Leon Lech Beynar

[black_jotka]

Leon Lech Beynar zaczął używać pseudonimu „Paweł Jasienica” w 1946 roku, kiedy zaczynał pracę m.in. w „Tygodniku Powszechnym”
Jasienica stał się jednym z najbardziej znanych publicystów i reporterów powojennej prasy, a wkrótce także najpopularniejszym pisarzem historycznym
W latach 60. zaliczał się do grona znienawidzonych przez władze PRL dysydentów – i wśród nich był jednym z najdokładniej inwigilowanych
Nowe wydanie książki Ewy Beynar-Czeczott „Mój ojciec Paweł Jasienica” ukazało się nakładem Wydawnictwa MG

[black_jotka]

Beynar we wrześniu’39 walczył z Niemcami nad Narwią i Bugiem. Wzięty do niewoli, uciekł ze szpitala dla jeńców w fikuśnym przebraniu. „Gdzie ci Niemcy mieli oczy?” – wspominał.

Po latach w konspiracji (m.in. prowadzenie tajnego nauczania i wydawanie prasy podziemnej) dołączył wiosną 1944 roku do Biura Informacji i Propagandy Okręgu Wileńskiego AK. Wziął udział w operacji „Ostra Brama” – próbie oswobodzenia Wilna przez polskie podziemie wspólnie z Armią Czerwoną – choć nie miał złudzeń co do zamiarów Sowietów.

Początkowo zdołał uniknąć losu tysięcy żołnierzy i oficerów, którzy wpadli potem w łapy NKWD, ale jego oddział parę tygodni później rozbrojono w okolicach Grodna. Z Ludowego Wojska Polskiego, do którego go wcielono, zdezerterował.

To wtedy przyłączył się do odtworzonej pod dowództwem majora Szendzielarza-„Łupaszki” 5 Wileńskiej Brygady AK. Został jego adiutantem, a potem zastępcą. Był najstarszy stopniem i wiekiem, zwracał na siebie uwagę wykształceniem – a przy tym był lubianym i szanowanym dowódcą.

Nocą 9 sierpnia 1945 roku prowadzona przez niego kolumna natknęła się na radzieckich fizylierów. Beynar dostał ciężki postrzał w udo. W relacji naocznego świadka, por. Zygmunta Błażejewicza, czytamy: „Druga [kula] przeszła przez pelerynę przecinając na piersiach rzemyk pistoletu. Gdyby stał bardziej frontem, nie byłoby Pawła Jasienicy”.

Na wzór „żołnierza wyklętego” się nie nadaje – nie był przekonany, że zbrojny opór po Jałcie ma większy sens. Nie wierzył w III wojnę światową czy wizję Andersa powracającego do kraju na białym koniu.

[black_jotka]

Podczas służby u boku Łupaszki nosił pseudonim konspiracyjny: „Nowina”. Ten literacki narodził się, gdy porucznik Beynar (awansowany wkrótce na kapitana) dochodził do siebie po postrzale.

Po tym, jak pierwszej pomocy udzielili półprzytomnemu rannemu konspiracyjni lekarze, przechowywano go m.in. w chlewie. A potem – ciągle w podartym kożuchu i znoszonych butach z cholewami – odwieziono do nieodległej wsi, gdzie zaopiekował się nim na plebanii miejscowy proboszcz Stanisław Falkowski. Wieś nazywała się Jasienica.

Wbrew legendzie Beynar nie ukrywał się za ołtarzem. Nie opiekował się nim też żydowski chłopiec, a rana – choć w istocie była paskudna i wolno się goiła – nie wydzielała fetoru, który trzeba by było tłumić wonią kadzidła. Beynar na plebanii spisywał wojenne wspomnienia (zniszczył je parę lat później), cały czas też obawiał się aresztowania – kolegów z oddziału, którzy przyszli w odwiedziny, przywitał z palcem na spuście pistoletu maszynowego.

W Krakowie po wojnie pojawił się pod prawdziwym nazwiskiem, ale publikował od początku jako Paweł Jasienica (imię Paweł po prostu mu się podobało). Użył pseudonimu, bo obawiał się, że nagłe „zmartwychwstanie” w Krakowie narażałoby jego rodzinę: żona ciągle była w Wilnie i mogła zostać wywieziona przez Sowietów, tak jak część rodziny w 1940 roku. Chciał się też symbolicznie odciąć od „lasu”.

Ks. Falkowski pozostał z pisarzem (a potem także z jego rodziną) w przyjaźni. W jednej z ofiarowanych przez Jasienicę książek przeczytał dedykację: „Księdzu F.S., któremu dużo zawdzięczam, m.in. swój pseudonim literacki”.

[black_jotka]

Droga pisarza do redakcji przy Wiślnej rozpoczęła się już na plebanii w Jasienicy. To tam trafił w ręce Lecha Beynara pierwszy numer „Tygodnika Powszechnego”. Uwagę czytającego zwrócił fragment powieści „Bolesław Chrobry” – autorem okazał się jego dobry znajomy z wileńskich czasów: Antoni Gołubiew.

To głównie za namową Gołubiewa (oraz zapewne innego wileńskiego repatrianta Stanisława Stommy) Jerzy Turowicz zaproponował współpracę Beynarowi-Jasienicy, kiedy ten pojawił się w Krakowie. Mimo otwartego, pluralistycznego charakteru pisma nie było to takie oczywiste, zważywszy na aż za liberalne poglądy Jasienicy. Ten wspominał nawet żartem: „Trzeba było dopiero zwycięstwa komunizmu w Polsce, bym zawędrował do redakcji pisma Krakowskiej Kurii”.

Został na lata jednym z najważniejszych autorów pisma. Wrócił na jego łamy (porozumiawszy się z kardynałem Hlondem i arcybiskupem Sapiehą), kiedy zwolniono go z aresztu.

Jasienica mówił o „TP”, że jest „butelką tlenową podawaną społeczeństwu, aby mogło zaczerpnąć świeżego oddechu w ciężkiej atmosferze oficjalnej propagandy”.

[black_jotka]

W lipcu 1948 roku bezpieka zgarnęła Jasienicę w krakowskim mieszkaniu jego znajomych. Kilka dni wcześniej w Poroninie aresztowano bowiem Łupaszkę, na którego władza ludowa polowała od dawna; miał przy sobie m.in. kartotekę ze zdjęciami oficerów swojej brygady i w ten sposób Beynara-Jasienicę zidentyfikowano. Nie było to zresztą specjalnie trudne, bo był już wtedy rozpoznawalnym publicystą i redaktorem.

Zarzucano mu udział w powojennym podziemiu zbrojnym i nieujawnienie się podczas amnestii. Przesłuchiwano go przez osiem tygodni w Krakowie i Warszawie, z udziałem otoczonych najgorszą sławą postaci ówczesnej bezpieki: Luny Brystygierowej czy płk. Różańskiego. Interweniowała w sprawie Jasienicy redakcja „TP”, a także krakowska Kuria.

Zwolnienie załatwił nieoczekiwanie szef PAX-u Bolesław Piasecki – przedwojenny faszysta, któremu marzyło się stworzenie katolickiego ruchu koncesjonowanego przez władzę ludową. Pośród kilkuset osób, które zamierzał pozyskać do współpracy z reżimem, był Jasienica. Działo się to wszystko za zgodą Bieruta, który wygrywał wówczas walkę o władzę w partii.

Jasienica przed wyjściem został przymuszony do złożenia dwuznacznego memoriału. 20 lat później Gomułka, chcąc publicznie upokorzyć pisarza, insynuował, że tamto śledztwo „zostało umorzone z powodów, które są mu znane” – rzucenie podejrzenia, że w śledztwie sypał, było częścią nagonki.

[black_jotka]

Po premierze „Polski Jagiellonów” (1963) żona Jasienicy pisała do córki: „Naturalnie mało kto mógł ją dostać i dlatego odbywają się dzikie awantury, tak jakby księgarnie były temu winne, a niektórzy nawet mają pretensje, dlaczego to Jasienica tak mało wydał”. Książka była niezwykle popularna jeszcze przed premierą, kiedy jej fragmenty drukowała „Nowa Kultura”.

Autor wspominał potem, że fala popularności wywołana przez „Polskę Jagiellonów” niosła go aż do marca’68. Ale po prawdzie PRL-owskim bestsellerem była już w latach 50. „Polska Piastów”, a kolejne książki – barwne, żywe, bardziej eseistyczne niż naukowe – zapewniły pisarzowi status najbardziej popularnego historyka w kraju. Jak to ujął Norman Davies: Jasienica ratował polskie pisarstwo historyczne epoki powojennej przed złą opinią.

Ale to, co wywoływało zazdrość innych autorów, budziło również niechęć na partyjnych szczytach – w istocie tym większą, im bardziej masowo Jasienicę czytano. Recenzenci zarzucali mu m.in., że ze zbyt dużym szacunkiem traktuje badaczy przedwojennych, a jego syntezy dziejów Polski przedrozbiorowej „wskrzeszają tendencje historiografii burżuazyjnej” i „nie przekształcają świadomości obywateli” w duchu walki klas.

[black_jotka]

Pod koniec życia napisał w „Pamiętniku”, że odbywał „długoletni trening w oględności” i że przez blisko ćwierć wieku zawodowej pracy literackiej nie napisał swobodnie ani jednej stronicy.

Nie przeszła przez cenzurę już jego pierwsza powojenna książka – „Po kataklizmie”, na którą składały się reportaże z Ziem Odzyskanych (1948). Prawdopodobnie znaczenie miało nie tylko to, że w tym samym czasie został aresztowany, ale także treść: za dużo pisał o chaosie i powojennych zniszczeniach, roli intelektualistów i Kościoła w procesie „przyłączania” nowych

[black_jotka]

,,,terenów, ale także wspominał o przyszłym pojednaniu polsko-niemieckim.

Starcia z cenzurą miały miejsce przy „Polsce Piastów”, z „Myśli o dawnej Polsce” znikło kilka stronic (autor obronił kilkadziesiąt innych). „Polska Jagiellonów” kosztowała Jasienicę trzy lata „sporów, debat i szarpania nerwów”, podczas których m.in. z wydania książki zrezygnowało Ossolineum. O tym, że wyda ją Państwowy Instytut Wydawniczy, Jasienica dowiedział się od jego dyrektora na jednym z wieczorów autorskich. „Cenzura puściła Jagiellonów, nie skreśliła ani przecinka” – usłyszał.

List 34 (1964), pod którym podpisał się m.in. Jasienica, był apelem m.in. właśnie o ukrócenie cenzury. Podpis ściągnął na pisarza nie tylko zakaz publikacji, ale ponowne zainteresowanie bezpieki, która założyła mu sprawę operacyjną.

Zapis cenzorski przeżył samego pisarza, także w tym sensie, że po jego śmierci ukazał się w prasie ledwie jeden nekrolog, do tego z błędem w nazwisku. Poza tym – żadnej wzmianki.

[black_jotka]

„Nic to nie pomoże, niczemu nie zapobiegnie, lecz zgodne będzie z tą najprostszą i najbardziej słuszną filozofią życiową, która nakazuje przestrzegać przyzwoitości” – tak opisywał Jasienica swoją decyzję o wystąpieniu na historycznym, jak się miało okazać, zebraniu warszawskiego oddziału ZLP ostatniego dnia lutego 1968 roku.

Jasienica już wcześniej zachodził władzy za skórę – nie tylko podpisem pod listem 34, ale i choćby działalnością w Klubie Krzywego Koła, który stał się popaździernikową enklawą wolnego słowa (w 1961 roku Jasienica został jego prezesem). Jednak po tym, jak zdjęto z afisza „Dziady” Dejmka i po studenckich demonstracjach, wraz z Antonim Słonimskim zwołali nadzwyczajne posiedzenie Pen-Clubu i stanęli w obronie spektaklu oraz demonstrujących. Wystąpienie przed kilkuset pisarzami na forum ZLP szło jeszcze dalej.

„Kto został tu bardziej dotknięty decyzją zdjęcia «Dziadów»: autor czy inscenizator? Wydaje mi się, że ktoś trzeci – naród” – mówił Jasienica. Krytykował sprawowanie władzy „bez żadnej kontroli i konfrontacji z opinią publiczną”. Wziął w obronę studentów jako tych, których „obchodzi coś więcej poza własną karierą”. Wreszcie: podnosił kwestię antysemickiej kampanii, mówiąc, że Polska przyprawia sobie w ten sposób na własne życzenie fatalną gębę.

To wszystko, z punktu widzenia władzy ludowej, nie mogło Jasienicy ujść płazem.

[black_jotka]

Dobrze ubrana, wygadana, bezpośrednia. Przychodziła na wieczory autorskie, poznawała ludzi z literackiego środowiska, na spotkaniach z Jasienicą siadała w pierwszym rzędzie. Kiedy już się poznali, zrobiła bardzo dobre wrażenie także na przyjaciołach i córce pisarza.

Gdy się poznali, Zofia Kazimiera Nena O’Bretenny (z domu Darowska) miała 40 lat – Jasienica 56. Pisarz zapałał do niej ponoć „szaloną namiętnością”. Spotykali się jeszcze za życia jego żony, a po jej śmierci zbliżyli się jeszcze bardziej.

Powierniczka składała bezpiece meldunki ponad 460 razy, ponad 160 razy odbierała od niej wynagrodzenie (zarabiała lepiej niż kapitan, któremu podlegała). Informowała o poglądach Jasienicy, jego planach, spotkaniach z przyjaciółmi czy wystąpieniach na forum ZLP czy Pen-Clubu. Donosiła także na kilkadziesiąt innych osób ze środowiska literackiego i była w nim jedną z najważniejszych agentek.

Po tym, jak Gomułka rozpętał kampanię przeciw Jasienicy, to ona straszyła pisarza, że autokary pełne żądnego zemsty „ludu pracującego” jadą do Warszawy, by się z nim fizycznie rozprawić – i zapewniła mu „schronienie” w pokoju z kuchnią przy Wilczej.

Kiedy Jasienica zaproponował jej małżeństwo, bezpieka wpadła w konsternację – jeszcze się nie zdarzyło, żeby agentka wyszła za figuranta. Na ślub TW „Ewa” uzyskała oficjalną (choć nieufną) zgodę SB – i donosiła dalej, już pod pseudonimem „Max”. Po ślubie często pisała raporty w toalecie wspólnego mieszkania. Raportowała nawet o pogrzebie męża.

Gdy pojawiły się pierwsze konkretne podejrzenia pod jej adresem, kreowała się na skrzywdzoną i pomawianą. Szła w zaparte do końca życia.

[black_jotka]

Przewrotność losu polegała na tym, że do śmierci (1997) wdowa po Jasienicy dzieliła prawa autorskie – a tym samym: wpływy z nowych wydań jego książek – z córką pisarza. Potem część praw przysługujących wdowie przypadła jej synowi z pierwszego małżeństwa. Ani nie znał on zbyt dobrze Jasienicy, ani nie miał zbyt wielkiego pojęcia o jego twórczości i jej znaczeniu. Nie to jednak stało się największym problemem.

W 2002 roku Ewa Beynar-Czeczott zajrzała do teczki swojego ojca w IPN. Szukała raczej informacji o jego aresztowaniu w 1948 roku – ale nieoczekiwanie dowiedziała się, jaką rolę w życiu jej ojca odgrywała „Macosia”. Chciała wobec tego pozbawić praw autorskich jej syna. Odmówiło jej jednak ośmiu prawników. Twierdzili, że doszło do przedawnienia.

Innego zdania był Maciej Bednarkiewicz (znany już w latach 80. jako adwokat w procesach politycznych), który zgodził się reprezentować córkę pisarza. Pierwsza sprawa dotyczyła uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia, ale upadła z powodów właśnie formalnych. „Paweł Jasienica jest właściwie nadal w mocy bezpieki” – pisała w książce „Obława. Losy pisarzy represjonowanych” Joanna Siedlecka.

Złożono drugi pozew: o podział majątku po Jasienicy – choć oczywiście nie ten wymiar był tu najważniejszy, wbrew sugestiom niektórych mediów. Sprawa szła do przodu z mozołem, m.in. dlatego, że syn wdowy po pisarzu zmieniał zdanie, nie stawiał się w sądzie, trudno było doręczyć mu dokumenty (pracował jako kierowca tira).

Pełnię praw do twórczości ojca Ewa Beynar-Czeczott odzyskała wyrokiem sądu dopiero z końcem 2006 roku. Dzięki temu książki Jasienicy mogły po latach wrócić do sprzedaży.

[black_jotka]

Nagonkę w marcu’68 rozpętał swoim przemówieniem w Sali Kongresowej Gomułka.

„Co to za osobnik?” – pytał, atakując pisarza. Przypomniał zarzuty m.in. udziału w napadzie „bandy” Łupaszki na wieś Narewka i morderstwie czterech członków partii komunistycznej, dezercję z LWP – a jednocześnie połączył to ze współczesną aktywnością: inspirowaniem „wichrzycieli”.

W ten sposób znalazł się Jasienica wśród kilku ludzi pióra, których I sekretarz publicznie naznaczył jako wrogów ustroju. Poszły za tym „spontaniczne” wiece i listy otwarte. Na Podlasie wysłano dziennikarzy, by szukali śladów „zbrodni”, w których miał brać udział Beynar. Rzekomi mieszkańcy tamtejszych wsi zaczęli się domagać, by pisarza usunięto ze Związku Literatów Polskich i postawiono przed sądem.

Odbierał głuche telefony i pogróżki, samemu nie mogąc się w żaden sposób bronić. Joanna Siedlecka porównała nagonkę do tej, której ofiarą stał się w ZSRR Borys Pasternak (po Noblu za „Doktora Żywago”). Polska Ludowa niemal dosłownie zapędziła Jasienicę do matni. Najbezpieczniejszym miejscem wydawało mu się mieszkanie pani O’Bretenny – z pozoru wiernej towarzyszki, w istocie: wytrwałej donosicielki.

Trudno wykazać bezpośredni wpływ tej okrutnej kampanii na stan zdrowia pisarza. Jasienica przez większość życia trzymał się z dala od lekarzy – niby był zdrów, ale palił jak smok. Rak płuc zmiótł go w 1970 roku w ciągu paru miesięcy. Na jego pogrzebie stawiła się cała opozycyjna Warszawa.

Krótko przed zdiagnozowaniem choroby zapisał w pamiętniku: „Mój dom wcale nie jest moją twierdzą. Nie jestem panem szuflady własnego biurka”.

[black_jotka]

ocdn.eu/pulscms-transforms/1/SD8ktkpTURBXy8zNWQ0ZDZmZjgyMGQ1MTRkZTRhY2EyY2UyODYwZmRkNi5qcGeSlQLNAxQAwsOVAgDNAvjCww

[mala200333]

Wspaniala postac