Andrespol, Gałkowek, Justynów

[madohora]

Pierwotnie w miejscu obecnego kościoła stała drewniana świątynia, która w latach 1873–1879 zastała zastąpiona murowanym kościołem. Jest to budowla w uproszczonym stylu neoromańskim, jednonawowa. Wejście do świątyni prowadzi przez strzelistą wieżę. Ciekawostką jest fakt, że nad wejściem do kościoła wmurowany został pojemnik po bombie, która spadła obok kościoła w trakcie I wojny światowej, ale nie wybuchła. Później pojemnik został opróżniony z prochu i wmurowany w elewację.
W środku kościół wyposażony stosunkowo skromnie. Na uwagę zasługują drewniany tryptyk, krzyż barokowy, monstrancja wieżyczkowa z XVIII w. oraz kielich mszalny z 1616 r.
W kruchcie znajduje się kilka tablic z XIX i początku XX w. upamiętniających najbardziej znanych okolicznych mieszkańców.
W najbliższym otoczeniu kościoła na uwagę zasługuje małe lapidarium z pozostałościami starego cmentarza przykościelnego w postaci pięciu fragmentów starych nagrobków. Obok kościoła zabytkowa plebania z 1879 r. Jest to murowany, parterowy budynek z dwuspadzistym dachem.

[madohora]

Klasyczny nagrobek Biedermanowej
Najstarszym zabytkiem są rozrzucone obok siebie cztery kamienie z piaskowca pokryte płaskorzeźbami i napisami. Nagrobek ten jest wzmiankowany w opisach parafii Gałków z pierwszej połowy XIX wieku, sporządzonych dla władz ówczesnego województwa mazowieckiego, a także dla władz duchowych. Przez wiele lat był najbardziej imponującym na cmentarzu, a może nawet do końca jego istnienia w 1853 roku. Powstał przed rokiem 1819 i znajdował się po jego lewej stronie „u wschodu”. Drewniany płot wokół cmentarza polecił wystawić w tym samym czasie co nagrobek, własnym kosztem wdowiec Karol Biederman- naddzierżawca dóbr rządowych Łaznów.

[madohora]

Nagrobek Karoliny Trzcińskiej
(…) część kamienia nagrobnego poświęconego Trzcińskiej urodzonej 31 maja 1808 roku i zmarłej w połogu 24 lutego 1834 roku.
Z niewyraźnych, pokruszonych liter wyrytych w piaskowcu daje się odczytać:
… Zow. Trzcińska urodzona 31 maja 1808 zeszła z tego świata dnia 1 marca 1834 obok syna swoiego Macieia urodzonego w dniu 24 lutego 1834 zaraz po urodzeniu zmarłego. Stroskani rodzice na uczczenie wieczney pamiątki ten nadgrobek kładą.

[madohora]

Jak przed pandemią byłam w tych okolicach to skupiałam się na tym właśnie cmentarzu. Byłam za krótko więc nie wszystko się udało zobaczyć.

[madohora]

Będzelin. Pomnik przyrody- dąb szypułkowy

Koluszki. Pomnik przyrody- lipa szerokolistna

Koluszki. Pomnik przyrody- buk pospolity

Gałków Duży. Okazałe drzewo- lipa szerokolistna

[madohora]

Pod koniec XIV w. stanowiła uposażenie Mikołaja kustosza łęczyckiego, kanonika płockiego i kruszwickiego. Duchowny ten nadał pewne dochody z młyna Pawłowi "niegdyś młynarzowi" w tejże osadzie. Działo się to w roku 137313. Zagadką pozostaje, dlaczego Mikołaj zadysponował młynem z tytułu pełnienia funkcji kanonika krusz-wickiego -nic nie wiadomo o przynależności Gałkowa do tej ka-nonii 14. Z 1427 roku pochodzi pierwsza wzmianka o wsi noszącej dziś nazwę Gałków Duży. Biskup Jan Pella wydał sześciu sołtysom z Gałkowa dokument określający ich obowiązki i prawa, a także opi-sał powinności obciążające mieszkańców15. Z pisma tego dowiadu-jemy się, że przynajmniej w późniejszym Gałkowie Dużym obowią­zywało w roku 1427 prawo niemieckie w jego odmianie średzkiej. Nie znamy jednak dokładnej daty lokowania wsi na tym prawie. Przy-wilej z 1427 r. jest powtórzeniem wcześniejszego aktu, którego fal-syfikatem do tej pory posługiwali się sołtysi. S. M. Zajączkowski sądzi, że lokacji dokonano w końcu XIV lub na początku XV w. W nadaniu z 1373 jest bowiem mowa o dziś nie istniejącej wsi Gał­kówek nad Mrogą, tam bowiem, co wiemy z późniejszych dokumen-tów16, znajdował się młyn. Z tych samych źródeł dowiadujemy się o istnieniu łanów sołtysich w Gałkowie Dużym. Jeżeli więc zawie-rzyć Zajączkowskiemu, ta część wsi powstała pomiędzy 1373 a 1427 rokiem na gruntach starszego Gałkówka17. Jest to jednak tylko naj-ciekawsza z hipotez. Większość badaczy, sugerując się wtórnością słowotwórczą nazwy Gałkówek, uważa osadę nad Mrogą za młodszą od Gałkowa, albo nie wypowiada się na ten temat. Z 1431 roku pochodzi pierwsza wzmianka o folwarku. W tymże roku zostaje erygowana parafia w Łaznowie, najej utrzymanie prze-znaczona zostaje dziesięcina snopowa z pól folwarków we wsiacŁaznów, Będzelin, Gałków18• Płacenie świadczeń na rzecz parafii łaznowskiej dokumentuje jeszcze księga parafialna z pierwszej ćwierci XIX w. Od 1445 roku, kiedy to dokonano urzędowego rozgraniczenia między duplici Gakow a Bedoniem19, mamy do czynienia z rozróż­nianiem w dokumentach obu osiedli. Późniejsze źródła zgodnie potwierdzają istnienie dwu wsi o takiej samej nazwie, dla odróżnie­nia używając wobec nich określeń: maius -minus, maior-minor, duplex, uterque, utraque

[madohora]

Faktami świadczącymi za dawnością osad gałkowskich jest ich położenie w pobliżu źródeł wody. Przypomnijmy: Gałkówek leżał równolegle do strugi wpływającej do Mrogi i częściowo w widłach obydwu - w górę biegu rzek postępować miały najstarsze grupy osadnicze25 , zabudowania Gałkowa Dużego otaczały pierwotnie staw. Według S. Wojtkowiaka26, okolnica -bo tak przyjęło się na-zywać ten typ osiedla -zapewniała większe bezpieczeństwo bydłu spędzanemu na noc do jej środka. Miejscowości wybudowane na planie okręgu lub owalu są zaliczane do najstarszych: ich procent wzrasta w miarę obejmowania badaniami lat wcześniejszych, na ich terenie znajdują się często zabytki architektury i stanowiska archeologiczne, bywają położone na lepszych glebach i nad wodą, większość owalnic występuje w Pradolinie Warszawsko-Berlińskiej, gdzie znaleziono najstarsze ślady osadnictwa na terenie ziemi łę­czyckiej.

[madohora]

L. Marciniakówna31 opracowała schematyczny plan sytuacyjny „Gałków i Gałkówek w 1863 r."32 Zabudowania chłopskie Gałków­ka tworzą tu łuk, jednym końcem stykający się z drogą Brzeziny -Przanowice -Borowo, drugi koniec biegnie prostopadle od połu­dnia do wsi ulicówki Gaj. Dwór znajdował się w centrum łuku. Układ zagród pokrywa się z biegiem rzeczki -domniemanej Gał­kówki. Gałkówek leżał niżej niż Gałków i miał w powszechnym mniemaniu lepsze role, biegły one szerokim pasem równolegle do linii zagród. Tuż przed regulacją dóbr w 1853 roku we wsi znajdo-wało się siedem osad -jej wielkość nie zmieniła się zasadniczo od pierwszej połowy XVI w. W latach 1853-1864 Gałkówek jako wieś przestał istnieć. Pozo-stał natomiast folwark pełniący jeszcze przez długi czas rolę cen-trum administracyjnego gminy Gałkówek obejmującej swym za-sięgiem m . in. wsie wchodzące dawniej w skład majątku33• Osada, która przybrała nazwę Gałków Duży znajduje się około dwóch kilometrów na południe od wcześniej opisywanej. Pierwszą wzmianką lokalizującą tu siedliska ludzkie jest przywilej z 1427 roku. Areał ziemi był tu w XVI i XVII wieku trzykrotnie większy od areału Gałkówka. I w tej wsi stan posiadania chłopów nie ulegał zmianom przez trzysta lat. Tuż przed uwłaszczeniem istniały tu 34 gospodarstwa. Plan w pracy Marciniakówny datowany na 1863 r. przedstawia wieś o kształcie przecinka -jej zachodnia część tworzy owalnicę zbudowaną wokół stawu, ku wschodowi osiedle przecho-dzi w ulicówkę. Staw zaniknął w drugiej połowie XIX w. i ulicówką stała się cała wieś. Pierwotna owalnica znajdowała się po wschod-niej stronie aktualnie istniejącej drogi prowadzącej do Brzezin. Po stronie zachodniej w wieku XIX rozmieszczone były gospodarstwa Gałkowa Poduchownego. Do plebanii należała także wioseczka Czatolin, która powstała na północ od kościoła. Budzi kontrowersje sytuacja przedstawiona na mapie Gilly'ego -wieś jest ulicówką z drogą Brzeziny -Piotrków, wchodzącą do osiedla od strony Brzezin ze wschodu, a wychodzącą w kierunku południowym z zachodniego krańca wsi. N a „Mapie K watermistrzo-stwa ... " Gałków wypadł na nieszczęście na samej krawędzi jednego z kartuszy3 4• Uwzględniono jedynie jego północną część. Przy drodze pomiędzy kościołem a wsią znajduje się pojedyncze gospodar-stwo. Autorka Przemian ... pisze o "folwarczku" w centrum wsi, w którym chłopi odrabiali pańszczyznę podobnie, jak w dużym fol-warku w Gałkówku. Ponieważ jednak opiera się na relacjach sobie współczesnych mieszkańców wsi, mogą tu zachodzić pewne nie-ścisłości. Pomiędzy chłopami a mieszkańcem folwarczku musiał istnieć pewien dystans - w relacjach nazywany jest „dziedzicem". Istnienie w tym miejscu majątku prywatnego wydaje się historycz-nie nieuzasadnione, mimo to Tabella ... z 1827 roku wykazuje we wsi własność prywatną-składającą się z trzech domów, zamiesz-kiwaną przez 19 osób. J. K. Kochanowski wspominając okoliczne rodziny szlacheckie, przy Gałkowie nie wymienił żadnego nazwi-ska. Marciniakównie nie udało się ustalić tożsamości „dziedzica". Z drobnych wzmianek w jej pracy wynika, że przez pewien okres właśnie.folwarczek w Gałkowie Dużym pełnił funkcję siedziby ad-ministratora. Tylko niewielka część gruntów folwarcznych leżała na ziemiach urodzajnych -były to pola w najbliższej okolicy dworu. Obszar przy-legający do dawnych łanów kmiecych Gałkowa Dużego od północy to tereny piaszczyste i w części leżące na stromych zboczach pa-górków. W pobliżu kościoła, gdzie w XIX w. znajdował się wspo-mniany „folwarczek", grunt położony jest nisko w stosunku do dawnych pól kmiecych i przez to podmokły. Bardzo złą glebę -piasz-czystą i zalewaną przez wodę -miały serwitutowe pastwiska na południe od wsi. Folwark niewątpliwie zagospodarowywał po więk­szej części nieużytki pomiędzy istniejącymi już wsiami i na ich obrze-żach. Nie da się niestety umiejscowić dokładnie poszczególnych czę­ści pól folwarcznych wymienionych w inwentarzu z 1582 roku. Praw-dopodobnie nazwy zanikły na skutek zmian w posiadaniu grun-tów35. Natomiast istnieje możliwość zlokalizowania pól wymienionych w „Protokóle spisu funduszów Kościoła .. . " z 1819 r . "Pole dworskie wane Czatolin" leżało w pobliżu dzisiejszej ulicy Czatolińskiej36. Problemy istnieją z umiejscowieniem pola Zado-ryn, leżącego "między polami włościan tejże wsi". Można jednak spekulować, jego obszar pokrywał się z późniejszym Gałkowem Poduchownym -terenami na zachód od obecnej drogi Gałków -Brzeziny, a na południe od zabudowań kościelnych. Fakt, że ani Czatolin, ani Zadoryn nie są wymieniane w dokumentach z XVI i XVII w. oraz wypowiedź jednego z mieszkańców dotycząca „ko-ściółka w lesie" świadczyłyby o późnym zagospodarowaniu terenu na zachód od roli kmiecych. Inwentarz„. z 1642 r. wspomina o dwóch włókach przekazanych parafii. W 1819 r. uposażenie ko-ścioła parafialnego wynosiło 45 mórg ziemi -istnieje prawdopodo-bieństwo, że teren ten pokrywał się z owymi dwiema włókami. Opis z 1582 r . świadczy, że grunty folwarczne nie były pomie-szane z chłopskimi. Podobnie sytuacja przedstawiała się w wieku XIX. Przez stulecia w niewielkim stopniu zmieniały się powierzch-nia gruntów i liczba osad. Niemożliwe do ustalenia jest położenie trzech łanów sołtysich w Gałkowie i Działu Wójtowskiego w Gałkówku. W końcu XVI w. obszar podporządkowany dworowi w Gałkówku ciągnął się nieregularnym pasem z północnego zachodu na połu­dniowy wschód-od Malczewa i rzeki Pustułki, płynącej przez Wit-kowice do rzeki Miazgi w okolicach Kurowic i wsi Chrusty w do-brach łaznowskich. Od zachodu ograniczał go majątek szlachecki Bedoń, od wschodu Przanowice i Żakowice. Najstarszymi częściami dóbr gałkowskich były na pewno oby-dwie wsie: Gałków i Gałkówek. Możliwe, że równocześnie z lokacją na prawie niemieckim lub niedługo po tym fakcie powstał folwark, który stopniowo wypełniał pustki pomiędzy wsiami. Do roku 163637 zagospodarowano tereny graniczące z lasem oddzielającym Gał­ków Duży od Bedonia. Zarówno folwark, jak i wieś korzystały ze śródleśnego położenia, o czym świadczą opłaty gajnego i drewnego wspominane w inwentarzach dóbr.

[madohora]

W latach dzielących mapy Gilly'ego-Crona i „Mapę Kwatermistrzo-stwa ... " poprawiono być może skrót umożliwiający przejazd dawnym traktem bez potrzeby pokonywania całej długości Gałkowa Dużego. Na mapach droga z Brzezin rozgałęziała się odtąd w Gałkówku. Skrót pobiegł na południe-południowy zachód obok gałkowskiego kościo­ła. Przecinał obniżenia terenu, na których leżały: ziemia kościelna po stronie zachodniej i mały „folwarczek" po stronie wschodniej -po czym łączył się na powrót z głównym traktem. Zakole traktu prowadzące wzdłuż wschodniej granicy majątku i zawracające na zachód przez Gałków Duży istniało prawdopodobnie ze względu na rozległe błota powstające wiosną i jesienią w centrum wsi. Duże połacie gruntów leżą tu znacznie poniżej poziomu omawianych dróg4° . W 1853 przeprowadzono regulację majątku Gałków. Z siedmiu osad, które tworzyły Gałkówek, trzy przeniesiono do Gałkowa Du-żego na zachód od traktu piotrkowskiego, a pozostałe cztery znala-zły się na tzw. Mogiłkach41-w wąskim pasie dawnej ziemi folwarcz-nej pomiędzy głównym odgałęzieniem traktu a Przanowicami. Znikła w ten sposób wieś Gałkówek, a pozostał folwark o tej nazwie42• Skonfiskowano większość ziemi kościelnej, pozostawiając na użytek plebanii siedem do ośmiu mórg. Piętnaście działek o wiel-kości od 3 do 4 mórg darowano dymisjonowanym żołnierzom ro-syjskim (przeważnie niemieckiego pochodzenia). Obdarowani szybko pozbyli się ziemi, sprzedając ją okolicznym chłopom

[madohora]

W czasie okupacji niemieckiej miejscowość znalazła się w Kraju Warty, na samej granicy jego obszaru. Od wiosny 1941 r. rozpo-częły się we wsi akcje wysiedleńcze, początkowo mające na celu upełnorolnienie gospodarzy-Niemców. Tych było w Gałkowie tyl-ko trzech, więc pierwsza fala wysiedleń nie spowodowała większych zmian w strukturze ludności. Gospodarstwa znalazły się pod za-rządem Wschodnioniemieckiej Wspólnoty Uprawy Ziemi. Komisarz z ramienia tej organizacji urzędujący w Gałkówku Parceli scalił tam działki kilkunastu rolników i utworzył gospodarstwo wzorco-we, w którym dotychczasowi właściciele pracowali jak wyrobnicy -za stałą ordynarię. Do końca wojny w Gałkowie pozostało wrę­kach Polaków tylko 7 gospodarstw. Niemcy znacznie rozbudowali składnicę uzbrojenia, przekształ­cając ją w zakład pracy przymusowej, który zajmował się produk-cją i gromadzeniem amunicji dla armii niemieckiej49• Po wojnie nastąpiło dalsze zasiedlanie dawnych pastwisk w Gałkowie Małym -głównie przez ludność pracującą w Łodzi i Koluszkach. Gałków Duży rozwijał się znacznie wolniej. Skupio-ny wokół głównej ulicy bardziej przypomina wieś. Mimo że dziś znajduje się tu 120 gospodarstw, prawdopodobnie żadna rodzina nie poprzestaje na zyskach z rolnictwa. Spora ilość ziemi znajduje się w dzierżawach u bogatszych rolników, ale w ostatnich latach również oni szukają dodatkowego zajęcia. Część pól obsiewana jest zbożem po to tylko, by nie dopuścić do zachwaszczenia i wyjało­wienia gleby. Nowe ulice pobiegły nie tylko przez dawne nieurodzajne pastwi-ska, ale także grunty orne. Widoczne jest to przede wszystkim w Gałkowie Małym. Ostatnimi czasy zaczął rozbudowywać się tak-że Gałków Duży. Zabudowa posunęła się na północ w kierunku Brzezin i na wschód w stronę Różycy.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

Jedna pani z Justynowa
Dziś do pracy jest gotowa
Powiem to jasno
Kręci na pizzę ciasto
Aż ją bolą i ręce i głowa

[balzack]

[balzack]

Trza by pojechać, bo downo żech niy był.

[madohora]