Temat: Kompromis – czyli z czego muszą zrezygnować obie strony, aby przywrócić legalizm w TK
Żeby zrozumieć, na czym polega realny, demokratyczny kompromis między dwiema stronami konfliktu ustrojowego, trzeba najpierw odrzucić partyjne narracje i zobaczyć aktualny stan prawny takim, jaki on jest w rzeczywistości. Dopiero z niego wynika, z czego każda ze stron musi zrezygnować i jakie wywoła to skutki prawne.
1. Stan faktyczny i prawny: dlaczego system stanął w miejscu?
Obecny klincz wokół Trybunału Konstytucyjnego to efekt zderzenia luki w Konstytucji z 1997 roku z brakiem uznawanego przez obie strony arbitra:
- Konstytucja (art. 194 ust. 1) powierza wybór sędziów TK Sejmowi zwykłą większością głosów (1/2) i nie przewiduje żadnej sądowej kontroli prawidłowości wykonania ustawy regulującej ten wybór. Jeśli większość sejmowa wybierze kandydata z naruszeniem wymogów ustawy o TK, w polskim prawie nie ma sądu, który mógłby zakwestionować ten akt wyboru.
- W samej Konstytucji nie ma ani słowa o ślubowaniu sędziów, a w obowiązującej ustawie o statusie sędziów TK nie ma ani słowa „niezwłocznie”, ani żadnego sztywnego terminu dla Prezydenta. Ten termin to wyłącznie interpretacja oparta na wyroku K 34/15 – orzeczeniu wydanym w innym stanie prawnym, na bazie ustawy współtworzonej przez sędziów samego TK, które zresztą dopuszczało wstrzymanie się prezydenta w wyjątkowych sytuacjach chroniących nadrzędność Konstytucji.
- W rezultacie mamy paraliż: Prezydent odmawia przyjęcia ślubowania, powołując się na wady prawne wykonania ustawy wyborczej, a strona rządowa – zamiast szukać drogi prawnej – sięga po pozaproceduralne obejścia (ślubowania w Sejmie bez udziału głowy państwa, „stan wyższej konieczności konstytucyjnej” i działania siłowe z udziałem policji).
2. Formuła kompromisu: powrót do formalizmu poprzez wspólne ustępstwo wobec art. 194
Demokratyczny kompromis nie polega na tym, że jedna strona kapituluje, lecz na tym, że obie wracają do stosowania prawa w sposób formalny – dokładnie tak, jak zostało zapisane. W praktyce oznacza to wspólne uznanie przez obie strony faktu wadliwego wyboru sędziów TK i przeprowadzenie
ponownego wyboru na te miejsca.
Wymaga to jednak pełnej uczciwości prawnej:
obie strony muszą otwarcie pogodzić się z jednorazowym złamaniem sztywnej litery art. 194 Konstytucji (zakładającej niepowtarzalność i nieodwoływalność raz dokonanego wyboru na 9-letnią kadencję)
na zasadzie wyższego celu – jakim jest wyjście z paraliżu ustrojowego, przywrócenie jednolitego porządku prawnego oraz powrót do ścisłej zasady legalizmu (art. 7) w dalszym funkcjonowaniu państwa.
3. Bilans ustępstw i ich skutki prawne
Aby ten mechanizm zadziałał, każda ze stron musi zrezygnować z części swoich dotychczasowych pozycji:
Z czego musi zrezygnować strona rządowa i większość sejmowa?
- Ustępstwo: Rezygnacja z dogmatu o „niepodważalności” wcześniejszego aktu wyboru dokonanego w Sejmie, wycofanie się z fikcji prawnej tzw. ślubowań zastępczych bez udziału Prezydenta oraz odrzucenie doktryny jednostronnego „stanu wyższej konieczności” jako podstawy do działań siłowych.
- Skutek prawny: Sejm wraca na grunt formalizmu ustawowego. Ponowny wybór sędziów – dokonany z pełnym poszanowaniem wymogów ustawy regulującej wybór sędziów TK – usuwa jakąkolwiek wadę formalną u źródła. Większość parlamentarna i tak dysponuje progiem 1/2 głosów, więc nie traci swojej roli kreacyjnej, ale jej decyzja staje się prawnie niepodważalna.
Z czego musi zrezygnować Prezydent RP?
- Ustępstwo: Rezygnacja z bezterminowego „weta wykonawczego” i roli jedynego arbitra oceniającego politycznie kandydatów Sejmu, a także uznanie, że po usunięciu wad formalnych w ponownym głosowaniu ustawa o statusie sędziów TK wiąże go wprost i obliguje do przyjęcia ślubowania.
- Skutek prawny: Prezydent zachowuje swój autorytet strażnika Konstytucji (art. 126 ust. 2), ponieważ doprowadził do wyeliminowania kandydatur budzących zastrzeżenia prawne, ale jednocześnie wraca w ramy ścisłego legalizmu, dopełniając ustawowej procedury objęcia urzędu przez nowo wybranych sędziów.
4. Co dalej? Domknięcie luki w Konstytucji
Taki kompromis przejściowy odblokowuje państwo i przywraca jednolite orzecznictwo TK, które przestaje być kwestionowane przez Sąd Najwyższy i sądy powszechne. Daje też elementarne zaufanie potrzebne do tego, by w kolejnym kroku zapisać te bezpieczniki na stałe w Konstytucji – podnosząc próg wyboru sędziów do
2/3 głosów (z mechanizmem antyparaliżowym) oraz wprowadzając
sztywny termin (np. 14 dni) dla Prezydenta, po którym ewentualne wątpliwości co do ważności wyboru rozstrzyga z automatu
Sąd Najwyższy.