sloneczko1
25.06.05, 01:39
CHORZÓW
Kościół Św. Wawrzyńca w Chorzowie (rys. E. Wieczorek)Na terenie
wzniesienia zwanego Górą Wyzwolenia (dawniej Górą Redena), w miejscu
wyróżniającym się – jak na warunki przemysłowego Chorzowa – znaczną ilością
zieleni, zrekonstruowano w latach 1935-38, przeniesiony z Knurowa drewniany
kościół Św. Wawrzyńca.
Zbudowano go w 1559 r. w Knurowie, osadzie wzmiankowanej już w 1305 r. Za
rządów biskupa wrocławskiego Henryka z Wierzbna (1302-19) parafia knurowska
ujęta została w spisie zobowiązań na rzecz biskupstwa wrocławskiego. W 1559 r.
na miejscu starego kościółka wzniesiono z fundacji ówczesnego właściciela
Asweryna Freywalda obecny kościółek. Z pierwszego kościółka do dziś zachowały
się w Muzeum Archidiecezjalnym w Katowicach trzy gotyckie rzeźby: Pięknej
Madonny, św. Anny Samotrzeciej oraz św. Wawrzyńca. Kolejne protokoły
wizytacyjne z 1679 i 1697 r. informują o ówczesnym wyglądzie kościoła, który
swój ostateczny kształt przybrał w 2. poł. XVIII w. Proces industrializacji i
urbanizacji Knurowa na przełomie XIX i XX wieku spowodował, że stary,
drewniany kościółek stał się dla miejscowej społeczności za stary i za ciasny.
W związku z rozpoczęciem budowy nowego kościoła, decyzją rady parafialnej
kościół zamknięto w 1926 r., a w 1935 r. zdemontowano go i przeniesiono do
Chorzowa na teren przekazany na ten cel przez spółkę Skarboferm. Pracami
rekonstrukcyjnymi kierował inż. arch. Witold Czeczott, a nadzorował je
ówczesny Konserwator Okręgowy dr Tadeusz Dobrowolski.
16 października 1938 r. w obecności ks. biskupa ordynariusza diecezji
katowickiej Stanisława Adamskiego dokonano poświęcenia kościoła, który
stanowił filię parafii Św. Antoniego, ale był własnością Gminy Chorzów. W
latach 1963-68 przeprowadzono gruntowny remont kościoła, odnowiono jego
wnętrze i zakonserwowano obrazy.
Rzut kościoła Św. Wawrzyńca w ChorzowieSamodzielną placówką duszpasterską
stał się kościół dopiero w 1968 r., natomiast dopiero w 1978 r. erygowano
parafię. W 1982 r. nastąpiło przewłaszczenie kościoła na rzecz parafii aktem
wieczystej dzierżawy, a w 1991 r. kościół wraz z gruntem przeszedł na jej
własność.
Kościół jest orientowany, zbudowany z drewna modrzewiowego na podmurówce,
w konstrukcji zrębowej, z belek łączonych na zamek płetwowy („jaskółczy
ogon”). Nawa zbudowana została na planie zbliżonym do kwadratu, węższe i
niższe prostokątne prezbiterium jest zamknięte trójbocznie. Od północy jest do
niego dobudowana zakrystia, a do nawy od południa – kruchta. Przyziemne części
ścian nawy i prezbiterium osłonięte są wysuniętym, gontowym zadaszeniem.
Ściany nawy i prezbiterium oszalowane są gontem.
Do nawy od zachodu dobudowano później, w 1599 r. wieżę na planie kwadratu,
w przyziemiu konstrukcji zrębowej w wyższych partiach słupowo-mieczowej,
zwężającą się ku górze. Nakrywa ją hełm ostrosłupowy.
Nawa i prezbiterium nakryte są wysokimi dwuspadowymi dachami krytymi
gontem. Na dachu nawy umieszczona jest wieżyczka na sygnaturkę, barokowa z
latarnią i cebulastym hełmem, kryta gontem.
Wnętrze kościoła przykryte drewnianym stropem, utrzymane jest w stylu
barokowym. Niegdyś ściany ozdobione były polichromią ukazującą sceny z życia
Chrystusa. Obecna polichromia stropu wykonana została przez Stefana Kątskiego
w 1938 r. Okna są zróżnicowane, dzielone na małe kwatery i zabezpieczone
dekoracyjną kratą z zadziorami. W zachodniej części nawy znajduje się chór
organowy wsparty na czterech słupach.
Rekonstruując kościół w Chorzowie zwiększono liczbę okien, dobudowano
przydaszki i wymieniono portale według projektu inżyniera Czeczotta.
W głównym ołtarzu, barokowym z poł. XVII w. umieszczony jest olejny obraz
patrona kościoła św. Wawrzyńca. Ołtarze boczne posiadają formy typowe dla
ludowej odmiany późnego baroku, w lewym umieszczona jest Matka Boska
Różańcowa, w prawym – św. Barbara (centralnie) oraz Męczeństwo św. Wawrzyńca
(w antepedium). Oba główne obrazy w bocznych ołtarzach zostały wykonane w
latach 70-tych XIX w. przez wrocławskiego malarza Bladego. Ambona i
chrzcielnica są również barokowe. Dodatkowe wyposażenie kościoła stanowią
barokowe obrazy: św. Agnieszki, Matki Boskiej ze św. Dominikiem, św. Marcina i
Pieta. Współczesne stacje Drogi Krzyżowej są dziełem Lidii Kwiatkowskiej, a
posoborowa aranżacja wnętrza – prof. Adama Lisika.
Hubert Buchta i Leon Kopernik
CHORZÓW
Chorzów - Skansen GPE Kościółek św. JózefaW centralnej części
Górnośląskiego Parku Etnograficznego w Chorzowie, na najwyższym wzniesieniu
terenu usytuowany jest drewniany kościół Św. Józefa Robotnika. Jego
poświęcenia dokonał w dniu 28 września 1997 r. metropolita katowicki
arcybiskup Damian Zimoń, zamykając tym samym wieloletnie starania o pozyskanie
do skansenu zabytkowego kościółka drewnianego. Choć jest on tylko jednym z
muzealnych eksponatów rokrocznie 1 maja odbywa się w nim odpust, a od początku
maja do końca października nabożeństwa, odprawiane o godz. 15.00 przez
kapłanów z chorzowskiej parafii św. Wawrzyńca.
Zanim jednak doszło do umieszczenia świątyni w Górnośląskim Parku
Etnograficznym kościółek odbył długą wędrówkę.
Zbudowano go w 1791 r. we wsi Nieboczowy nad Odrą, dobudowując do
drewnianej kaplicy z 1380 r. nawę i niewielki przedsionek. Tak powstał kościół
w obecnym kształcie. Wiadomo, że jego fundatorem był Jan Zdrzałek, wiadomo
też, że obraz św. Józefa Robotnika w ołtarzu głównym ufundował rzeźnik z
Bogumina, dodając srebrną monetę na koszty konserwacji. Moneta z 1701 r. z
napisami „D.G. Frid. August” i „Rex Polonorum” była przymocowana na odwrocie
ramy, jednak ani obraz, ani moneta nie zachowały się do naszych czasów.
Kościół nieboczowski stanowił do 1911 r. filię parafii w Pogrzebieniu, a od
tego roku – w Brzeziu.
Już w 1913 r. mieszkańcy Nieboczów chcieli wybudować nowy kościół jednak
planom tym przeszkodziła I wojna światowa. Dopiero w latach 1928-31 zbudowano
nową, murowaną świątynię i w 1931 r. erygowano w Nieboczowach parafię.
Stary, drewniany kościółek został gruntownie odrestaurowany w 1932 r. ze
środków śląskiego Urzędu Wojewódzkiego i starano się go utrzymać jako zabytek
sztuki sakralnej, jednak nie użytkowany powoli niszczał.
W 1971 r. uratowano kościółek Św. Józefa, przenosząc go z Nieboczów do
Kłokocina (po 1975 r. dzielnicy Rybnika). Wybrano dla niego interesującą
lokalizację na nieznacznej wyniosłości, w otoczeniu niewielkiego zagajnika,
posadowiając go na murowanym podpiwniczeniu, mieszczącym salkę katechetyczną.
Kościółek Św. Józefa należał do najmniejszych świątyń drewnianych ziemi
rybnickiej i już wkrótce stał się za ciasny również dla mieszkańców Kłokocina,
którzy w 1995 r. ukończyli nową, murowaną świątynię.
W 1995 r. rozpoczęto inwentaryzacje, rozbiórkę i przenoszenie z Kłokocina
do Chorzowa drewnianego kościoła Św. Józefa Robotnika; rok później zmontowano
go, a w dwa lata później – poświęcono.
Na planach sytuacyjnych obiektów Górnośląskiego Parku Etnograficznego,
tworzonego w latach 1964-75, obok karczmy i aresztu wiejskiego od początku
było zarezerwowane miejsce dla wiejskiego kościółka drewnianego. Początkowo na
budowę w skansenie kościółka nie godziły się władze, potem brakło odpowiednich
obiektów. Przełomem stał się początek lat dziewięćdziesiątych, kiedy dzięki
staraniom ówczesnego dyrektora Górnośląskiego Parku Etnograficznego – Jana
Heidenreicha – otrzymano obietnicę przekazania do skansenu kościółka z Kłokocina.
Kościółek Św. Józefa jest budowlą zrębową, składającą się z dwu członów:
krótkiego prezbiterium zamkniętego trójbocznie i prostokątnej, zbliżonej do
kwadratu nawy. Do prezbiterium od północy przylega niewielka zakrystia. Całość
korpusu okalają wydatne gontowe przydaszki (chroniące korpus przed
zamakaniem), z wycięciem na okna, wsparte na
