arnold7
07.06.03, 13:57
Rzeczowniki cudzygo pochodzynio typu
Francyjô, pynzyjô
Cudze rzeczowniki z kóńcówkóm '-ja' (ślónski wariant:'-yjô' ) pochodzóm
nojczyńściyj z łaciny i noleżóm we wiynkszości do tzw. internacjonalizmów,
tzn. słów, co we wielkiyj liczbie przedostały sie do małowiela kożdygo
europejskiygo jynzyka. Tyż ślónski dialekt niy je sam żodnym wyjóntkiym.
uOprócz słów znanych już za staryj piyrwy jak: Pasyjo (=Wielki Post), Wilijo,
Francyjo, bezkurcyjo (przezwisko), bestyja atd. - ciyngiym przedostajóm sie
nowe rzeczowniki do mowy Górnoślónzoków. Ni ma to dziwno, bo sóm to
uopisowania (neologizm: =określenia) nowych rzeczy, abstrakcyjnych pojyńciów
atd. (= a tak dalij), co jich piyrwy niy bóło, a co sie bez nich dziś niy
uobyńdzie żodyn noród, co pado uo siebie, iże je cywilizowany. Jejich
napónkniynie zdo sie bardzo potrzebne, bo w uostatnim czasie w tekstach
pisanych po ślónsku dowajóm sie zmiarkować roztoliczne błyndne adaptacyje
tych zapożyczyniów, co - kiej je przirównómy do godki naszych starzików -
hnet uokazujóm sie (nowo-)polskimi interferencyjami.
W badaniach naukowych dialektu ślónskiygo dialektolodzy zapisali zarozki po
wojnie uod nojstarszygo pokolynio Ślónzoków mocka cudzych słów na '-ja',
mogymy je znojść w roztolicznych oryginalnych tekstach gwarowych ze
wszystkich strón Górnygo Ślónska. Roztoliczne przikłady zawiyro zocne, moc
worte zdrzódło: "Śląskie teksty gwarowe" Alfreda Zaręby, Kraków 1961
(wszystkie przikłady sóm podóne w gramatycznym przipadku, jak je zapisoł
dialektolog - przi formach niyjednoznacznych, bez kómentarza w nowiasie, je
to mianownik):
rewizyjo, pynzyjo, lynija, przi koloniji, na rekreacyji, na porcyje (biernik,
mnogo liczba), mankulije (=melancholia), bestyja, kómedyje (mnogo liczba),
szosyjóm (narzyndnik), na Rusyjo, milicyjou, z familje, za Austryje, do
kancelaryje, parafijou, procesyjou, historyjou, opresyjou (=kłopot,
problemy); *kóńcówka -ou je typowo dlo zachodnij czyńści Górnygo Ślónska
Uobroz tyn dopołniajóm przikłady z inkszygo zdrzódła: Walenty Dobrzyński,
Gwary powiatu niemodlińskiego, Cz. I. Fonetyka, Wrocław 1963;
hostyja, kómedyjou , kómunijou || kómunija, kómisyjou || kómisyja, loteryjou
|| loteryja, policyjou, szosyjou (=szosa), policyjou, wanielijou
(=ewangelia), Lucyjou || Lucyja || Lucja, Anglija, familjou || familja ||
familijou
Kiej wejżdrzimy na wiyrch, podpadnie nóm zarozki, iże wielo przewoga majóm
formy z kóńcówkóm -yjô, -ijô; ô stoji tukej za głoska, ftóro sie wypowiado w
zoleżności uod regiónu jako -ou (Opolskie, Głogówieckie, czyńść
Kozielskiygo), -au (Prudnickie, czyńść Kozielskiygo) abo -o (wschodnio czyńść
Górnygo Ślónska); na drugim miejscu landujóm kóńcówki -yja, -ija, ftórych
używo sie niyroz na przemiana z -yjô, -ijô. Kóńcówki bez postrzodkowygo -y-
abo -i-: -ja, -jou pojawiajóm sie blank wyjóntkowo !!!: ino w rzeczowniku
familja || familjo (możno pod wpływym niymieckij wymowy: Familie), choć i
tukej trefi sie lecy kandy forma z -i- postrzodku: familijou.
Z wiyrchniygo zestawiynio wyniko, iże ślónsko je ino kóńcówka -yjô, -ijô abo -
yja, -ija (my dowómy piyrszyństwo tyj piyrszyj !!!) ; kóńcówka -ja pojawio
sie ino jako wyjóntek (np. we włośnych mianach) i niy śmie być uznano za
ślónsko. Jeji nadużywanie to błónd - jako polsko interferencyjo, bo tako
kóńcówka panuje jako jedino w dzisiejszym polskim jynzyku - i noleży jóm
uodciepać !!!
Na niyszczyńście dlo ślónskij mowy takij konsekwencyje w używaniu -yjô, -ijô
wystrzegajóm sie postrzednie i młode pokolynia Ślónzoków a to skirz
wpływu 'polszczyzny literackiej'. Beztóż je to dobry przikład, jak ślónsko
mowa poleku 'się wycofuje' - tak rod pado telewizyjny doktor Miodek. Toć - że
tak naprowda jes, niech dokoże gorzć tekstów internetowych uońskiygo
miesiónca uod roztomajtych autorów, co sie w nich durś pojawiajóm błyndne
formy:
historio, korespondyncjo, demokracjo, Unia, kodyfikacjo, monografio,
redakcjo, pozycja, propozycjo, okazjo, akadymio, autonomio a moc inkszych;
Jejich prawe uodpowiedniki brznióm: historyjô, korespondencyjô, demokracyjô,
Unijô (choby Wilijô), kodyfikacyjô, monografijô, pozycyjô, propozycyjô,
okazyjô (jeszcze lepi: przileżytość), akadymijô, autónómijô; dopuszczalne sóm
tyż formy z kóńcówkóm -yja.
Godne pozoru je, iże słowo Wilija || Wilijo używo sie dycki prawie, możno
skirz tygo, iże polskij formy Wilia ni ma (zamiast tygo Wigilia).
Niywydarzóne formy typu historio, korespondencjo atd. powstały bez ślónie sie
(fachowo: kóntaminacyjo) dwióch kóńcówek: snożno ślónskij -yjô a polskij -ja,
skuli czygo powstała szkaradno, rychtik po ślónsku niymożliwo kóńcówka -jô.
Niy używejmy takich niywydarzónych 'wynalozków'.
Rzeczowniki na -yjô, -ijô (-yja, -ija) uodmiyniajóm sie bez przipadki podle
wzoru:
Mianownik (fto ? co ?):
kómedyjô, Unijô (alternatywnie kómedyja, Unija)
Dopełniacz (kogo ? czego ?):
kómedyje, Unije (ino tak !!! kómedyji, Uniji to je feler)
Celownik (kómu ? czymu ?):
kómedyji, Uniji
Biernik (kogo ? co ?):
kómedyjóm (-ą), kómedyjo (w zoleżności uod regiónu);
Unijóm, Unijo; (błónd: kómedyja, Unija)
Narzyndnik (z kim ? z czym ?):
z kómedyjóm, z Unijóm
Miejscownik (uo kim ? uo czym ?):
uo kómedyji, uo Uniji
Wołacz: kómedyjo ! Unijo !
Na kóniec mapka z "Atlasu językowego Śląska" A. Zaręby (tóm szósty), z
formami słowa parafijô, ftóre tyż sam noleży:
Pojawianie sie form 'niyślónskich', tzn. bez postrzodkowygo -ij- w niyftórych
punktach uobjaśnio sie tym, iże słowo parafia noleży do słownictwa
kościelnygo, a w kościele na Górnym Ślónsku już za staryj piyrwy szerziły sie
fónetyczne wpływy uogólnyj polszczyzny, bo mszo i katyjmus bóły dycki
prowadzóne po polsku.
W słowach na -yjo, -ijo - jak tyż we wszystkich słowach cudzygo pochodzynio -
akcynt durś pado we ślónskim na przeduostatnio sylaba (np.: parafijo,
kómedyjo; po ślónsku: matematyka; po polsku matematyka).
© Grzegorz Wieczorek
www.echoslonska.com/0304/GrzegorzWieczorek_Poradnikjynzykowy.htm
