The Dobra Szlachecka Society

[tawnyroberts]

Jest taka ciekawa strona o miejscowości Dobra (dawniej Dobra
Szlachecka i Dobra Rustykalna), stworzona przez jej byłych
mieszkańców:
www.dobra.org/
Szczególnie polecam artykuł "People of Dobra talk in July 1997 (in
Polish)", jako kontynuację wspomnień mieszkańców nadsańskich wiosek
Podkarpacia.

[3centy]

tawnyroberts napisał:

> Jest taka ciekawa strona o miejscowości Dobra (dawniej Dobra

Oooo, szczególnie polecam rozmowę z mieszkańcami o międzywojennej współpracy
polsko-ukraińskiej ( o wojennej odradzam) , warto też rzucić okiem na stary
cmentarz grekokatolicki ;)

Dobra Szlachecka

[piotrzr]

Namawiam na oglądnięcie kilku zdjęć (mojego autorstwa) pięknej cerkwi w tej wsi.
Odnowiona przed dwoma niespełna laty (z odbudowaną środkową wieżyczka)

fotoforum.gazeta.pl/3,0,941256,2,16.html
fotoforum.gazeta.pl/3,0,941257,2,17.html
fotoforum.gazeta.pl/3,0,941219,2,21.html
fotoforum.gazeta.pl/3,0,941222,2,24.html


A na stronie inernetowej Dobrej są m.in nagrania wspomnień byłych mieszkańców z
okazji wysiedleń i pieśni

Plebania w Dobrej Szlacheckiej

[piotrzr]

Przedstawiam swoje zdjęcia budynku stojącego tuz obok cerkwi w tej wsi - to
prawdopodobnie budynek plebani, którego stan techniczny nie wymaga chyba
komentarza :


fotoforum.gazeta.pl/3,0,957753,2,1.html
fotoforum.gazeta.pl/3,0,957754,2,2.html

[jackiw]

piotrzr napisał:
> stan techniczny nie wymaga chyba komentarza

mówi się, że od 11 września 1939 tam ciągle straszy :)

[warszawa17]

To jest znakomite bo prawdziwe...

Dobra we wspomnieniach mieszkańców - cz. I

[tawnyroberts]

„W historii nic nie zamyka się ostatecznie"
Zbigniew Herbert, "Barbarzyńca w ogrodzie".

Rozmowy przeprowadzone w Dobrej w czerwcu i lipcu 1997 r. przez Jana
Popiela z Nowego Jorku.

Dobra miała 16 przysiółków: Dział, Dobrzanka, Ratny, Pleszawa,
Hirisznyj Kinec, Dolisznyj Kinec, Pererowce, Siemowica...

Jan Karczynski – 1915 r., matka Adamska, nr domu 69:
- na Dziale mieszkali: Nisiewicz, Hnatusko, Hryckiewicz, Karczyński,
Kowalski, Gbur, Burdziak, Demkowicz. Hnatusków nazywali Hyryki albo
Huzary. Dzisiaj na Dziale nikt już nie mieszka.
- (...) Hnatusko miał córki: Katarzyna, Hanka, Maryśka, Julka – w
Pleszawie jedna, druga za Stalonym, za Demkowiczem, Maryśka za
Mikołajem Popielem.
- (...) Hnatusko Dobrzański nie chodził do 12 roku życia, jak miał
18 lat pojechał do Ameryki, wrócił, ożenił się też z Hnatusko, trzy
razy był w Ameryce, wybudował dom, dobrze uposażył córki; Mikołaj
Popiel przyszedł z Ratnego; Józek Popiel ożenił się u Nisiewicza,
Stefan pod Przemyślem.
- na Ratnym było trzech Popieli, jednego nazywano "Bilyj Wus",
drugiego "Jeżeli", twego pradziadka Jana "Pokajannik".
- Popiel z Rzeczek był z innych Popieli. Koło mnie mieszkał Hawryło
Popiel wywieziony w olsztyńskie, niedaleko mieszkał tez
Dziurdziewicz.
- my rozmawiali po rusku wszyscy w Dobrej, Polacy i Ukraińcy mówili
tu po rusku.
- diabeł przyniósł nienawiść ze Wschodu.
Sławki Bagińskiej (ona z domu Nisiewicz) ojciec mówił: - Jaśko, ty
Polak, ja Ukrainiec, podzielmy się paschą. Kiedy pojechaliśmy razem
do tartaku, on złapał mnie, my się obcałowali.
- przed wojną był tu spokój.
- w 1939 r. wysiedlono część ludzi na Wschód.
- w Hłomczy był ksiądz, który robił spisy ludzi na wywóz do Niemiec,
robili zebrania i brali ochotników.
- diak Suchy był sekretarzem w gromadzie, Niemcy go zabrali do
Oświęcimia.
- w 1944 r. Ruskie zebrali kontyngent i przyszli do mnie, żebym
wiózł kontyngent do Sanoka. Stefan Demkowicz był zastępcą sołtysa,
wypiliśmy wódkę. – Ja konia dam, powiedział, ale ja nie pojadę. Bał
się, że przyjdą w nocy i powieszą, powiedział, że tak ne bude jak
teraz, że dwa rządy będą i zaraz w 1944 r. go banda powiesiła. Dużo
Ukraińców powiesili. Twój dziadek Mikołaj był bity przez banderowców
na Dziale. Zrobili zebranie na Dziale i pytali, co on za jeden ten
Karczyński i sąsiedzi powiedzieli, że wszystkie ruskie święta
święcił. Tu byli Polakami tylko Karczyńscy i Popiele.
- do cerkwi my wszystkie chodzili, ja w kościele w Mrzygłodzie byłem
tylko dwa razy w roku: na Boże Narodzenie i na Wielkanoc. Ja
chodziłem do cerkwi, powiedziałem księdzu w Mrzygłodzie, a on, że
jest jeden Bóg na niebie.
- księdzem rzymskokatolickim w Przeworsku był Nisiewicz z Działu w
1907, może 1901 r.
- Ilko Stalony ożenił się z Julką, Staszek z Dolinok Nisiewicz z
Piły, pracownik kolejowy, ożenił się z Hanielką, córka Ilka
Stalonego. Staszko Nisiewicz był tu wiele razy u nas w Dobrej.
Podpisaliśmy, że on niewinny, bo inni siedzieli. Siedział Franko
Hryckiewicz.
- Krowiak siedział w Jaworznie, bo banderowcy byli w chałupie, kiedy
wpadło wojsko.
- Franko był z polskich Popieli, pochodził z Działu, to trzecie
pokolenie z Józkiem z Sanoka. Jego stryj Józef Popiel z Działu,
ożeniony z Dziurdziewiczową z Dobrzanki, poszedł w 1918 r. do
wojska, spotkał się z Uhrynem, Uhryn go zamordował, bo Popiel –
Polak, a Uhryn – Ukrainiec. Wracali z wojny do domu i Józek Popiel
nie doszedł.
- ja koło Lublina, gdybym nie umiał ruskiej mowy i ruskiego
pacierza, to by to było samo ze mną.
- byłem na Ukrainie 20 lat temu zobaczyć sąsiadów, trzy siostry
cioteczne mam na Ukrainie.
- Hnat, to było przezwisko Nisiewicza, mieszkał na Zakoszkach.
- mojej matki mama jest z Demkowiczów.
- 36 razy wzywano mnie na UB do Sanoka, po wyrzuceniu ludzi z Dobrej
w 1947 r. i pytali czym się ludzie tutaj zajmowali, co robili, gdzie
należeli. Chodziłem do Sanoka pieszo: pytano o Kowalskich,
Demkowiczów, wszystkich, tu nie było człowieka, żeby się nie pytali.
Jeden z UB ożenił się z córką Górskiej z Dobrej, ona z domu Piecuch,
on przesłuchiwał, oni wszystko zapisywali, pięciu mnie
przesłuchiwało, w 1948, 1949 roku. Potem jeździłem już rowerem do
Sanoka, wzywali nie tylko mnie, Janusz jeździł, pytali czy byli w
bandach, czy strzelali.
- tu w Dobrej było cos 500 numerów.
- Buczyńscy mieszkają w gorzowskim.
- matka mojej żony wydała się za Popiela, poszedł na wojnę
austriacką i tam zginął Franko i Staszko Popiel.
- w Zielonej Górze mieszkał Popiel z Dobrej.
- Stefana Kowalskiego ojca brat ożenił się z Popielką.
- pod Żarami mieszkał Popiel, który pochodził z Dobrej, z Działu,
umarł pod Krakowem, mój syn jeździł na pogrzeb.
- w Nowogrodzie mieszkał Józek Popiel i syn Franek. Józek Popiel to
Karczyńskiej, mojej żony, przyrodni brat, jej matka drugi raz wyszła
za mąż za Kowalskiego.
- na Dziale było pięciu Popieli: Franko, Mikołaj, Piotr – to byli
Popiele rzymokatolicy.
- jeden Popiel ożenił się na Zakuciu.

Kobieta spotkana na drodze, ze starych Dobrzan, Bronka Petlowana, z
domu Bagińska:
- nie ma komu tutaj porządków zrobić, stara szlachta pilnowała
lasów, a teraz to tylko ciąć, rąbać i zabierać.
- moja mama sadziła lasy za darmo, a teraz dla swoich nie ma.
- las musi rosnąć 200 lat, a kładkę, którą postawili, to ona tyle
nie kosztowała, co lasu wycięli.
- Karczyński powiedział Krowiakowi, że jego syn Kazik nie ma prawa
do lasów, bo urodził się w olsztyńskim.
- chcieli te lasy upaństwowić, ale Czajkowscy i Giżyccy chodzili do
Sanoka i nie pozwolili i zostawiono je lasami gromadzkimi.
- Andrzej Demkowicz i Polański działają, żeby te lasy odzyskać, ale
je już tak przetrzebiono, zostało jeszcze 700 hektarów.
- za tyle lasów co zabrali powinni nam cerkiew wyremontować i
plebanię.
- Karczyńscy, Popiele i Demkowicze jeździli i wykupili te dokumenty
szlacheckie i mapy.
- gmina tyłek wam wyłata i będziecie patyki zbierać.
- ten las należał kiedyś do wszystkich. Nisiewicz z Siemowicy miał
papiery szlacheckie.
- Bronka Petlowana (mam rozwód, jestem Bagińska), mój ojciec Józef
Bagiński, nr 51 w Pleszawie.
- brat ojca był sołtysem w Dobrej do wysiedlenia.
- jak budowano kładkę, drogę, most, to las szlachecki płacił za
wszystko.
- chcą las odzyskać, bo byli szlachta, teraz jest rabunkowa
gospodarka. Podobno sołtys sprzedał 120 hektarów lasu, kto był w
lesie to widział. Tyle lat się upominali o drogę, a gmina lasy brała
i nic nie dala. Nachman był sołtysem, za sołtysa Woźniaka to chociaż
coś zrobili, te drogę zrobili za pieniądze z lasów.
- Dobrej zabrali pastwiska, co Dobra dostała w zamian? Nic! Nocami
drzewo wożą, żeby szlachta nic z lasów nie dostała.
- nowonapływowi chcą zniszczyć lasy.
- nie będą mogli kraść, gdy lasy wrócą do szlachty.
- sami na siebie ściągają biedę, aby dziś, nie myślą o jutrze,
zarobią w Austrii czy Włoszech i dalej będą żyć z polskiej renty.
- syn sołtysa buduje w Dobrej dom, tam wyżej Dzieni.
- kiedyś dzień był wyznaczony w zimie i wtedy się ścinało las. Tym
co mieszkają na Braniewie też się las należy, tam dano im ziemię,
ale nie dano lasu.
- rżnijmy, rąbmy, bo to las ukraiński. Tak tu mówią...

Józef Popiel, rocznik 1915, ojciec Piotr, matka Ewa Demkowicz, córka
Michała:
...Michał Dziurdziewicz, mieszkał na Rzeczkach, powieszony przez
Polaków w Zahutyniu, miał 17 lat.
Diak Suchy był Ukraińcem, podobnie jak ksiądz Hajdukiewicz, z którym
się nie lubili. Diak podobno miał przed wojną należeć do partii
komunistycznej. On pochodził z Tyrawy Wołoskiej, jego żoną była
Hanka. Niemcy zabrali go w 1941 roku do Oświęcimia, razem z
Kowalczykiem i Krajnikiem. Zabrali wtedy 7 osób związanych z
komunistami. Kowalczyk był sołtysem za ruskich. Jego żona pierwsza
wróciła z olsztyńskiego po wojnie do Dobrej.
Pamiętam do dzisiaj jak wojsko polskie paliło Ulucz. Trafiłem do
Jaworzna.

Dobra we wspomnieniach mieszkańców - cz. II

[tawnyroberts]

Co się stało z Żydami? Niemcy ich rozstrzelali. Najpierw zabrali ich
do Trepczy, gdzie było żydowskie getto. Za ruskich Żydzi byli
gospodarzami Dobrej. Było tutaj 9 numerów Żydów. Żyd Lipa przechował
się w Dobrej w lesie Roweńskim. Demkowicz, co mieszkał pod lasem
Roweńskim, ich chował i ktoś chyba zameldował i Niemcy przyjechali
do niego i zabrali żonę do Sanoka. On po nią pojechał, ją wypuścili,
a on tam już został. Żydzi dalej byli w lesie. W 1944 r. Demkowicz,
zwany Wasiunio, trafił na Żydów w lesie i oni go udusili. Jak Ruscy
przyszli, to Żydzi wrócili do swego domu, gdzie siedział Beblik
Nisiewicz. To byli Żydzi, co uciekli z getta w Trepczy. W 1944 r.
uciekli z Dobrej do Sanoka, chodziłem do nich po wojnie. W 1945 r.
jednego Żyda zabiło AK w Sanoku. Lipy uciekli wtedy do Krakowa.
Podobno na Ropie też byli przechowywani Żydzi. Ignacy Demkowicz
spotkał Żydów w lesie, chodzili i zbierali gruszki. Chodzili też po
polach i powiedzieli mu: - Ty nic nie gadaj. Gdzie Romek Popiel
teraz mieszka, tam mieszkał Zysko. Żydzi mieli karczmę, mieli pola,
gospodarzyli. Te Lejby to były chłopy. Jeden Żyd brał udział w
kampanii wrześniowej, po czym wrócił do Dobrej.
Ci Żydzi z getta musieli wyjmować kamienie z Sanu w Miedzybrodziu.
Niemcy kazali im śpiewać: „Hitler złoty nauczył nas roboty, a Rydz-
Śmigły nie nauczył nas nic”.
Tu pod cerkwią Niemcy postawili budę i kazali znieść ze wsi
wszystkie żarna i postawić je przy murze. Żarna Niemcy wywieźli.
Jedno żarno zostało u Popiela, to w nocy kolejka się ustawiała żeby
mleć.
Polacy mieli za Niemców w Mrzygłodzie swoją policję, a Ukraińcy
swoją w Tyrawie Wołoskiej.
Jeżeli chodzi o wysiedlenia na Ukrainę, to Dobra nie miała prawa
wyjeżdżać na Ukrainę, bo to była polska wieś. W 1946 r. chodziły tu
bandy i namawiały do wyjazdu na Ukrainę i cała Dobrzanka wyjechała.
Po spaleniu Ulucza właśnie w Dobrzance zatrzymało się część ludzi
stamtąd. W 1947 r. przyszedł tu pułkownik do Ukraińskiego Domu
Narodowego i powiedział: - Pojedziecie na Zachód. Nie pojadą ci, co
byli na robotach w Niemczech, małżeństwa mieszane. Pułkownik
mieszkał na plebani. Tu banderowcy zrobili trochę roboty później i
wysiedlono prawie wszystkich. Ignacy Bagiński był w 1947 r.
sołtysem. Jego też wysiedlono do Płoskinii w olsztyńskie, a jego
brata zostawiono w Pleszawie. Wysiedlono wszystkich, ale niektórzy
nie dostali karty wysiedleńczej, bo wykupili się i wrócili.
Przed Bagińskim, sołtysem był Demkowicz Stefan, ale banda przyszła i
zabiła go na cmentarzu. To byli ci sami, co zabili Popiela, ale nie
Józefa. Andrzej Czajkowski i Staszek Bagiński – to oni siedzieli w
Sanoku przed wysiedleniem.
Ruscy w 1939 r. wzięli na Sybir Krajników. Jak by im kto wspomniał
na szlachtę, to by zaraz go wywieźli na Sybir.
Na zniszczonym doszczętnie cmentarzu, gdzie pochowana była mojej
żony matka (Kuczman), tam zapalam świeczkę 1 listopada. Na tym
cmentarzu została już tylko kapliczka Krajnika, resztę zniszczono w
ostatnich dziesięciu latach. Dwie rozwalone kaplice stoją jeszcze na
Ratnym.
Na Ratnym mieszkali Popiele i ich zwali: Bilyj Wus, Jeżeli i
Pokajanie. Jeden Popiel z Ratnego zrobił sobie w młodości trumnę i
trzymał ją na strychu chyba z trzydzieści lat. Mówił: - Jak umrę,
nikt nie będzie musiał dla mnie jej robić. Kiedy wysiedlali z
Dobrej, w Sanie utopił się polski żołnierz. I wtedy Janowi Popielowi
(on ożenił się z Rozalią Dobrzańską Demkowicz), a już był po drugiej
stronie Sanu, wojsko trumnę zabrało. Nie dowiózł jej w olsztyńskie,
do Żelaznej Góry. Jego zięciem był chyba Demkowicz z Ratnego: -
Zięciu, gdy ja Ciebie walę na rękę, to Ty mnie słuchasz, a jak Ty
jesteś silniejszy , to ja Ciebie. On żył dobrze z zięciem.
Moja matka była Ukrainką i żoną była Ukrainką. Nas Polaków w Dobrej
było chyba 45 rodzin i wszyscy mieli żony Ukrainki. Przed wojną ja
się bawił na ukraińskich zabawach w Hłomczy, Uluczu, Tyrawie Solnej,
Siemuszowej. Nikt tam nie mówił: „ty Polak, ja Ukrainiec”. To ten
Hitler i Stalin poróżnili ludzi. Ludzie duraki, dali się poróżnić.
Ja pierwszy wrócił z Zachodu, spod Międzyrzecza i zamieszkał na
plebani. Potem żem się wybudował. Mój syn Tadek ma teraz 6
samochodów, buduje drugą kamienicę, drewno z lasów dobrzańskich
woził do fabryk mebli w Wyszkowie. Teraz plebanię zjada grzyb, to
się do naprawy chyba nie nadaje.
Przed wojna bylo w Dobrej chyba 105 Demkowiczów i 95 Nisiewiczów.
Ojciec Józefa Demkowicza z Siemowicy (Dobra 30), a moja matka, to
rodzony brat i siostra.
Kiedy mnie wieźli na Zachód, to mnie już mieli na liście i z
Oświęcimia wzięli do Jaworzna. W Jaworznie było sto razy gorzej jak
za Niemców. Ja tam prowadził warsztat szewski. Ze mną siedział jeden
Polak spod Jarosławia, to tak mówił: - Panie Popiel, ja tu trzy lata
siedział za Niemców, ja ten obóz budował, ale dalej wołałbym
siedzieć za niemieckich czasów niż za tych, co teraz naszły. Czy nie
mówiłem tam, że jestem Polakiem? Panie, Polaka, to tam żeby jak
najprędzej zdechł, a Ukraińca tak samo. Osiem miesięcy tam w
Jaworznie siedziałem. Potem pojechałem za żoną, oni mi tam jej adres
znaleźli. Dziewięć lat mieszkałem koło Międzyrzecza, teraz to jest
województwo gorzowskie. Czemu wróciłem? Panie, gdzie się człowiek
wylęgnie, tam go zawsze ciągnie, na to nie ma siły. Mnie tam dobrze
było w tym Policku, byłem palaczem centralnego ogrzewania.
Józefa Popiela, brata twego dziadka, zabili Polacy. To była akcja
wojskowa, cztery domy w Dobrej wtedy wojsko spaliło. On nie był w
UPA, wtedy się uciekało przed wszystkimi. Do ukraińskiej bandy
zabrali Michała Dziurdziewicza, 17 lat. Tam go wszy oblazły. On
mieszkał na Rzeczkach, wrócił do Dobrej i go Polacy potem powiesili.

Helena Polańska, żona Władysława (z domu Popiel):
Jan i Romek, co zginął na traktorze, to moi bracia. Myśmy wrócili z
Mrzygłodu dwa miesiące po wysiedleniu. Mój ojciec pierwszego
stycznia 1950 roku razem z siostrą mojej mamy, Białasem, Józkiem
Demkowiczem z Siemowicy (on ma siostrę w poznańskiem), Januszem,
postanowili pojechać w olsztyńskie i koszalińskie do rodziny. Razem
dojechali do Warszawy i tam się rozdzielili. Pojechali na dwa
tygodnie. Mego ojca w olsztyńskiem zamknęli na jedną noc do
wiezienia. Podejrzewali, że jest banderowcem. Tam go bili. Z
olsztyńskiego pojechał do swego brata, koło Międzyrzecza i tam
umarł. Ludzie gadają, że u Demkowiczów wódkę wypił i poszedł na
pociąg i był fioletowy. Inni mówią, że zjadł coś w restauracji.
Kiedy przyjechał do Międzyrzecza, to miał kłopoty z żołądkiem i
trafił do szpitala i szybko było po nim. Jest pochowany w
Międzyrzeczu. Tu, w Dobrej, wszyscy gadali, że ci z olsztyńskiego,
co kiedyś mieszkali w Dobrej, to oni go otruli.
Janusze z Dobrej nie mieli być wysiedleni. Ci Popiele na Ratnym to
byli grekokatolicy. My byli rzymokatolicy. Ten z Działu, co był
gajowym, to był rzymokatolikiem.

Władysław Polański:
Z dziada pradziada jestem Polak, ale piosenki ukraińskie lepiej
śpiewam, niż niejeden Ukrainiec. Z tą Burdziakową, co to tu w
czerwcu była z Chicago, to do jednej klasy chodził. Ona pojechała na
roboty do Niemiec, tak jak i ja. Kto by tam przed wojną pomyślał, że
coś takiego mogłoby tu zaistnieć. Wróciłem z Niemiec w 1947 r. we
wrocławskie, do mego ojca, co go wysiedlili. Później, w 1948 r.,
wróciłem do Dobrej. Żona ojca nazywała się Julia Demkowicz. My
wszyscy żeniliśmy się tutaj z ukraińską szlachtą. Kto tam kiedyś by
wiedział, że ta głupota tu się nastanie, że diabeł strzeli w naród i
naród poróżni. A wszystkiego dokończyli księża, rzymskokatolicki
miał AK, a grekokatolicki UPA, to była taka polityka. Oni nie
myśleli, żeby ludzie w zgodzie żyli, tylko żeby jeden w drugiego nóż
pchał.

Dobra we wspomnieniach mieszkańców - cz. III

[tawnyroberts]

Jestem na emeryturze. Syn ma tartak w miejscu, co się nazywa
Hubalówka. Hubale tu mieszkali kiedyś. Dobrze, że Stalin nastał, bo
księża z Żydami i Hitler by tu zawojowali cały świat. A Stalin
jednym ukręcił mordę, a Hitler drugim. Ksiądz Hajdukiewicz miał
tutaj 50 indyków. A po co mu było aż tyle? Tak, jeden miał UPA, a
drugi AK. To była jedna parafia, ci księża. Byłem na Ukrainie, mam
tam rodzinę. Oni tu nie wrócą, bo tu nie ma do czego wracać.
W szkole, jak religia była, to ja byłem najlepszy uczeń. Ja chodził
do kościoła i do cerkwi. Tu mojej żonie Helenie brata zabili,
chłopak (Popiel) miał 14 lat.

Janusz Siemowica:
Szkoła w Dobrej była budowana przez Ukraińców przed wojną w 1936 r.,
my ją za las szlachecki wykończyli po wojnie. Mieszkam w domu, gdzie
mieszkał Jan Demkowicz, wysiedlony w 1946 r. na Ukrainę. Szlachtę
wysiedlono na zachód i w olsztyńskie. GS zajął starą szkołę na
sklep, jest to własność kościoła grekokatolickiego. Teraz Polański
ma tam sklep. To dalej jest niczyje. Cerkiew nam się podoba, trzeba
by było ją remontować. Czemu ludzie nie przyszli na zjazd? Ja
przyszłem. Pierwszy zjazd w 1991 roku, to była cała wieś, drugi też,
a teraz nie przyszli. Lasy? Jak oni tam z Polańskim mogą odzyskać
700 hektarów lasów, kiedy ten las był całej szlachty, a nie tylko
tych, co tu mieszkają teraz. Dochody z majątku szlacheckiego przed
wojną szły na społeczne cele. A my, to o ten most, do Warszawy
pisali od lat 60-tych. Ci, co ich wywieziono, to mogą wrócić. A
czemu ich wywieziono? Może zasłużyli?
Mój ojciec był ożeniony z Ukrainką z Demkowiczów i mój dziadek,
Michał Janusz, tez był ożeniony z Ukrainką. Dawno temu tu Ukraińców
nie było, byli Rusini.
Demkowicza z Siemowicy powiesili banderowcy, a kto powiesił
Demkowiczową Dobrzańską z córką? A kto zabił Jana z Rzeczek? Kto
zabił Stalonego? Trzeba było tu przyjść dwa lata temu, kiedy żył
Stalony z Hłomczy. Trzeba zapytać Michała Nisiewicza, co jest w
Kanadzie. Jan Nisiewicz, jego brat, po wysiedleniu został w lesie, a
razem z nim Józek Buczyński, Józek Demkowicz i jeszcze jeden. Wojsko
ich zaszło i powystrzelało. Jeden był ranny, żyje w olsztyńskiem.
Stalony z Hłomczy miał wyrok śmierci, siedział w więzieniu.
Dziurdziewicza wojsko złapało, zaprowadziło do Mrzygłodu i go
wypuściło. Poszedł do domu i banderowcy myśleli, że to szpieg.

Anna Kowalczyk, rocznik 1908, obecnie w Siemowicy nr domu 2:
Męża zamordowali Niemcy w Sanoku, on komunista nie był, wzięli go
jako komunistę. Wydali go ludzie z Dobrej. Zginął razem z diakiem
Suchym i dyrygentem chóru. Tu w Dobrej chór był nie jaki bądź. Moje
dzieci mieszkają w Sanoku i Przemyślu, uczone, studiowali.
Wysiedlili mnie najpierw na Ukrainę, ale wróciłam, a potem w
olsztyńskie. Wróciłam do Dobrej z dziećmi, postawiłam dom. Nie
lubiłam kościołów na Pieniężnie (olsztyńskie).
Polaków z Dobrej wysiedlono w 1947 roku tylko do Mrzygłodu.

Stanisław Krowiak, rocznik 1929:
Byłem w Jaworznie, z Dobrej było tam około 80 osób. Zmarło dwóch
Nisiewiczów, jedna kobieta z Dobrej urodziła w Jaworznie dziecko. Do
Jaworzna zabrali nas z Oświęcimia. Z Sanoka ze stacji, kiedy nas
wysiedlali, zabrano do Jaworzna Hnatusków zwanych Hyrykami. Ci, co
poumierali w Jaworznie, to wzięto ich wcześniej, po drodze do
Sanoka. W Rzeszowie po wojnie powieszono Demkowicza i Uhryna.
Staszko z Dolinok Nisiewicz też siedział. Siedziała Helka Krowiak,
później żona Józka Biłasa z Kanady, siedział jej brat Witold,
siedział Giżycki. Ja miałem wtedy 17 lat. Oni nie pytali czy ty
Polak, czy Ukrainiec. Diaka Suchego i Kowalczyka zabrano pewnie do
Oświęcimia. Mój ojciec woził ich do Sanoka. Karczyński też zginął w
Oświęcimiu i to zaraz na początku. On tu był znanym (...) jeszcze
przed wojną. Po 3 miesiącach rodzina dostała akt pośmiertny.
Tu na Dziale mieszkali Nisiewicze zwani Mysiowymi. Tu stała duża
kaplica, był młyn.
Na Dobrzance mieszkali Antosie Hnatuskowie zwani Huzarami. Ich
przodkowie na wojny jeździli konno, ze skrzydłami. Wywieziono ich na
Ukrainę w 1946 r.. Popiel, którego rzekomo otruto w olsztyńskiem w
1950 r., ojciec Jana, mieszkającego koło cmentarza i Heleny
Polańskiej, po wojnie wyjechał do Tyrawy Solnej i wrócili po
wysiedleniach i zamieszkali w budynku szkoły. Bandy powiesiły Franie
Demkowicz, miała 18 lat, UPA powiesiło. Jej ojca nazywali Demkowicz
Martiak. Wysiedlono ich na Braniewo, jej brata wysiedlono do
Dąbrowy, gmina Chruściel. Franię powiesili, bo poszła do Mrzygłodu.
Żona Michała Hnatusko była akuszerką.

Józef Popiel, mieszka w Sanoku, ul . Kolejowa, rocznik 1915:
W Jaworznie było z Dobrej 70 mężczyzn i 10 kobiet, Popieli było
trzech.
Moi bracia Mikołaj i Michał, jeden był w Sanoku, drugi w
Mrzygłodzie, powiedzieli: - My zostajemy tutaj, a ty jedź na zachód.
Jak znajdziesz dużą gospodarkę, to daj nam znać. Przyjedziemy do
Ciebie, a jak się tu uspokoi, to ty przyjedziesz do Dobrej z
powrotem. Wyjęli mnie z pociągu w Oświęcimiu. Mieli mnie na liście.
Tu w Dobrej zginął 14-letni Michał (Marian) Popiel, syn Michała,
mego brata, to był brat Olgi Demkowicz z Kanady (z pierwszej żony
jej ojca). Ktoś powiedział, że donosił do Mrzygłodu. Zastrzelili go
w domu.

Józef Demkowicz, urodzony 23 lutego 1919, przed wojna Dobra 101:
W 1939 r. wywieźli mnie z Dobrej pod Tarnopol. Byłem młody, to zaraz
wzięli mnie do armii radzieckiej. Uciekaliśmy w 1941 r. przed
Niemcami, aż za Równe, aż za starą polską granicę. Tam mnie wzięli
do niewoli. Stamtąd nas prowadzili do Chełma, do obozu. Było nas 40
tysięcy. Przez trzy dni siedzieliśmy w wagonie. Panie Popiel, ile
tam wtedy padło trupów... Z obozu Niemcy wywieźli mnie w głąb
Niemiec. Wróciłem do Dobrej i zabrali mnie do obozu w Jaworznie.
Wyciągnięto mnie z punktu zbiorczego. Oświęcim i Jaworzno.
Siedziałem prawie rok. Stamtąd zawieźli mnie samochodem do Braniewa,
do Pakosze. Tam mieszkała Maria i Paraskewia Demkowicz. Tam
poumierały. Moja chałupa się zawaliła, ja do powiatu i tam znałem
takiego gościa, co mi się wystarał, żebym do Dobrej wrócił. I jemu,
żeby ta Bozia dała zdrowie. Nazywał się Piotrowski Stanisław, ja
mówię: - Wiesz co Staszek, ja tu już nie pobuduję. Ja wróciłem coś
koło 1970 roku. Janek, mój syn, co jest w Toronto, urodził się w
1945 roku. Pisali my za Jaworzno i ja jeździł i nic nie pomogło. Za
Niemca byłem trzy i pół roku w obozie i nic nie dostałem. Władek
Polański dostał. Teraz się on o lasy stara, ale on, to nie szlachta,
Polański to nie była szlachta. Andrzej Demkowicz, co też się stara,
to szlachcic. Ten dom sam postawiłem, a te bunkry to ruskie
postawili. Czarne ludzie po nocach robili, Gruzini czy Mongoły. Ono
w nic nie wierzy, zrujnowali wszystko, wszystko zrabowali. Żeby
jeden strzelił, gdzie tam, robota na nic. Jestem spokrewniony z
Popielami, mojego ojca siostra, to matka Józefa Popiela z Sanoka.
Moja żona Emilia, jej matka Aniela, też Demkowicz, sto lat na wiosnę
1997 r. skończyła. Moja matka też Demkowicz. Czuję się Ukraińcem,
ale jak kto chce, to nie musi. Gdzie potrzeba, to po polsku, gdzie,
to po ukraińsku.

Jarosława Bagińska, córka Wasyla Nisiewicza urodzonego w 1898 roku:
Mieszkałam na Dziale, obok twego dziadka. Mój ojciec zginął razem z
Józefem Popielem, bratem twego dziadka. Na Ropie zginęli razem z
Szymkiem Tyrawskim. 6 stycznia 1946 r., w nasze święta Bożego
Narodzenia, zmasakrowało ich polskie wojsko. Zabrano ich z domu i w
stodole na Ropie ich zabito. Domy nasze spalono. Miałam 12 lat.
Zostałam tak, jak stałam. Schowałam się w krzakach, tak jak stałam,
z krową. Moja mama z domu Hynko. Mój mąż Józef Bagiński, syn
ostatniego sołtysa w Dobrej, Ignacego. Wysiedlili go do Płoskinii,
wróciliśmy w 1958 r.

Dobra we wspomnieniach mieszkańców - cz. IV

[tawnyroberts]

Dowództwo wysiedleń było w Tyrawie Wołoskiej. Wysiedlenia prowadził
ruski pułkownik. Tu w Dobrej był polski porucznik. Zażądał listę
mieszkańców, osobno gminy Rustykalnej, osobno Szlacheckiej. Ignacy
Bagiński został zaaresztowany. Jego matka nazywała się Hryckiewicz.
Brat Ignacego został w Mrzygłodzie.
Dzień przed wigilią, 5 stycznia, przyszło UPA, potem przyszło
wojsko. Jak wojsko wyszło zaczęli do nich z lasów strzelać. Wojsko
podpaliło cztery domy. Ci banderowcy, to nie wiadomo skąd to było.
Ci, co ich zabito, to do niczego nie należeli. Kto był winien, to
uciekał. Zostałam sierotą i poszłam na służbę.
Tych lasów, to nie ma komu odebrać. Te lasy, co były dobrzańskie, to
są niepaństwowe. W Dobrej jest rozłam, wszystko zrobili księża.
Przecież jak nie kochasz brata swego, to jak możesz Boga kochać.
Konserwator nie chce dać zezwolenia na remont cerkwi, droga do
Ulucza jest wojewódzka, a tu dziura na dziurze. Sołtysi: Bielec,
Nachman tartaki mieli w Uluczu, to się nakradli naszego drewna.
Woźniak to złoty chłop. Polański chce lasy odzyskiwać. A gdzie tu
wszyscy byli, jak nocą wywożono drewno z lasu dobrzańskiego? A
żwirownia to była część Dobrej, to było gromadzkie. Co mieszkańcy z
tego mają? Było mówione, że wezmą żwirownię, to zainwestują w wieś.
No i co, zainwestowali?
Kiedy tu w 1958 r. wróciliśmy, to nie byliśmy zameldowani przez 6
miesięcy. Władek Polański nie dawał nam tu mieszkać. A dzisiaj on
szlachciców szuka. On powiedział: - Ukraińca tu przyjąć, to on zaraz
będzie chciał do lasu jechać. Nikt nam naszej ziemi nie oddal, my
przyjechali bez zezwolenia, przez dzień kamienie na budowę
nawieźliśmy, a nocą nam je wywozili na drogę.
Polańska nam przeszkadzała tutaj budować. Teraz szlachty szuka,
niech go szlag trafi. Co my tu zdrowia zjedli z nim. Córce w
Bukowsku dom pobudował z naszych lasów. My tu pierwsi wrócili.
Później ci z Borownicy sprzedali kilka domów i uciekli do Borownicy.
Michał Demkowicz kupił dom swój od Pryszcza. Oni tu chodzili, jak
wróciliśmy i pod oknami podsłuchiwali jakim językiem mówimy.

Andrzej Czajkowski, 93 lata, dom numer 63:
Matka Anna Demkowicz Dobrzańska, ożeniłem się w Woli Krecowskiej,
moja żona Gbur. Tu było w Dobrej za ciasno, Dobrzanie przenosili się
do innych wiosek. Nas wysiedlono na Ukrainę, wróciliśmy i
zbudowaliśmy dom od nowa. Polańscy to nie była szlachta. Jeden
Czajkowski był profesorem w Samborze, po wojnie profesorem w Sanoku.
W Gliwicach mieszkał Julek Czajkowski.
Stary cmentarz. Kamienny, przewrócony, jedyny jaki został krzyż,
napis po ukraińsku: „Tu spoczywa Michał Dziurdziewicz 1863-1912”.
Kaplica Krajnika. Wszystko zniszczone. Przed 15 laty było tu dużo
nagrobków i kaplic. Trochę kawałków po metalowych krzyżach.
Nowy cmentarz założony przed wojną. Obok nagrobka Józefa Popiela
(napis: „Zginął w bratobójczym morderstwie”, nagrobek postawił brat
Stefan Popiel z Anglii, żołnierz Armii Andersa), nagrobek Bazylego
Nisiewicza. Obaj zginęli w święta Bożego Narodzenia, 6 stycznia 1946
r.

Mariusz Pelc, chodzi do 8 klasy miejscowej szkoły:
Tu mieszkali kiedyś ludzie, co wybudowali kościół, ale kościół
został wykupiony przez parafian. Tu kiedyś mieszkali Ukraińcy, ale
nie było wtedy asfaltowej drogi.

Roman Hnatusko, urodzony 13 grudnia 1934 w Dobrej, mieszka w
zielonogórskiem, syn Bazylego, dom kiedyś w Dobrzance, sąsiedzi:
Biłas, Buczyński, Nisiewicz, Hnatusko:
Mieszkam w Kaczenicach koło Nowogrodu Bobrzańskiego, wywieźli mnie w
1947 r., ojca wywieźli w 1939 r. do Kraju Krasnojarskiego, na
Syberię. Odwiedziłem go kilkanaście lat temu.


26 i 27 czerwca 1997 roku odbył się w Dobrej III Zjazd Dobrzan.
Pomysłodawcą imprezy, tak jak i w wypadku pierwszego zjazdu, był Jan
Popiel z Nowego Jorku.
Kilka dni przed spotkaniem w Dobrej Jan Popiel spotkał się z
naczelnikiem gminy i posłem Ziemi Sanockiej. W czasie zjazdu w
Dobrej robotnicy kładli asfalt na drodze do Siemowicy. W dniu
rozpoczynającym zjazd przez wieś przejechał służbowym samochodem
policjant.

Wrażenia Krycińskiego z pobytu w Dobrej

[tawnyroberts]

Po przeczytaniu tych wspomnień łatwiej zrozumieć wrażenia S.
Krycińskiego z jego pierwszego pobytu w Dobrej w latach
sześćdziesiątych ubiegłego wieku (fragment wywiadu dla pisma "Dzikie
Życie"):

"Moja rodzina ze strony ojca pochodzi z Kresów, z Galicji
Wschodniej. Z opowiadań babci z Tarnopola, zapamiętałem, że trzy
główne nacje tych terenów - Ukraińcy, Żydzi i Polacy - żyli w
zgodzie. Babcia chodziła z Rusinkami do szkoły, umiała mówić po
ukraińsku, trochę znała jidysz. To było naturalne, że ludzie różnych
kultur czy religii żyją razem na jednym terenie i nie robią sobie
krzywdy.

Będąc chłopcem (w latach 60.) zostałem wysłany na kolonie do Dobrej
Szlacheckiej - między Dynowem a Sanokiem. Tam zetknąłem się z
niesamowitym zjawiskiem. Trafiłem do wsi, gdzie przed wojną było
ponad 400 rodzin, w większości ukraińskich. Gdy przyjechałem, było
zaledwie około 40, widać było puste domy, zdziczałe sady, wśród
ludzi obecna była psychoza strachu - Polacy bali się ukraińskiej
mniejszości i wzajemnie. W nocy się barykadowali, kładli siekiery
pod poduszki - to było przerażające. Miejscowe dzieci, z którymi się
bawiliśmy, opowiadały nam o tym. Było to zupełnym przeciwieństwem
opowieści zasłyszanych od babci. Zastanawiałem się, jak to możliwe."

No właśnie, jak to możliwe, że wojna potrafiła aż tak zmienić ludzi.
Z przedwojennej zgody i tolerancji nie pozostało prawie nic...

Kapliczka w Dobrej przy drodze do Ulucza

[tawnyroberts]

Na zdjęciu jedna z trzech zachowanych kapliczek w Dobrej, przy
drodze do Ulucza. Wyremontowana staraniem pracowników Muzeum
Budownictwa Ludowego w Sanoku.

fotoforum.gazeta.pl/3,0,1063566,2,1.html