"Ja ci dam nowe lato a ty mi łowoc za to"

[rita100]

Nowolatka - pieczenie specjalnego ciasta (nowe lato). Ciasto wyrabiane z mąki i
wina (poświęcene św. jana) i lepiono z niego postacie Trzech Króli i zwierzątek
"Ja ci dam nowe lato a ty mi łowoc za to"

[rita100]

Dzień poprzedzający Nowy Rok nazywany był ziliją (wiliją) do Nowego Roku. Był
on bardzo uroczyście obchodzony przez Warmiaków i Mazurów. Odbiciem żywego
niegdyś kultu zmarłych było, że w tym czasie na świecie przebywają dusze
zmarłych, co miało sprzyjać wszelkim wróżbom. Tak, więc lano ołów lub wosk na
wodę, a z kształtu bryły przepowiadano przyszłość. Inną wróżbą było puszczanie
drewienek lub igieł na miskę pełną wody. Połączenie tych przedmiotów ma
zapowiadać ślub osób wykonujących wróżbę. Dziewczęta powszechnie nadsłuchiwały,
z której strony odezwie się głos zwierzęcia - z tej strony przyjdzie przyszły
mąż. Powszechnie wróżono z figurek ciasta nowolatkowego podłożonych pod
miseczki, przedstawiające krzyż = śmierć, kolebkę = urodziny, różaniec =
klasztor, obrączkę = zamążpójście. Zwyczaje, te bardzo przypominają powszechne
wróżby andrzejkowe. "

Tero na to ni ma ciasu, tro tlo zabazia bez coło nocka.
Dawni jinsze sie w chatach żuło.

[rita100]

Innym zwyczajem zawierającym elementy magiczne, znanym tak Mazurom, jak i
Warmiakom, jest pieczenie w wieczór poprzedzający Nowy Rok specjalnego ciasta
obrzędowego, zwanego nowolatkiem lub nowolatem. Brało się mąkę i zarabiało
piwem kadykowym, czyli jałowcowym, a teraz bardzo często winem. Piwo i wino
musi być święcone w trzeci Dzień Bożego Narodzenia jest to późniejszy nakaz.
Samo nowolatko, wypiekane w postaci figurek wyobrażających zwierzęta
gospodarskie, ptactwo domowe, kłosy żyta, ma zapewnić dobytkowi zdrowie i dobry
chów w nadchodzącym roku. Dawało się je po trochu zwierzętom, które
przedstawia, a resztę chowało starannie, by w czasie choroby któregoś ze
zwierząt wykorzystać jako lekarstwo. Zwyczaj ten, będący dawną pozostałością
zabiegów magicznych jeszcze do niedawna był żywy, ale wypiekaniu nie zawsze
towarzyszy świadomość, po co się to robi. W Sylwestra na Mazurach pieczone
jeszcze inne specjalne ciastka - słone i z pieprzem, nazywane fafernuchami (do
wódki). Tam gdzie całkowicie zaginęła już tradycja nowolatka, fafernuchy bardzo
często mylone są z pieczywem obrzędowym."

[rita100]

Osobną grupę zwyczajów noworocznych stanowią liczne psoty wyczyniane w noc
sylwestrową. Polegają one na przenoszeniu sprzętu gospodarskiego w inne
miejsce, nierzadko na dach, np. postawienie na dachu wozu. Chodzenie z
życzeniami noworocznymi na tym terenie nie jest popularne.

[rita100]

Nowelatko
Po spożyciu breji i wykrzyczeniu się na podwórzu, że 'już po breji', gospodyni w
kopónce (czepku) zagniotła ciasto w pytlowej maki i wody, dolewając trochę
trunku świętego Jana. Cała rodzina formowała nowelatka. Ciasto było dość mocne,
można więc było zrobić konika, krówkę, kokoszkę, kaczkę, gąskę, ptaszki - co kto
potrafi.
Tak, dawniej lepiono zwierzęta.
Nowszą wersją jest lepienie też Jezusa w kołysce, aniołki inspirowane przez
Kosciół. Pierwotnie jednak newelatka wyobrażały wyłącznie zwierzęta domowe.

"A tedy chto ne potrasiuł, co buł rura, to tlo zrobiuł uokrungły cienki placek i
tyn buł na placie ususzóny"
(Najdymowo-Warmia)
Uformowane figurki suszyło się na gorącej płycie pieca.
Wśród figurek nowegolatka musiał być krzyżyk. Każdy z domowników dostał do
zjedzenie nowelatko i kawałek krzyżyka. Trzy wąskie paluszki połączone paskiem
wyobrażały Trzech Króli. Nowelatka w postaci krzyżyka i Trzech Króli wisiały w
domu przy kropielnicce, do której też wlewano święconego trunku. "

[rita100]

A tak o tym mówi stara Warmianka:

"A taki krzyżyczek uod nowygolata to sia poziesiuło abo na ściane, abo na góre,
i to sia nazywało, ze to je dobre uod grzmoty. Że to zachowo dóm uod grzmoty,
uod uderzynio. A jek przyszła Palmowo Niedziela, to do tygo krzyżyka eszcze sia
palmów, pore palmów dołunczuło i to wszystko buło uod kościoła błogosłazióne i
mniało dawać wszystko błogosłaziynstwo, i mnoło być wszystko pożyteczne do
gospodarstwa."
(Najdymowo - Warmia)

[rita100]

Kilka figurek gospodyni skrzętnie chowała dla bydła.
"To jek sia Julka (krowa) łocieliuła, to tedy w przycieś nowygolatka. To mówzili
tedy - mlyka nicht nie łodbzierze. Take zwyczaje byli."
Kałęczyn-Mazury

W ziliję do Nowego Lata obwiązywano drzewa owocowe. Kładziono miedzy słomę
nowolatki ze słowami:

Weź na to Nowe Lato,
a daj noma owocu za to !

(Stanclewo - Warmia)

Nowelatka znoszono też pszczołom do uli, mówiąc:

Ja ci daję nowelatko,
a wy mi mniodu za to.

(Butryny-Warmia)

Nowelatko jako pieczywo obrzędowe zapewniało pomyślność w gospodarstwie ludziom,
zwierzętom i urodzaj w sadzie.

[rita100]

Wróżby
"W zilijo do Nowego Roku młodzież zbierała się wspólnie na wróżby w wybranym
domu na wsi. Rozgrzaną cynę lano na wodę w misce, odczytując przyszłosć z
ulanego kształtu.

W dużej misce z wodą 'wyngle puscali'.
Jeden węgielek oznaczał dziewczynę, drugi jej chłopca.
'Wode w misce zamącili i patrzeli, cy łóna za nim loto, cy łón za nió loto.'
(Kałęczyn-Mazury).

Dziewczęta chętnie też rzucały korkami(trzewikami). Zdjęły z nogi korek rzucały
w kierunku drzwi - jeśli spadł noskiem do przodu, znaczyło, ze wyjdzie w
przyszłym roku z domu (wyjdzie za maż)
(Najdymowo-Warmia)

[rita100]

Dwanaście ulepek nowolatka
"Matki wtenczas z napoju poświęconego w dzień świętego Jana i z mąki zagniatały
ciasto z którego formowano dwanaście ulepek. A zwyczaj był taki, ze musiały być:
koń
krowa
owca
świnia
gęś
kura
kaczka
kapusta
kłos
drzewko owocowe
ul pszczeli
kartofel

O północy szli gospodarze do ogrodu i wkładali je między gałązki drzew mówiąc:
"Ja ci daje nowe lato, a ty doj mi łowzies za to"
Wkładając nowelatko do ula mówiono:
"Jo ci daje nowe lato, a ty dosz mi mniodu za to."

nowolatki8 = mąka + zino

[freemason]

... a dyc to je ciekawe, bo am czytoł, co do wypsieku nowolatka
łużywono psiwa kadykowego. Czemu to? Podobno kadyk był śwantym
drzewem łu Prusów...

rita100 napisała:

> Nowolatka - pieczenie specjalnego ciasta (nowe lato). Ciasto
wyrabiane z mąki i
> wina (poświęcene św. jana) i lepiono z niego postacie Trzech Króli
i zwierzątek
> "Ja ci dam nowe lato a ty mi łowoc za to"

[rita100]

Dawano psiwa kadykowego abo napój Jana.
A jo am kupała takie nowolatka , tlo łokróngłe posypane słonecznikam i zbożem.
Może knypsne łobrazecek jam.

[freemason]

rita100 napisała:


> A jo am kupała takie nowolatka , tlo łokróngłe posypane
słonecznikam i zbożem.

A gdzie kupałaś? Bułaś w Ostprojsach?

> Może knypsne łobrazecek jam.

[rita100]

Takie ciosteczka można kupać w ladzie - take zbozowe to só