LUDOBÓJSTWO (ang. genocide, niem. Völkermord), termin wprowadzony do obiegu
międzynar. w czasie II wojny świat., w związku z masowymi zbrodniami
popełnianymi przez państwa Osi w krajach okupowanych, w celu określenia
niszczenia grup ludności ze względów polit., rasowych, nar. lub religijnych.
Chociaż samo pojęcie powstało w XX w., to l. występuje od zarania dziejów,
traktowane często jako przejaw bohaterstwa i patriotyzmu; związane z
ksenofobią, nietolerancją i fanatyzmem towarzyszyło wędrówkom ludów,
podbojom, niewolnictwu, wojnom rel. i czystkom etnicznym; konkwistadorzy
dokonujący l. Indian podawali w wątpliwość posiadanie duszy ludzkiej przez
ich ofiary; natomiast A.Hitler dzieląc ludzi na godnych i niegodnych życia,
tych ostatnich porównywał do „robactwa", które należy wytępić; dokonujący
zbrodni l. są z reguły przeświadczeni, że to, co nie odpowiada głoszonej
przez nich prawdzie i zasadom moralnym, nie ma żadnego prawa do istnienia.
Główne metody l. — morzenie głodem, wyniszczanie przez pracę niewolniczą,
zbiorowe morderstwa czy dewastacja dorobku kult. — pozostają, niezależnie od
udoskonaleń techn., ciągle te same. Do pierwszych 10-leci XX w. l. nie było
przedmiotem regulacji prawa międzynar.; dopiero zbrodnie XX-wiecznych
reżimów totalitarnych wywołały zaniepokojenie i reakcje szerszych kręgów
opinii międzynar.; w związku z „zagrożeniem komunist.”, 1933 pol. prawnik R.
Lemkin, przedstawił w Madrycie, na V Międzynar. Konferencji dla Unifikacji
Prawa Karnego, memoriał postulujący uznanie niszczenia rasowych, rel., i
społ. grup za przestępstwo prawa narodów; podczas konferencji wyróżniono 2
rodzaje zbrodni: barbarzyństwo — polegające na eksterminacji grup rasowych,
rel. i społ., oraz wandalizm — niszczenie wartości kult. i artyst. tych
grup. Komunistyczni przywódcy sow. stworzyli system terroru, który określone
klasy i narody, a także kategorie osób skazał na fiz. unicestwienie w
łagrach i na zesłanie; z terenów zaanektowanych przez ZSRR dokonano masowych
deportacji Polaków, Białorusinów, Żydów, Ukraińców, Litwinów, Estończyków,
Łotyszy; ofiarami l. komunist. padły miliony ludzi, a sprawcy tych zbrodni
pozostali bezkarni. Niemieccy naziści kierując się przekonaniem o „wyższości
rasy nordyckiej’ i konieczności zapewnienia Niemcom przestrzeni życiowej
(Lebensraum), przedsięwzięli systematyczną eksterminację ras i narodów
uznanych za „podludzi” czy „bezwartościowych”; dokonali zagłady ok. 6 mln
Żydów, setek tysięcy Cyganów i rozpoczęli l. Słowian (zbrodnie hitlerowskie,
Generalny Plan Wschodni); dążyli do unicestwienia narodu pol.; do tego celu
zmierzały akcje eksterminacji inteligencji i elit społeczeństwa pol.;
głodzenie ludności, wyniszczanie przez niewolniczą pracę, masowe
wysiedlenia, masakry ludności miast i wsi, rabunek mienia, ograniczanie
rozrodczości, katastrofalne obniżenie warunków zdrowotnych i sanitarnych. W
1939–40 naziści współdziałali z władzami ZSRR w eksterminacji elit
społeczeństwa pol.; jednak pełnej realizacji planów unicestwienia narodu
pol. zapobiegła klęska militarna III Rzeszy. Większość zbrodni l.
nazistowskiego została popełniona w czasie wojny, ale nie były one częścią
działań woj.; przeciwnie — niekiedy przeszkadzały nawet w ich prowadzeniu. W
związku z eksterminacją ludności w czasie II wojny świat. na terenach
okupowanych, przebywający na emigracji R. Lemkin prowadził kampanię na rzecz
uchwalenia konwencji międzynar. zakazującej zbrodni l.; jego działania
przyczyniły się do poruszania tej problematyki podczas wielu konferencji
międzynar. państw koalicji antyfaszyst.; jednakże statut i wyrok Międzynar.
Trybunału Wojsk. w Norymberdze nie zawierają określenia zbrodni l.; w art. 6
Statutu Międzynar. Trybunału Wojskowego ustalono, że jurysdykcji Trybunału
podlegają zbrodnie przeciw pokojowi, zbrodnie woj. i zbrodnie przeciw
ludzkości; dlatego przy braku ścisłego rozróżnienia zbrodni l. od zbrodni
przeciw ludzkości i woj., Trybunał i sądy państw koalicji antyfaszyst.
ograniczały się do rozpatrywania l. jedynie w tych przypadkach, kiedy
zostały dokonane w związku ze zbrodniami woj.; fakt ten znacznie ograniczył
ujawnienie ogromu tych zbrodni. Termin l. został użyty w 3. części aktu
oskarżenia („umyślne i systematyczne genocidio... w celu zniszczenia
określonych ras oraz warstw narodów i ludów, grup rasowych i religijnych, a
w szczególności Żydów, Polaków, Cyganów i in.”
przeciwko gł. przestępcom
woj. III Rzeszy w procesie norymberskim. Dopiero 9 XII 1948 Zgromadzenie
Ogólne ONZ uchwaliło Konwencję o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa
(weszła w życie 1951); ratyfikowała ją większość państw (Polska 1950, nie
podpisała W. Brytania i nie ratyfikowały USA); w jej rozumieniu l. są czyny
dokonane w zamiarze zniszczenia w całości lub w części grup nar.,
etnicznych, rasowych lub rel.; zbrodnie l., nawet jeśli zostały popełnione
na własnym terytorium jakiegoś państwa, nie są wewn. sprawą tego państwa,
lecz zbrodnią międzynar.; każde z państw może zwrócić się do ONZ o
interwencję i wszczęcie akcji zmierzającej do zapobieżenia aktom l. i
stłumienia ich; zakaz l. ma ob. charakter normy ius cogens i obowiązuje
wszystkie państwa, niezależnie od tego, czy są stronami konwencji. Ani
ukaranie sprawców zbrodni hitl., ani akcje prawników i społeczności
miedzynar. nie zabezpieczyły ludzkości przed powtarzaniem się zbrodni l.;
rozmiary l. popełnianego w Chinach są porównywalne z l. na terenach ZSRR i
l. nazistowskim; inwazja USA na Wietnam spowodowała śmierć 2 mln
Wietnamczyków; masowe zbrodnie l. były popełniane również w Kambodży,
Iranie, Ruandzie, Bośni. Jednakże starania o stworzenie skutecznej
międzynar. jurysdykcji dla sądzenia zbrodni l. nie zostały uwieńczone
powodzeniem. Zdecydowana większość sprawców l. pozostaje bezkarna.
J. SAWICKI Ludobójstwo od pojęcia do konwencji 1933–1948, Kraków 1949; F.
RYSZKA Norymberga. Prehistoria i ciąg dalszy, Warszawa 1982; A.J. KAMIŃSKI
Koszmar niewolnictwa, Warszawa 1990. STANISŁAW KANIA
