Pawłowice

[madohora]

DREWNIANY KOŚCIÓŁ W GOLASOWICACH ZDJĘCIE Z 1911 ROKU

[madohora]

KOŚCIÓŁ W GOLASOWICACH ZDJĘCIE Z 1939

[madohora]

pierwsza wzmianka o Jarząbkowicach pochodzi z Księgi uposażeń biskupstwa
wrocławskiego datowanej na rok 1305. Wieś wymieniona została jako Geranczcowitz,
była w początkowej fazie powstawania w ramach łanowo-czynszowej
akcji osadniczej prowadzonej pod koniec XIII wieku i znajdowała się w granicach
piastowskiego księstwa raciborskiego. W dokumentach z XVI i XVII wieku podawana
była staroczeska nazwa Gerzabkowice oraz Jarzombkowicz. W późniejszych wiekach
austriackie i pruskie urzędy stosowały nazwę zniemczoną Jarzombkowitz,
która obowiązywała także w czasie okupacji hitlerowskiej.

[madohora]

Współczesny herb Jarząbkowic, zaproponowany przez historyka i numizmatyka
Mariana Gumowskiego, przedstawia mężczyznę ścinającego drzewo i nawiązuje do
godła w najstarszych źródłach dotyczących wsi. Na pieczęci z dokumentów katastralnych
z 1723 roku można dostrzec drwala rąbiącego siekierką drzewo i napis:
+[SIGILLUM] JARZOMBKOWICIENSE. Pieczęć z czasów pruskich z roku 1838 posiada
taki sam wizerunek oraz okalający go napis: JARZOMBKOWITZ. GEM [EINDE]/
PLESSNER/CREYS. Kolejna pieczęć na dokumencie z 1874 roku jest napisowa:
GEMEINDE/JARZOMBKOWITZ/KREIS PLESS. Nie zachowała się pieczęć z dwudziestolecia
międzywojennego: GMINA JARZĄBKOWICE/POWIAT/PSZCZYŃSKI,
ale pisze o niej w swym opracowaniu M. Gumowski.

[madohora]

W 1817 roku w Jarząbkowicach było 5 kompleksów zabudowań pańskich: majątek
przy zomku, 2 folwarki i 2 owczarnie; wieś i Kolonia Petersdorf liczyły łącznie
376 mieszkańców. W roku 1845 w Jarząbkowicach były 53 domy, 2 folwarki, 2
owczarnie, młyn wodny, młyn tartaczny, gorzelnia i aż 3 karczmy. W 1861 roku wieś
należała do Juliusza Hermanna Pindera, jego włości obejmowały 1854 morgi pruskie,
w majątku hodowano 16 koni, 54 krowy i 600 owiec. Wieś liczyła 493 mieszkańców:
282 katolików, 204 ewangelików i 7 żydów. Pod koniec XIX wieku w jarząbkowickich
dobrach osiadła rodzina Stonawskich i pozostała w nich do 1945 roku.

[madohora]

JARZĄBKOWICE DWÓR

[madohora]

Na początku lat trzydziestych XX wieku Jarząbkowice zamieszkiwało 729 osób,
z tego 470 katolików i 259 ewangelików. Wieś dzieliła się na Czarny Las, Małą Stronę
i Kolonię Piotrową (dawniej Petersdorf). W 1933 roku obszar wynosił 811,10 hektara,
z tego 556,25 hektara ziemi ornej, 21,40 hektara łąk, 74,35 hektara lasów, 104,54
hektara stawów. Naczelnikiem i sekretarzem gminy był Józef Brachaczek, gospoda
i sklep z towarami mieszanymi należały do Józefa Woźnicy, handel ziemiopłodami,
nawozami sztucznymi oraz artykułami rolniczymi prowadził Gustaw Rzyman, natomiast
rzeźnię posiadał Paweł Niechoj. Od drugiej połowy lat trzydziestych właścicielem
sali tanecznej był Ludwik Hawełka.

[madohora]

Widocznym znakiem początku II wojny światowej były dla mieszkańców Jarząbkowic
niemieckie samoloty, które 1 września 1939 roku zrzuciły bomby obok budynku
dawnej straży celnej, przy tzw. Amcie, na granicy Rychułda i Jarząbkowic. Wieś
została zajęta przez wojska niemieckie, rozpoczął się okres okupacji hitlerowskiej

[madohora]

JARZĄBKOWICE DWÓR I FOLWARK

[madohora]

Jarząbkowice zawsze były samodzielną gminą jednostkową (z wyjątkiem okresu
okupacji hitlerowskiej), pod koniec 1945 roku weszły w skład gminy zbiorczej z siedzibą
w Golasowicach. W 1954 roku utworzono Gromadę Golasowice, która objęła
wsie Jarząbkowice, Pielgrzymowice i Golasowice. Od roku 1973 do dziś Jarząbkowice
należą do Gminy Pawłowice. W 1996 roku powstała Ochotnicza Straż Pożarna.
Budowę Domu Ludowego wraz z remizą rozpoczęto w 1999 roku. Obiekt, który stał
się centrum kulturalnego i społecznego życia wsi, oddano do użytku w 2001 roku.

[madohora]

Józef von Schweinchen, z Prudnika i Wilhelmina von Warkotsch, właściciele dóbr w Jarząbkowicach i budowniczowie klasycystycznego dworu z 1798 roku

[madohora]

dwór (z 1798 roku), klasycystyczny, rozbudowany w XIX wieku, uszkodzony
w czasie działań wojennych w 1945 roku, odbudowany; na ścianie budynku zachował
się kartusz herbowy właścicieli rezydencji Józefa von Schweinchena i Wilhelminy
von Warkotsch; obiekt znajduje się obecnie w rękach prywatnych
– park w otoczeniu dworu
– spichlerz z około 1800 roku, murowany, na rzucie prostokąta, dwukondygnacjowy

[madohora]

Miejscowość po raz pierwszy wzmiankowana została w łacińskim dokumencie Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego), spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna ok. 1305 w szeregu wsi położonych w pobliżu Żor i Wodzisławia (ville circa Zary et Wladislaviam), zobowiązanych do płacenia dziesięciny biskupstwu we Wrocławiu, w postaci Geranczcovitz. Zapis ten (brak określenia liczby łanów, z których będzie płacony podatek) wskazuje, że wieś była w początkowej fazie powstawania (na tzw. surowym korzeniu), co wiąże się z przeprowadzaną pod koniec XIII wieku na terytorium późniejszego Górnego Śląska wielką akcją osadniczą (tzw. łanowo-czynszową). Wieś politycznie znajdowała się wówczas w granicach piastowskiego (polskiego) księstwa raciborskiego, będącego od 1327 lennem Królestwa Czech.

[madohora]

W czasie plebiscytu śląskiego w 1921 roku 142 mieszkańców Jarząbkowic wraz z obszarem dworskim oddało swój głos za Polską, a 157 za Niemcami.[9] Po podziale Górnego Śląska w 1922 r. w granicach II Rzeczypospolitej. W czasie okupacji hitlerowskiej wieś istniała pod nazwą Jarzombkowitz. Od zakończenia działań wojennych do grudnia 1945 Jarząbkowice tworzyły tzw. gminę jednostkową, a następnie weszły jako sołectwo w skład gminy zbiorczej z siedzibą w Golasowicach. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa katowickiego. W grudniu 1972 r. Jarząbkowice weszły w skład utworzonej gminy Pawłowice

[madohora]

KRZYŻOWICE

[madohora]

Zapiski historyczne potwierdzają, że wieś w XIII wieku zaludniona została osad-
nikami narodowości niemieckiej i pozostała taka do końca XVI wieku. Kolonizatorzy
niemieccy przejęli pierwszy człon nazwy polskiej „Gryż” i do tego członu dodali
niemieckie określenie wsi „dorf”. Nazwa miejscowości zapisywana była w różnych
formach: Grisowitz (1305 rok), Cristorf (1318), Crisdorf (1321), Grissow (1335–1342),
Creyschdorf (1447), Krziziowicze (1517), Kreuczdorf (1522), Kroischdorf, Krzyżowi-
cze (1536), Krzyżowice (1652), Krzyzowitz (1687). Większość zapisanych nazw po-
jawiała się w urbarzach, czyli księgach zawierających spis majątku właściciela ziemskiego.

[madohora]

Wizerunek pieczęci gminnej odnosi się do nazwy miejscowości. Odcisk najstar-
szej pieczęci z 1723 roku widnieje na dokumentach w Katastrze karolińskim i przed-
stawia równoramienny wojskowy krzyż o wyciętych półkoliście ramionach. Ten sam
wizerunek znalazł się na pieczęci z 1849 roku wykonanej na polecenie władz pru-
skich. Kolejna pieczęć z 1874 roku jest bez herbu i posiada wyłącznie napis: GEME-
INDE/KREUTZDORF/KREIS/PLESS (Gmina/Krzyżowice/Okręg/Pszczyna).

[madohora]

1504 – Jana Fabera z Ostrawy, który nabył folwark sołtysi od barona Promnitza

[madohora]

1536 – Jerzego Ślezionę (Girzik Slezana)

[madohora]

1595 – Michała Frysza, krzyżowiczanina, który nabył folwark od Pawłowskiego.
Przez następne stulecia folwark znajdował się w rękach jego męskich potomków

[madohora]

Folwark dworski nie był bezpośrednio zarządzany przez panów pszczyńskich,
którzy wydzierżawiali go różnym osobom – przeważnie pochodzenia szlacheckiego.
Dzierżawcy folwarku stosowali wśród chłopów duży wyzysk pańszczyźniany. Pańszczyznę
krzyżowickich chłopów, opisuje pszczyński urbarz z 1680 roku. Każdy
siodłak w ciągu tygodnia musiał wysyłać do pańskiego folwarku parę koni ze sprzętem
i z obsługą. W okresie pomiędzy Dniem Świętego Jerzego (23 kwietnia) a Dniem
Świętego Michała (29 września) dniówka pańszczyźniana trwała od godziny siódmej
do osiemnastej, a w pozostałym okresie od świtu do zmroku. W obu przypadkach
przysługiwała dwugodzinna przerwa obiadowa. Należy pamiętać, że oprócz obowiązków
pańszczyźnianych, siodłacy posiadali do obrobienia własne pola uprawne.
Dodatkowo chłopi mieli obowiązek prac publicznych na rzecz wsi przy budowie
i utrzymaniu dróg oraz mostów, były to tzw. prace szarwarkowe. Mniejsi gospodarze
(zagrodnicy i chałupnicy) zobowiązani byli do wykonywania prac ręcznych w folwarku,
była to tzw. pańszczyzna piesza. Na chłopach ciążyły też liczne daniny.
Każdy siodłak rocznie do krzyżowickiego folwarku oddawał: 2–6 szefli owsa (1 szefel
to ok. 64 litry), motek przędzy, 4 koguty, 15 jajek, pierze z 15 gęsi, miód, chmiel,
opłatę od posiadanego bydła, podatek państwowy. Siodłacy mieli jedynie prawo do
pobierania darmowego drewna opałowego i budowlanego, zbierania ściółki i runa
leśnego w lasach pańskich. Wyzysk pańszczyźniany powodował wśród krzyżowickich
chłopów niezadowolenie, często wysyłali pisma ze skargami (tzw. supliki) do
panów pszczyńskich na działania zarządców folwarku.

[madohora]

Krzyżowice były zróżnicowane narodowościowo jak i wyznaniowo, prawie 70%
mieszkańców było katolikami, a ponad 30% ewangelikami. Prawdziwe przekonania
narodowościowe ujawniły się 20 marca 1921 roku podczas plebiscytu śląskiego,
w wyniku którego w Krzyżowicach nie potwierdził się stereotyp, że każdy Polak to
katolik, a każdy Niemiec to ewangelik. Po podliczeniu głosów okazało się, że na 463
uprawnionych mieszkańców głosowały 453 osoby. Za Polską głosowało 257 osób,
czyli 56,7%, a za Niemcami opowiedziało się 195 osób, czyli 43%. W obszarze folwarku
dworskiego ustanowiony był obwód odrębny, gdzie za Polską głosowało 20
osób czyli 41,6% wszystkich głosujących. Był to głównie rezultat agitacji niemieckiego
zarządcy majątku. W Krzyżowicach ewangelicy stanowili 30,3% ogółu, tymczasem
za Niemcami opowiedziało się w sumie 44,7% głosujących. Wpływ na poparcie
Niemców w głosowaniu wśród katolików miał proboszcz tutejszej parafii katolickiej
ks. Konstanty Kubitza.

[madohora]

W okresie międzywojennym Krzyżowice były samodzielną gminą z własnym
samorządem. Po 1922 roku wójtem gminy został powstaniec śląski Paweł Fizia.
W 1924 roku zlikwidowano istniejącą od XIX wieku administracyjną odrębność obszaru
dworskiego w książęcym folwarku, który posiadał uprawnienia gminy.

[madohora]

II wojna światowa rozpoczęła się w Krzyżowicach już 1 września 1939 roku.
Krzyżowice zostały zajęte bez walki, ponieważ na ich terenie nie stacjonowały wojska
polskie. Około godz. 8.00 pojawiły się pierwsze patrole wojsk niemieckich, które
wjechały na motocyklach od strony Szerokiej, kierując się w stronę Warszowic. Następnie
wkroczyła tu część 5. Dywizji Pancernej (31. Pułk Pancerny Czołgów i 13.
Pułk Strzelców), kierując się do Warszowic. W czasie okupacji mieszkańców podzielono
na grupy niemieckiej listy narodowościowej, tzw. Volkslisty. Represje najbardziej
dotknęły powstańców śląskich, polskich nauczycieli i przedwojennych aktywistów
oraz proboszcza ks. Kuboszka. W gospodzie Leona Weismana odbywały się
spotkania kurierów ruchu oporu, za co wraz z żoną trafił on do obozu koncentracyjnego.
Często przebywał w niej Władysław Kuboszek, brat proboszcza, siostrzeniec
pawłowickich księży Pawła i Jana Brandysów, który jednocześnie piastował funkcję
dowódcy Inspektoratu Rybnik Armii Krajowej. Prawie 200 krzyżowiczan posiadających
I, II i III grupę Volkslisty zostało wcielonych do Wehrmachtu, wielu z nich zginęło
na wojnie. Wraz ze zbliżającym się frontem w marcu 1945 roku Niemcy ewakuowali
mieszkańców w kierunku zachodnim. Natomiast niektórzy z nich w obawie
przed naciągającymi wojskami radzieckimi, nie czekając na rozkaz ewakuacji, zabrali
swój dobytek i już wcześniej opuścili wieś. Krzyżowice zostały zajęte przez 38.
Armię 4. Frontu Ukraińskiego generała Kiryłła Moskalenki dopiero 24 marca 1945 roku
podczas drugiej ofensywy w ramach tzw. operacji morawsko-ostrawskiej. Mieszkańcy
wrócili do swoich zniszczonych i ograbionych domostw jeszcze w kwietniu

[madohora]

Krzyżowice, prawdopodobnie już w XIII wieku, posiadały zbudowany z drewna
katolicki kościół parafialny pod wezwaniem św. Michała. Kościół w 1318 roku
wymieniony został w rejestrze dziesięcin papieskich, gdzie zapisano dziesięciny
jako „pochodzące od księdza Quirinusa jako proboszcza z Cristorf”. W roku 1447
kościół parafialny z miejscowości „Creyschdorf” wymieniany jest w spisie świętopietrza
Archidekanatu Opolskiego, pomiędzy kościołami parafialnymi Archidekanatu Żorskiego.

[madohora]

Dopiero objęcie parafii przez ks. Krystiana Jurowiusa doprowadziło w 1663 roku
do budowy nowego, drewnianego kościoła wraz ze skromną dzwonnicą. Z protokołu
wizytacyjnego z 1679 roku dowiadujemy się, że był to obiekt godny Domu Bożego.
Proboszcz uczynił to własnym kosztem, bo na parafian nie mógł liczyć, ponieważ
byli oni jeszcze w połowie protestantami. Protokół wymienia, że w 1670 roku z własnych
środków wymalował i ozdobił kościół, który miał wymiary: 30 łokci długości
(ok. 20 metrów) i 16 łokci szerokości (ok. 11 metrów). Na ścianach namalowane były
wizerunki świętych. W 1686 roku zbudowano większą dzwonnicę z czerwoną kopułą,
a kościół został wybrukowany cegłą. Tutejsza parafia była okradana podczas
wojny trzydziestoletniej, ale także w 1697 roku przez bandę zbójników beskidzkich
pod wodzą Klimczoka. Pierwsze organy zakupiono dopiero w 1719 roku. Drewniany
kościół wymagał ciągłych remontów. Z tego powodu w 1793 roku ówczesny proboszcz
ks. Ignacy Skrzyszowski podjął myśl budowy nowego, murowanego kościoła.
Z dokumentów z archiwum księcia pszczyńskiego dowiadujemy się o wielkiej przedsiębiorczości
i zdolnościach organizacyjnych przy budowie kościołów w Krzyżowicach
i Szerokiej (ks. Skrzyszowski był również proboszczem w sąsiedniej parafii
w Szerokiej, gdzie równolegle podjął się budowy nowego Domu Bożego). Kościół
w Krzyżowicach został poświęcony 20 października 1799 roku. Nowa świątynia wybudowana
była bardzo skromnie i to bez wieży, która została dobudowana 25 lat
później. Warto zaznaczyć, iż ks. Skrzyszowski wybudował w 1778 roku nową plebanię
istniejącą do dnia dzisiejszego. Parafia Krzyżowice obejmowała swym zasięgiem
miejscowości Krzyżowice, Osiny, Borynię i Skrzeczkowice. W 1862 roku do kościoła
dobudowano zakrystię. Kościół wymalowano po raz pierwszy w 1864. W 1892 roku
wybudowano boczne ołtarze Matki Boskiej i św. Jana Nepomucena. W 1895 w kościele
wykonano posadzkę z marmuru śląskiego oraz wymurowano nowy przedsionek,
tzw. babiniec. Kapitalny remont kościoła został przeprowadzony w latach
1930–1933 za czasów ks. Konstantego Kubicy. Pod koniec II wojny światowej kościół
krzyżowicki został przez wojska niemieckie podminowany. Zastępujący proboszcza
salezjanin ks. Ludwik Griman, poprzez trudne pertraktacje z żołnierzami niemieckimi,
zapobiegł wysadzeniu świątyni w powietrze. Kościół szczęśliwie ocalał z pożogi
wojennej, jednak uszkodzony został dach, a z okien powybijane były szyby, uszkodzenia
jednak szybko naprawiono.

[madohora]

Dopiero w 1719 roku wybudowano nowy drewniany budynek szkoły, w którym
mieściła się również organistówka. Budynek znajdował się w pobliżu kościoła w dolnej
części obecnego cmentarza. Frekwencja uczniów w tym czasie była niska.
W 1802 roku naukę pobierało 11 uczniów z Krzyżowic (zamiast 77) oraz 1 uczeń
z sąsiedniej Boryni (zamiast 37), która podlegała pod parafię Krzyżowice. Sytuacja
taka trwała aż do początku XIX wieku, kiedy to do Krzyżowic przybył Karol Duda
– pierwszy nauczyciel z przygotowaniem pedagogicznym. Drewniany budynek
szkolny znajdował się w bardzo złym stanie, bez możliwości prowadzenia nauczania
w okresie zimowym. W związku z tym nauczanie w latach 1816–1819 prowadzone
było w wynajętej izbie u gospodarza, a władze nie przejmowały się tą sytuacją.
W związku z tym miejscowy proboszcz, Stanisław Kosmol, postarał się o pieniądze
na budowę nowej, murowanej szkoły, która powstała w 1819 roku na terenie parafialnym,
na wzniesieniu za kościołem. Do szkoły w tym czasie powinno uczęszczać
130 dzieci z Krzyżowic i Boryni, a faktycznie uczęszczało tylko 87, w tym 40 z Boryni.
Od 1824 roku w szkole dodatkowo pracował nauczyciel pomocniczy. 7 października
1877 roku około godziny 22.00 szkoła spłonęła, a nauczanie zawieszono
na kilka miesięcy. Z pieniędzy kościelnych budynek został odbudowany. Od 1883 roku
do szkoły przestały uczęszczać dzieci z Boryni, ponieważ wzniesiono szkołę w tej
miejscowości, więc placówka w Krzyżowicach stała się jednoklasowa. W tym czasie
dodatkowo prowadzono w szkole zajęcia z robótek ręcznych dla dziewcząt, chłopców
uczono ogrodnictwa, a młodzież przygotowywano od strony technicznej do zawodu rolnika.

[madohora]

W 1905 roku Józef Mischke zrealizował testament swojego ojca Edwarda, karczmarza,
sekretarza sądu gminnego i osoby dość majętnej w Krzyżowicach, który dla
tutejszej szkoły przekazał tysiąc dwieście marek. Kwota ta była ulokowana w banku,
a odsetki miały zostać przeznaczane na organizowanie wycieczek szkolnych dla
krzyżowickich dzieci. Pierwszym polskim kierownikiem szkoły został w 1924 roku
Piotr Wojtek. Łącznie w szkole uczyło czterech nauczycieli, dodatkowo lekcji religii
udzielał proboszcz. W 1936 roku w Krzyżowicach były trzy szkoły podstawowe: