v.ci
10.09.06, 17:34
W natłoku wydarzeń kampanii wyborczej i ataku na USA umknęła XV rocznica
śmierci Jana Józefa Lipskiego - wspaniałego człowieka, krytyka literackiego,
działacza antykomunistycznej opozycji, masonerii i demokratycznej lewicy.
Jan Józef Lipski urodził się 25 maja 1926 roku w Warszawie, w rodzinie
inteligenckiej. Rodzicami jego byli: Aniela z domu Kobla i Roman Lipscy
(ojciec, inżynier-mechanik, był znanym pedagogiem w szkolnictwie zawodowym). W
roku 1939 ukończył w Warszawie szkolę powszechną; podczas okupacji uczył się
na tajnych kompletach Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego im. S. Staszica. W
latach 1942-1943 jako członek Szarych Szeregów (hufiec Mokotów Górny),
uczestniczył w akcjach małego sabotażu; w 1943-1944 był żołnierzem Armii
Krajowej (batalion, a następnie pułk "Baszta", kompania B 1) i walczył w
Powstaniu Warszawskim. Ciężko ranny i kontuzjowany w walkach w rejonie
Szpitala Sióstr Elżbietanek na Mokotowie, odznaczony został Krzyżem
Walecznych. Po upadku Powstania uniknął wywiezienia z kraju; przebywał w
Łowiczu i w Wyszogrodzie, w domu rodzinnym matki, dokąd Lipscy zawsze - i
przedtem, i potem - jeździli na wakacje. We wrześniu 1945 wrócił do Warszawy
Maturę typu humanistycznego zdał w 1946 roku w Liceum im. J. Słowackiego. W
tym samy roku rozpoczął studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim.
Uczestniczył m.in. w seminariach historycznoliterackich Stefana
Vrtela-Wierczyńskiego, Wacława Borowego, Juliana Krzyżanowskiego i Stefana
Żółkiewskiego, w konwersatorium teoretycznoliterackim Jerzego Pelca, w
seminarium z historii filozofii Władysława Tatarkiewicza, z logiki formalnej -
Tadeusza Kotarbińskiego. Podczas studiów był współtwórcą nieformalnej grupy
przyjaciół o nastawieniu opozycyjnym wobec marksizmu (należeli do niej: L.
Budrecki, W Jedlicki, B. Matuszewski, M. Puchalska, J. Stradecki, J.
Szpotański, J. Wilhelmi, K. Zarzecki) oraz bardzo czynnym członkiem Koła
Polonistów. Był współautorem referatu Psychologizm w prozie dwudziestolecia,
wygłoszonego na IV Zjeździe Kół Polonistycznych w Warszawie (druk: "Twórczość"
1950 nr 2). Na studiach poznał swoją przyszłą żonę - Marię Stabrowską. Z tym
okresem wiąże się także początek jego działalności krytycznoliterackiej
(publikował m.in. w "Nowinach Literackich", "Tygodniku Powszechnym",
"Twórczości", "Dialogu", "Życiu Literackim", "Pamiętniku Literackim",
"Roczniku Literackim", "Współczesności").
Równocześnie ze studiami pracował zarobkowo: w latach 1946- 1949 jako
bibliotekarz w II Miejskim Gimnazjum Mechanicznym; w 1949-1950 jako redaktor w
Słowniku wyrazów bliskoznacznych, opracowywanym pod kierunkiem Stanisława
Skorupki w wydawnictwie „Czytelnik”. Od 1950 do 1952 był współpracownikiem
zespołu przygotowującego Słownik terminów literackich pod redakcją Marii
Renaty Mayenowej w Instytucie Badań Literackich.
3 września 1951 poślubił Marię Stabrowską; 1 stycznia 1953 urodził się ich
syn, Jan Tomasz, 10 listopada 1955 - córka, Agnieszka.
W roku 1953 Lipski otrzymał magisterium na podstawie rozprawy pt.
Ekspresjonizm w twórczości Tadeusza Micińskiego. Już od 1952 roku pracował w
Państwowym Instytucie Wydawniczym, początkowo na stanowisku redaktora, a od
1955 - kierownika Redakcji Klasyków Literatury Polskiej Okresu po 1863 Roku.
Jednocześnie brał żywy udział w życiu naukowym IBL jako uczestnik zebrań i
konferencji dotyczących literatury końca XIX i XX wieku. W latach 1956-1957
był członkiem redakcji, a przez pół roku kierownikiem działu kulturalnego w
tygodniku "Po prostu". W tym czasie zaczął pisać książkę o ONR "Falandze", nie
dokończoną (wydaną pośmiertnie w odmiennej wersji autorskiej jako Katolickie
Państwo Narodu Polskiego, Londyn 1994). W 1956 był jednym z założycieli Klubu
Krzywego Koła; przez jedną kadencję (1957-1958) jego prezesem, a następnie, aż
do rozwiązania Klubu przez władze, sekretarzem Zarządu, odpowiedzialnym za
organizację zebrań czwartkowych. Uczestniczył w reaktywowaniu grupy
literackiej "Przedmieście" (1958), do której następnie należał. 11 listopada
1959 roku usunięto go z pracy w Państwowym Instytucie Wydawniczym po
wygłoszeniu odczytu o ONR "Falandze" i Bolesławie Piaseckim. W 1960 został
członkiem Związku Literatów Polskich. W 1960-1961 pracował w redakcji gazety
„Gromada-Rolnik Polski” jako kierownik działu kulturalnego. 1 czerwca 1961
rozpoczął pracę etatową w Instytucie Badań Literackich PAN. Należał do
warszawskiej Pracowni Historii Literatury Okresu Młodej Polski, którą w
początkowym okresie kierował Kazimierz Wyka, uczestniczył też w seminariach
pracowni krakowskiej.
19 lutego 1961 Lipski został przyjęty do najściślej zakonspirowanej loży
wolnomularskiej rytu szkockiego "Kopernik"; w latach 1962-1981 i 1986-1988 był
jej przewodniczącym, a od 1988 do 1990 sekretarzem.
W roku 1964 był współorganizatorem zainicjowanego przez Antoniego Słonimskiego
Listu 34 - protestu skierowanego przeciwko cenzurze i tak zwanej polityce
kulturalnej państwa. Od 1965 prowadził tajną kasę pomocy dla osób
aresztowanych z przyczyn politycznych i ich rodzin. Na początku lat
sześćdziesiątych patronował Klubowi Poszukiwaczy Sprzeczności, założonemu
przez licealistów warszawskich. 25 października 1965 roku uzyskał w Instytucie
Badań Literackich PAN doktorat na podstawie pracy Twórczość Jana Kasprowicza w
latach 1878-1891 na tle epoki (promotor K. Wyka, wyd. książkowe: PIW Warszawa
1967). W 1966 opublikował wspólnie z żoną Marią w krakowskim Wydawnictwie
Literackim wybór z Nowych Aten księdza Benedykta Chmielowskiego.
Schyłek lat sześćdziesiątych to w PRL okres zagęszczania się atmosfery
politycznej. W roku 1967 Jan Józef Lipski był organizatorem protestu przeciwko
postępowaniu dyscyplinarnemu wobec studentów za ich poglądy polityczne (m. in.
sprawa Adama Michnika), w 1968 - współorganizatorem nadzwyczajnego zebrania
Związku Literatów Polskich z powodu zdjęcia przez cenzurę przedstawienia
Dziadów w reżyserii Kazimierza Dejmka w Teatrze Narodowym.
Jednocześnie zajmował się pracami historycznoliterackimi i dokumentacyjnymi. W
IBL uczestniczył w przygotowaniu Słownika pseudonimów pisarzy polskich. W 1973
opublikował dwutomową panoramę felietonistyki Warszawscy "Pustelnicy" i
"Bywalscy" (PIW Warszawa). Jego habilitacja (30 października 1975) w
Instytucie Badań Literackich PAN, której podstawą była praca Twórczość Jana
Kasprowicza w latach 1891-1906 (PIW Warszawa 1975) została zatrzymana ze
względów politycznych. Centralna Komisja Kwalifikacyjna zatwierdziła ją
dopiero 25 maja 1981 w trybie rewizyjnym. 31 marca 1976 Lipski został przyjęty
do Polskiego PEN-Clubu.
Na przełomie lat 1975/1976 współorganizował protest przeciwko wprowadzeniu do
Konstytucji PRL zapisów o kierowniczej roli PZPR i sojuszu ze Związkiem
Radzieckim. W połowie 1976 należał do grona osób, które od razu zareagowały na
postrajkowe represje w Radomiu i w Ursusie (pomoc finansowa, prawna,
organizowanie opinii publicznej), co we wrześniu tegoż roku doprowadziło do
powstania Komitetu Obrony Robotników (późniejszy Komitet Samoobrony Społecznej
"KOR"); został jego skarbnikiem. 19 maja 1977 aresztowany wraz z innymi
członkami i działaczami KOR-u. W areszcie śledczym Warszawa-Mokotów podjął
czterodniową głodówkę solidarnościową z głodującymi w warszawskim kościele pod
wezwaniem Św. Marcina. W areszcie także pracował nad rozprawami Osobowość
twórcza i Badania prądów literackich i form gatunkowych. Wyszedł na wolność w
czerwcu tegoż roku.
W styczniu 1978 wyjechał do Londynu na operację wszczepienia zastawki serca,
co było możliwe dzięki otrzymaniu nagrody z Fundacji A. Jurzykowskiego za rok
1976. Poznał wówczas prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie
Edwarda Raczyńskiego, a także Lidię i Adama Ciołkoszów. Otrzymał Krzyż Armii
Krajowej (tzw. londyński). W tym samym roku stał się współzałożycielem i
wykładowcą Towarzystwa Kursów Naukowych. Współpracował też z wydawnictwami i
periodykami dru
