbierają się, Micha - rzekł Balk - Bądź ostrożny Micha, jutro przywiozę
ci naboje.

Koniec cz.XIX

[rita100]

Tej wiosny zmarł Czaja. W głośniku Maschlanki huczały marsze i pieśni, z którymi
żołnierze maszerowali przekraczając granice. Tu na wsi był spokój. Dym z
mielerza unosił się ponad lasem. Prosty człowiek Czaja w służbie ziemi, co
miewał widzenia i dwa razy był chrzczony., ale bez widzeń orał ziemię.
Nikogo nie było przy Czai prócz Erdmuthy. Ze wszystkich, których ugiął los, ona
jedna nie podźwignęła się więcej.
Ciężką śmierć miał Czaja, ale tylko ciała nie duszy. Jonsowi chętnie pozwalał
się trzymać za rękę. Czaia miał objawienie.
"I widziałem , a oto..." Bestie i skrzydlate istoty, ogień i dym, krew i plagi.
A na koniec jednak baranek i otwarta pieczęć...
- Wywichnął je, Jons - szeptał - i znowu je naprostuje... nie bój się.
Tętno zabiło jeszcze kilka razy i zamilkło.

[rita100]

Dla wsi Sowirogu śmierć Czai była czymś więcej niz każda inna. Zaprzęgli tylko
cztery konie do wozu, bo za daleko było nosić trumnę sosnową z lasu. A potem
przy cmentarzu stał koń Czai. Położył uszy i patrzył na pagórek. Zastygł w
nieruchomości.
- Jak to jest, Jons z tak zwaną Apokalipsą ? - zapytał Balk - Gdy niebo konie
zsyła, nadejdzie czas. Konie to mądre zwierzęta....
Za dnia konia nie widziano już więcej, chyba , że przy domu Czai. Ale nocą
widzieli go teraz na cmentarzu, jak stał na skraju grobów, skubiąc nędzną trawę
co rosła pod murem. Próbowali go przepędzić, ale on stale powracał. Nie mogli go
schwytać, a gdy osaczyli, kładł uszy po sobie i szczerzył stare, żółte zęby. -
Wyglądał jak diabeł - mówił Piontek. I zawsze przed rannym brzaskiem słyszeli
ludzie ciężki odgłos kopyt na ulicy, co biegł od cmentarza ku lasowi. Wtedy
dzieci budziły się i szeptały:
- Czaja wraca do domu.

[rita100]

Gogun teraz prócz mielerza zajmował się rolą Czai, ale spał z Michą w chacie
przy mielerzu i ciągle robili podziemne przejście.
Na wschodzie niebo pociemniało nad lasami, tam znów ogień sie rozpali.
- Zaczyna się, Jons - rzekł pan von Balk spoglądając na wschód. Gdy głosniki i
gazety obwieszczają, ze bezradni starcy i ciężarne kobiety błądzą po lasach to
już się zaczyna.
- I co bedzie panie von Balk ?
- Koniec, Jons, ostateczny koniec. Tym razem gorzko zapłacimy, inaczej niż w
poprzedniej wojnie.
Wieś zebrała bogate żniwo, najbogatsze, jakie od pamiętnych czasów nie
pamiętają. A kiedy zbierali ostatnie snopy zaśpiewali, jak zawsze pieśń w swym
ojczystym języku "Zachowaj nam swą łaskę" i robili wieniec. I pan von Balk
przyglądał się wszystkiemu i pogładził policzki kobiet, a jedna wnuczka Gonsiora
mówiła, ze to tak jakby były przed ołtarzem i pan von Balk przyjmował
Najświętszy Sakrament.
I kiedy tak wszyscy siedzieli pod domem Jerominów pan von Balk coś sobie
wymyślił i poinformował o tym Goguna i Michę.

[rita100]

Ludzie - rzekł pan von Balk - Tam na wyspie chciałbym święcić jak przystoi
dożynki, na które wszystkich was zapraszam.
Nad wsią bedzie czuwał jego własny gumienny.
I prosi by po kościele wszyscy przeprawili się na łodziach, młodzi i starzy.
Żeby zabrali nawet zbędne łodzie, by nikt się nie przedostał z obcych na wyspę.
On już postara się zaspokoić wszelkie potrzeby ciała i duszy, a oni przyniosą
tylko ze sobą radosne serca. Bo raz jeszcze pragnąłby ujrzeć na stare lata
radosne serce wsi Sowirogu.
Ludzie dziwowali się, ale było to radosne zdziwienie i kiedy przez pół nocy
słyszeli skrzypienie kół wozów, stuk wielu wioseł uderzających o burtę łodzi,
nie wstawali i nie patrzyli przez okna, bo chcieli mieć niespodziankę, i nie
chcieli psuć radości panu von Balkowi.

[rita100]

Dzień był gorący i bezwietrzny. Tobiasz miał ładne kazanie. Nie mówił o
nadchodzącej wojnie. Wiele sobie ludzie tego dnia obiecywali, ale wyszło na to,
ze Sowiróg nigdy dotąd nie przeżył takiego dnia. Spadł jak czarodziejski deszcz.
To, co tutaj widzieli, znali tylko z bajań prządek.
Pod starymi dębami za chatą rozpięto sznury, na których zawieszono kolorowe
lampy. Urządzono miejsce do tańca, budy do gry w kostki i strzelnice, namioty i
małą kręgielnię. Wielkie bukiety z kwiatami z dalekich ziem stały w starożytnych
dzbanach. Wzdłuż brzegu płonęły ogniska, a na nich gotowała się kawa w kotłach,
a za wielkim stołem drewnianym zastawionym pieczywem i słodyczami stała Maria.
Ale najwspanialsze były cielęta wiszące na rożnach na wolnym ogniu. Całe, nie
poćwiartowane cielęta, z których sok z sykiem kapał w płomienie, a ten i ów
słyszał, ze takie rzeczy działy się na dworach książąt i królów, kiedy
wyprawiano weselisko. A potem oczy ich biegły ku wilgotnemu nadbrzeżnemu
pisakowi, z którego wystawały szyjki wielu butelek, smukłe szyjki i szerokie
gliniane.

Zrazu stali niemi, a wielu ze starych składało ręce, ale potem, gdy to nie
znikło, jak obrazy czarodziejskie, ale pozostało: wyspa, dęby, namioty i
cielęta, gdy pan von Balk z otwartymi ramionami zapraszał ich na brzeg co cienia
i na poranną kawę, trącali się nawzajem ukradkiem, a wielu chwytało za ręce, by
nabrać odwagi, aż Piontek pierwszy ze swą procą odważnie wyszedł na zielone urwisko.
- No, to już niedługo przyjdzie mi do grobu, wielmożny panie - rzekł - bo takie
coś za darmo nie przychodzi i ma swoje znaczenie. I to może miał bąk na myśli,
kiedy w tym roku wołał, jak nigdy dotąd.
Ludzie ze Sowirogu zaczęli się śmiać.
Pan von Balk zaś, w białych spodniach i butach i niebieskiej kurtce, odetchnął
lekko i zapalił swego pierwszego papierosa , bo nie wiedział jak ludzie to
odbiorą, takie dożynki.
Ale czuli się "straśnie aligancko", jak powiedział Piontek.
Leżąc na ciepłym piasku, na pachnącym mchu, jedli i pili, bawili się , oglądali
te cuda, ale przede wszystkim jedli i pili. Żniwa były ciężkie. Jons chodzi od
jednej grupki ludzi do drugiej. Chodził też zadowolony Balk:
- Nie byłem chyba dla was surowym panem, ludzie - rzekł po cichu, a przede
wszystkim mam serce.
- To chyba najpiekniejsza biesiada w moim życiu - rzekł do Jonsa, ktory się
przysiadł na mchu.
- I po co pan to robi, panie von Balk ? - zapytał cicho Jons.
- Ach, Jonsie Ehrenreichu, mędrku z Sowiego Zakątka, ponieważ wszyscy jesteśmy
skazani.
- A jeśli wygramy wojnę, panie von Balk ? - zapytał Jons.
- Własnie dlatego mówię, ze jesteśmy skazani. Tylko w tym wypadku bedziemy
skazani na śmierć. W innym wypadku możemy być jeszcze skazani na nędzne życie.
Ale tak, to śmierć. Śmierć dla panów i prostych ludzi. A jak myślisz, będzie
wyglądał świat, kiedy na czele miast staną Gottholdy i Maschlanki ?
Niech jedzą i piją. Oni przecie przez całe życie pragnęli i łyknęli. Nie tylko
sprawiedliwości.

Ale nie całkiem radosny był wielki pan von Balk. Nie w głebi serca.

[rita100]

Zjedzono cielęta, otwarto butelki. Słońce chyliło się z wolna na błękitnym
niebem. Zapalono różnobarwne lampy. Ogniska ciągle jeszcze płonęły, ludzie
spoglądali na swoją wieś, a po chwili zobaczyli konia wolno nadchodzącego z lasu
i podchodzącego pod mur cmentarza - Czaja nadchodzi , szeptały dzieci.
A potem wśród ogromnego milczenia stał się dziw: stara Krallowa w swej ciemnej
chuście podeszła do Tobiasza i klękła przed nim i wyspowiadała się na głos.
Mówiła, ze biła córkę, a zięcia okradała, okradała innych, że była złośliwa i
chciwa i ze nie warta jest obchodzić takiego święta co jest dzisiaj. Prosi o
przebaczenie każdego, komu dokuczyła....
Tobiasz pochylił się nad nią i położył rekę na jej ramieniu - Dwie będą mleć ze
sobą - rzekł. - Jedna będzie przyjęta, a druga zostawiona. Ale ty nie będziesz
zostawiona.

Pan von Balk ściągnął brwi, a ludzie z Sowirogu słuchali, jakby duch boży ukazał
sie nad wodami.

Póżniej ludzie z Sowirogu mówili, ze to było najpiękniejsze z całego dnia,
prawie piękniejsze jeszcze niż pieczone cielęta. Tylko stary Daida rzekł:
- I w wódeczce może pan Bożyczek mieszkać. Nie tylko w kościele.

A potem pan von Balk kazał wystrzelić rakiety aż do gwiazd - Bo dzieci z
Sowirogu nigdy jeszcze nie widziały rakiety.
A potem popłynęły łodzie wodą z powrotem. Pan von Balk pozostał z Jonsem, chciał
bowiem przenocować w szałasie jak za dawnych czasów .
Pan von Balk położył rękę na ramieniu Jonsa i przycisnął go lekko do siebie mówiąc:
- To było jednak piękne życie, Jonsie. Piękne życie...
i dziękuję ci.

Koniec cz.XX
przedostatniej

[rita100]

- Więc tegośmy tutaj dokazali, panie Stilling - zapytał Jons - że po raz drugi w
tym samym pokoleniu podpalają ziemię, a nasze książki i plany rozdeptują
podkutymi butami ?
- Nie, Jons - odpowiedział Stilling - że nie wszyscy maszerują, wiwatują i
wrzeszczą jak odurzeni, ale wszędzie jest kilku cichych, wielu cichych, co nie
uczestniczą w tym wrzasku i rozlewie krwi. I tego właśnie mysmy obaj tu
dokazali, Jons.

Minął miesiąc od dożynek jakie im pan von Balk wyprawił na wyspie. Wszyscy
słyszą eskadry samolotów, a w ciche noce lekkie dudnienie stalowych kół
toczących się na wschód.

Minął miesiąc, zegar gotował się, by wybić godzinę na Gogunowego syna. Bo
przyszedł już chyba na niego czas, by ujść na pustkowie, nim go jeszcze raz zabiorą.

A więc los znowu podnosił głowę.

[rita100]

Pan von Balk pojechał do powiatowego miasteczka by coś załatwić, a potem wypił
jak zwykle butelkę burgunda, kiedy nadeszła wiadomośc, ze i jego godzina wybiła.

W hotelu w Piszu, mieście powiatowym jeden z ludzi zapytał, czy szanowny pan
może nie jest Niemcem ?
Pan von Balk odpowiedział - Owszem, Niemcem, ale nie idiotą. A potem dodał
jeszcze coś, czego lepiej nie powtarzać, a potem wsiadł do swego wozu i odjechał.

Może kto powie, że winna była butelka burgunda. Ale prawdopodobnie gniew i
odraza, które opanował w milczeniu przez tyle lat, musiały w końcu przerwać
tamę, zanim mu przeżarły duszę. Oto los pana von Balka. Bo nie było mu dane żyć
pod władzą pachołków. Nie dlatego , ze nie chciał żyć. Ale chciał żyć i zył jak
pan. Jak szlachetny piastun wielkiego dziedzictwa, pól, ludzi i bydła.
Niepodległy nikomu, ani dla nikogo ekonom.

[rita100]

Nie było nikogo w pobliżu, prócz starego ogrodnika. Wczesnym rankiem przed
zamkiem zatrzymał się wóz i dwaj mężczyźni okrążając dom weszli do parku i po
stopniach tarasu poszli do biblioteki.
Potem słyszał głos wielmożnego pana, ostry, zimny i gniewny, a potem padły
strzały. dwa lub trzy, a może cztery, a potem było cicho.
Ogrodnik wleciał do domu, a tam wielmożny pan leżał na czerwonym dywanie, a
przed nim dwaj obcy ludzie, a z tyłu stał trzeci.
Potem wóz odjechał z dziedzińca.
Ale u stóp wielmożnego pana leżała czerwona kartka, rozkaz aresztowania.

Kiedy przyszedł Jons i ludzie ze Sowirogu, pan von Balk leżał wciąż jeszcze na
czerwonym dywanie. Śmiertelna kula przeszyła mu kark od tyłu. Nikt nie rzekł ani
słowa, tylko dziewczęta popłakiwały.

[rita100]

Jemu, teraz Jonsowi, przyjdzie się o wioskę troszczyć. Nie potrzeba było
testamentu. Wiedział, ze zmarły złożył go w jego ręce. A on wypełni. Bez
sprzeciwu i bez lęku. I jego los nadszedł. On nikogo nie pomija.
Ale dla wsi był to wielki cios, bo pan von Balk był ogniwem łączącym ich z tym,
co nazywali opatrznością, co osłania ich.
Teraz był już tylko Jons Ehrenreich i oni sami.

Pan von Balk spoczywał na marach w wielkiej sali, gdzie starodawne portrety
przodków spoglądały ze ścian.

Gdy wracali z pogrzebu patrzyli na pierwsze czołgi, które trafiły do Sowirogu,
na ową rogatą bestię, która wynurzała sie z morza. I widzieli potwory na
stalowych gąsienicach. "A niektórzy pomyśleli, że może to już polska wieś, i że
spokojnie można by skierować na początek działka na te szare, nieprzyjazne chaty."
A jeśli mieli jeszcze jakie wątpliwości, to nabrali pewności, gdy stary człowiek
z kolczykiem w uszach i laską ozdobioną dziwacznym łańcuchem podniósł i kiedy
zobaczyli przy jednej z miedz polnych starego, białego, wychudzonego jak
szkielet konia z białym sięgającym do ziemi ogonem i kiedy zaczął rżeć lub
krzyczeć mimo , ze stał nieruchomy to upojeni pierwszą wyprawą na wroga
wyciągnęli pistolety i zaczęli strzelać do płowego celu.
Koń uniósł się na tylnych nogach - jakby został trafiony, wierzgnął - i
dobywając z gardła donośny, groźny i wcale nie zwierzęcy krzyk przeskoczył
krzaki i zagony na moczary. Zniknął w mgłach moczaru, tam gdzie żadne jeszcze
zwierze nie znalazło ścieżki.

Od tej chwili ludzie z Sowirogu nie zobaczyli go więcej.

[rita100]

I nie zobaczyli ludzie więcej tego konia. Ale na progu domu Bojarów zobaczyli
Jonsa Ehrenreicha trzymającego na lewym ramieniu wnuczka Bojarowej i gdy zwrócił
się ku ludziom ze Sowirogu, wydawało im się, jakby przynajmniej skrzydła anioła
go musnęły. Nie mówił nic, patrzył tylko na nich, na każdego po kolei, mężczyzn
, kobiety i dzieci i wiedzieli, że wszystko jest dobrze. Nie tak dobrze, jak
ludzie zwykli sie spodziewają po tym słowie, ale to, ze on pozostanie z nimi,
swojak miedzy swojakami, to było dla nich najmądrzejsze i najlepsze na świecie,
co znali, i dlatego było im dobrze.

Dziecko trzymało w ręce zabawkę na sznurku, brudną, ongiś jasną kulę z wyblakłym
wieńcem kwiatów otaczającym krągłość. Wyglądało jak wahadło w milczeniu
wznoszące się i opadające przed sercem Jonsa Ehrenreicha. 1946.

KONIEC cz.II
Jutro będzie cz. III, bo jest , jest napisana w paru zdaniach, a poznamy ją w
Dniu Urodzin Ernsta Wiecherta.
Nie wiem, jak to się stało, ze książkę wyklikałam dokładnie w przeddzień 120
rocznicy urodzin autora, może i to było właśnie muśniecie skrzydeł anioła.

[kolodziejo]

Wspaniała książki... jestem w toku... - tom I.

[rita100]

Dzieki, ja też tam myślę, że czas spędzony przy niej nie jest zmarnowany , a te
filozoficzne wywody.....
A już z Wiecherta posłowiem to się całkiem zgadzam, ale dopiero jutro zamieszcze.
Gratuluje wyboru książki Jeśli przeczytasz całość będę miała pytania, może
dasz rady mi odpowiedzieć.

[rita100]

Posłowie
Trzeci tom tej ksiązki cięzkimi i straszliwymi literami napisała historia i
żadna twórczość literacka nie ma prawa opromieniać blaskiem tych okropności. Nie
pozostaje nam nic innego, jak tylko przyjąć z powrotem tych działających i
cierpiących do serca, z którego powstali. Piasek spoczywa na ich zgasłych oczach
i nie wiemy, jakie Bóg jeszcze ma zamiary wobec tego piasku Sowirogu.
Ale jedno przynajmniej niech będzie ich udziałem: Odpoczynek wszystkim uśpionym
i pokój wszystkim zmarłym.

Hof Gagert, w lipcu 1946 r Ernst Wiechert

[rita100]

"Trzeci tom tej ksiązki cięzkimi i straszliwymi literami napisała historia i
żadna twórczość literacka nie ma prawa opromieniać blaskiem tych okropności."

Możemy sobie to wyobrazić choćby napisane w "Zapiskach Oficera Armii Czerwonej"
Sergiusza Piseckiego gdzie w postaci 'satyry' pokazana jest tragedia pewnej wsi.
Okropności...