hanys_hans
23.11.07, 06:28
www.antoranz.net/BIBLIOTEKA/MIASTA/MIASTA-text3.htm
W kronice Caspra Schütza pod r. 1237 znajdujemy następującą notatkę: „Markgraf
miśnieński Henryk polecił na jeziorze Drużno zbudować dwa okręty. Z ich pomocą
kraj nad tym jeziorem położony wszystek zdobył, a to, co się dobrowolnie nie
poddało, spustoszył, spalił i zniszczył do podstaw. Prusaków, którzy wiarę
chrześcijańską przyjęli, uczynił poddanymi Zakonu, a innych, którzy nawrócić
się nie chcieli, polecił zgładzić. Swoimi też ludźmi zajął znaczną część tych
stron, aby innych tym lepiej trzymać w posłuszeństwie. Potem wrócił do swego
kraju. Z innym znowu oddziałem wyruszył landmistrz na mieszkańców Pomezanii,
których w ciągu dwóch lat bez wielkiego przelewu krwi skłonił do posłuszeństwa
i przyjęcia chrześcijaństwa, aby zaś mieć ich silniej w ręku, zbudował zamek i
twierdzę Elbląg. Gdy tam osiadło kilku mieszczan z Lubeki i założyło osadę,
następnie zaczęto budować także miasto Elbląg i wprowadzono prawo lubeckie".
Już ta notatka wskazuje, że kraj nad jeziorem Drużno, do którego około 1237 r.
wdarli się Krzyżacy, był podówczas zamieszkały i to dość gęsto. I rzeczywiście
na całym obszarze dzisiejszych Prus Wschodnich i skrawku tzw. Zachodnich, na
wschód od Wisły, nie ma chyba okolicy, gdzieby skupiło się tyle dowodów
prastarego osadnictwa, jak właśnie w pobliżu Elbląga. Niedaleko zaraz nad
morzem pod Tolkmickiem, u podnóża piętrzących się tam wzgórz morenowych,
natknięto się na ślady mieszkańców z okresu kamiennego, którzy zostawili tu
stosy odpadków kuchennych (Kjökkenmödingi). Na groby z młodszej epoki
brązowej, a mianowicie -na kurhan natrafiono w Rehberge, na kamienne,
skrzynkowe na Neustaderfeid tuż pod Elblągiem, wreszcie na innego typu,
zarówno ciałopalne jak i grzebalne w całym szeregu miejscowości, u południowej
krawędzi wzniesień elbląskich. Pochodzą one z czterech pierwszych wieków po
Chrystusie. Z czasów przed przybyciem Krzyżaków, najniewątpliwiej już
staropruskich, datują się grodziszcza przy Tolkmicku, Lenzen, w Dörbecker
Schweiz, w Rehberge, przy Roland, Haselau, Karschau, Wöcklitz, Meislatein. Z
tego też okresu pochodzą najniewątpliwiej : wielka drzewem wymoszczona droga,
odkryta w torfowisku moczarzystej doliny rzeki Dzierzgonia (Sorge) na południe
od Elbląga, dwa większe statki znalezione pod Fromborkiem, łódź Wikingów
wykopana pod Baumgarth itd. Pamiątką wypraw skandynawskich w te strony jest
zresztą sama nazwa Elbląga, która przetrwała do dnia dzisiejszego i wyparła
nawet staropruską ,,Truso". Ogromnie również żywe stosunki łączyły swego czasu
okolice jeziora Drużno z państwem rzymskim, czego dowodem znowu przeliczne
wykopaliska monet i innych przedmiotów, nagromadzone w elbląskim miejskim muzeum.
Niemcy po założeniu w Elblągu zamku, uczynili z niego jedną z najważniejszych
podstaw w swych dalszych wyprawach przeciwko Prusakom i wśród grodów Zakonu
naznaczali mu zawsze rolę przodującą. Aż do r. 1309, to jest do chwili, gdy
Wielki Mistrz Siegfried v. Feuchtwangen, przeniósł swą rezydencję z Wenecji do
Malborka, był Elbląg siedzibą pruskiego landmistrza, a potem, gdy się stosunki
zmieniły, jednego z najwyższych dygnitarzy Zakonu, wielkiego szpitalnika. W
jego ręku spoczywały także rządy elbląską komturią, bardzo sporym kawałem
ziemi, bo obejmującym aż 65 mil kwadratowych, a w kierunku
południowo-wschodnim sięgającym aż po Szczytno. W latach 1441—1467 liczył
konwent elbląski 35 rycerzy zakonnych i 3 duchownych.
Oceniając znaczenie Elbląga, już w r. 1246 nadali mu na własność Krzyżacy 3 ½
mili kwadratowej i -zapewnili możność rządzenia się prawem lubeckim.
Pierwotnie odnosiło się to wszystko tylko do tzw. Starego Miasta. Gdy powstało
Nowe Miasto, i ono w r. 1347 otrzymało to samo stanowisko. Ustrój rządów
miejskich był wybitnie arystokratyczny. Rada miejska złożona z 24 dożywotnich
członków, przynależących do rodzin patrycjuszowskich, nie była wybierana lecz
sama się uzupełniała przez kooptację, a ogół mieszkańców powoływano tylko do
wysłuchania poleceń i zarządzeń. Dopiero rządy polskie, które Elblągowi
przyniósł drugi pokoi toruński z r. 1466, stopniowo zmieniły tę sytuację. W r.
1526 Królewska Komisja stworzyła coś w rodzaju reprezentacji gminnej. Wreszcie
niedługo przed zaborem miasta przez Prusaków, wprowadzono w mieście formę
rządów wyraźnie demokratycznych. -
Mieszczaństwo elbląskie zobowiązane było wobec Zakonu do służby wojennej i
ruszało w pole pod przewodnictwem radnych przeważnie konno, ale i -pieszo,
nierzadko także w charakterze załogi okrętowej. Dostarczonych zbrojnych
dzielono na oddziały, zwane ,,mayen", liczące od 15 do 100 ludzi. Rozróżniano
krótkie potrzeby wojenne na ogłoszenie tzw. ,,Geschrei", gdy chodziło o
odparcie bezpośrednio grożącego niebezpieczeństwa, tzw. ,,Landwehren", mogące
zatrzymać w polu kontyngenty mieszczańskie do 20 dni, wreszcie tzw. ,,Reisen",
przeciągające się do 2 miesięcy w wypadkach np. wyprawy na Litwę, Polskę itp.
Wyjątkowo tylko przeciągały się takie wyprawy na okresy dłuższe, jak np.
wyprawa na Gotlandię trwała aż 133 dni. Elblążanie wobec Zakonu spełniali swą
powinność wojenną ściśle i sumiennie. W bitwie pod Grunwaldem w r. 1410 padło
ich 550. Gdy nastały rządy polskie, takie same uczucia lojalności ożywiały ich
wobec nowej ojczyzny. Nie pozwolili ubiec miasta wojskom księcia Albrechta w
r. 1521, a w r. 1577 oparli się silnym oddziałom zbuntowanego Gdańska, który
tocząc wojnę z Polską pragnął zdobyć wierne jej miasto. Ta skłonność Elbląga
do Polski miała zresztą swe głębokie powody w odnoszeniu się państwa polskiego
do miasta i jego interesów. Już w czasie trzynastoletniej wojny z Zakonem
otrzymał Elbląg (Altstadt) w r. 1457 przywilej zwany ,,głównym", mocą którego
obok potwierdzenia i rozszerzenia praw i swobód, zwiększony został obszar
przynależny do miasta o 5,10 mil kwadratowych. Razem posiadało ono 8,6 mili
czyli przestrzeń obejmującą prawie cały dzisiejszy powiat elbląski. Nie tu
jednak kres życzliwości Polski, ujawniającej się stale, zwłaszcza w związku ze
stosunkami polsko-gdańskimi, bo ilekroć zachodziło jakieś ich zaostrzenie,
korzystającym z sytuacji był zawsze Elbląg. Te błędy Gdańszczan były w ogóle
powodem najświetniejszych czasów Elbląga. Bo gdy chciwi Gdańszczanie nie
pozwalali na bezpośrednie stosunki handlowe kupców cudzoziemskich z Polską,
aby niepodzielnie zarabiać na pośrednictwie, kupcy angielscy za pozwoleniem
Polski w r. 1580 osiedli w Elblągu, zorganizowawszy się jako ,,Eastland
Company" i uczynili z miasta jedyną składnicę angielskich towarów na całym
obszarze Bałtyku. Przynieśli oni z sobą obcy kapitał i szeroką inicjatywę,
która dla miasta miała jak najpomyślniejsze skutki. Wszystkie najlepsze
budowle prywatne pochodzą z tego okresu, a mianowicie owe wysokie szczytowe
domy Elbląga, które miastu dodawały tyle dostojności i szlachetnej patyny
dawnych wieków. Taki dom przy Spiering- strasse 30, przy którym zachowały się
nawet w ulicę wybiegające schody, gmach czteropiętrowy ze wspaniale
dekorowanym frontem, 'zakończonym u szczytu rzeźbą przedstawiającą leżącego
wielbłąda, jest naprawdę zabytkiem cennym i godnym widzenia. Podobnych, choć
może skromniejszych domów, jest więcej. Do nich należy także nieźle zachowany
przy Alter Markt 14, gdzie stawali królowie polscy, ilekroć odwiedzali Elbląg,
najcenniejszy zaś, zbudowany w roku 1598, przy Heilige Geiststrasse 17 i 18,
został przed 50 laty zburzony i dziś zachowała się tylko jego kopia pod
postacią nowej kamienicy wzniesionej w tym samym miejscu w r. 1898.
Kres świetności Elbląga położyło zajęcie tego miasta przez Szwedów. Dnia 16
lipca 1626 w mury Elbląga wjechał uroczyście Gustaw Adolf. Otoczył on miasto
nowymi obwarowaniami i uczynił z niego podstawę operacyjną w wojnie z Polską.
I dwukrotnie jeszcze potem gościli w Elblągu Szwedzi. Byli tu
