UROCZYSTOŚĆ KU PAMIĘCI POMORDOWANYCH NA WSCHODZIE

[sloneczko1]

Pamięci pomordowanych na Wschodzie będzie poświęcona uroczystość, która
odbędzie się w najbliższą niedzielę w kościele garnizonowym pw. św. Barbary w
Gliwicach. Wiosną 1940 roku władze sowieckie deportowały na Sybir około 200
tysięcy polskich obywateli. Był to największy kontyngent z czterech masowych
wywózek, przeprowadzonych w latach 1939-1941. W 66. rocznicę tych tragicznych
wydarzeń Oddział Związku Sybiraków w Gliwicach zamierza uczcić pamięć
współtowarzyszy niedoli. W kościele Garnizonowym p. w. św. Barbary odbędzie
się uroczysta msza w intencji wszystkich zesłańców. Nabożeństwo rozpocznie się
o godzinie 12.

– Podczas mszy chcemy pochować symbolicznie tych, których groby pozostały na
bezkresach sowieckiego imperium. Zamierzamy też pożegnać osoby, którym udało
się powrócić, lecz nie doczekały one dnia dzisiejszego – wyjaśnia Eugeniusz
Cymbor, prezes Związku Sybiraków w Gliwicach. — Wspólne modlitwy pod Krzyżem
Pamięci i Pojednania poświęcimy 25 osobom. W gronie tym znajduje się m.in.
ojciec Józef Buczma, wieloletni kapelan naszej organizacji.

[sloneczko1]

myślę,że można dołączyć do nich także tych internowanych w 1945 roku--a było ich
około 50 000

[jaborygyn]

I katrupjoonyh TU na mjejscu:

www.naszdziennik.pl/index.php?typ=po&dat=20060211&id=po01.txt
www.prosilesia.net/data/OS/Oberschlesien_2005_12_01.pdf

[sloneczko1]

jaborygyn napisał:

> I katrupjoonyh TU na mjejscu:
>
> www.naszdziennik.pl/index.php?typ=po&dat=20060211&id=po01.txt
> www.prosilesia.net/data/OS/Oberschlesien_2005_12_01.pdf
Jaborygynie--to naprawde bardzo dobra wiadomość:)

[ballest]

No nareszcie tego Mordella "ukarajom" !

[szwager_z_laband]

niy wierza ani za fynik ....

[pasikoonik13]

Jurz jednymu niy do s'mjyhu.
Na uostatniym wisi dyhu!
A na rynta RP dybje,
zaniym Ci uoon zawrze s'lypje.
Zdac' sie mooguo, heksa nocoow
niy do kwilki prziwrzic' uocoow?
Kej spac' moge Morel Szloom,
przed Poonbooczkjym stanie soom.
Istnym robic' kozou "stos".
Niy porzyko rzodyn z Nos!

[szwager_z_laband]

Sprawiedliwy bydzie sond
Tam kaj go niy widanc stond
Pon Bog som sie z nim rozliczy
Dziobou go pod ziymiom chyci
Eli mu przebaczy ktos
Pyto sie niyjedyn guos

[szwager_z_laband]

wyglondo na to ze to je uroczystosc ino dlo Polokow ...

[sloneczko1]

wiem ,że tako mszo za internowanych była w Łabyndach,i to po długich
negocjacjach z naszym biskupem;)co za bardzo niy patrzoł przychylnie na to,i
mało kto dowiedzioł sie o tym terminie:(

[szwager_z_laband]

wiym, szkryflouech o tym cos na Slonzokach, postarom sie to wysznupac:)

[szwager_z_laband]

"Labedy (Laband)

W obozie gromadzono w nim do wywozu mezczyzn z Chorzowa. Ogolem przejsc mialo
przez niego okolo 50 tys. ludzi.Nie jest jasne przejecie przez wladze polskie
i dalsze funkcjonowanie."


"Kaum daß die Front über die Städte und Dörfer hinweg gerollt war, wurde an
den letzten beiden Januartagen im Westteil des Reviers Bekanntmachungen der
Sowjetarmee ausgehangen. Alle Männer zwischen 18 und 50 Jahren wurden
aufgefordert, sich bei ihren Arbeitsplätzen in den Gruben und
Handwerksbetrieben einzufinden. Wer dem nicht nachkommen werde, war zu lesen,
dem drohe die Todesstrafe. Viele Jugendliche und Männer wurden daraufhin
festgenommen oder aus ihren Wohnungen herausgeholt und zu Sammelplätzen
gebracht, wie es für Beuthen beispielsweise die Karsten-Centrum-Grube im
Westen der Stadt war, von wo aus die Internierten nach Laband marschierten und
dort in Viehwaggons steigen mußten. Was die Mütter, Ehefrauen und Kinder nicht
wußten - alle dort Internierten waren Kandidaten für die Zwangsarbeit in den
Gruben des Donbass’ oder Sibiriens. 25.000 bis 35.000 Oberschlesier, schätzen
polnische Historiker, wurden von den Sowjets in den ersten Wochen nach der
Eroberung des Reviers zusammengetrieben und zwangsverschleppt. Aus Miechowitz
gingen mehr als 900 Männer den ungewissen Weg in den Osten, aus Gleiwitz waren
es über 600, Rokittnitz 456, Stollarzowitz und Trockenberg 328 - die Liste
ließe sich fortführen."


"GLIWICE ŁABĘDY
6 marca w parafii św. Jerzego w Gliwicach Łabędach bp ordynariusz Jan
Wieczorek przewodniczył Mszy św. w intencji osób internowanych z obozu
przejściowego w Łabędach w 1945 roku.

Po 58 latach od wywózki Ślązaków na Wschód, o tamtych tragicznych wydarzeniach
można już mówić otwarcie. Czas leczy rany, ale niestety zaciera także pamięć.
Wiele faktów trudno już dzisiaj odtworzyć. Stąd różne inicjatywy, by
kształtować świadomość przeszłości i nie zamazywać historii.

- Naszą modlitwą chcemy objąć wszystkich zmarłych internowanych, zaginionych
pod koniec II wojny, szczególnie w roku 1945 - mówił we wstępie do Mszy św.
ks. proboszcz Antoni Pleśniak - Większość naszych starszych parafian pamięta,
że na terenie Łabęd był obóz, do których przywożono ludzi z całego Śląska,
później deportowano ich na Wschód. Wielu z nich już nie wróciło. Chcemy o nich
pamiętać, chcemy ich polecać Bogu, by otworzył dla nich bramy życia wiecznego,
by przyjął ofiarę ich życia.

Modlitwą w Łabędach objęli zostali ci, których pochłonęła ziemia na Wschodzie,
ale także ci, którym dane było powrócić. Różne podawane są liczby
wywiezionych, liczone w dziesiątkach tysięcy, z których z powrotem - zupełnie
wycieńczona i wygłodniała wróciła zaledwie garstka. - W tym kontekście
przywołujemy na pamięć te straszne wydarzenia II wojny i wydarzenia pofrontowe
związane są z ofiarami i cierpieniami, które dotknęły tyle rodzin na tej ziemi
śląskiej - mówił bp ordynariusz Jan Wieczorek. Podczas homilii Ksiądz Biskup
podzielił się własnymi wspomnieniami z tamtego okresu: "Gdy wrócił mój ojciec,
a miał szczęście, że wrócił, matki nie było w domu. Baliśmy się go wpuścić,
bośmy go nie poznali, choć żegnałem go jako jedenastoletni chłopak. Zawsze,
gdy czytam Ewangelię i werset: "Przyszedł do swoich, a swoi go nie przyjęli",
widzę tę scenę".

Obóz w Łabędach był jednym z trzech, obok Mysłowic i Oświęcimia, skąd wywożono
Ślązaków na Wschód. Oprócz tych miejsc stworzono jeszcze liczne podobozy. Stąd
ludzie trafiali głównie do kopalń Zagłębia Donieckiego na Ukrainie, w
mniejszej liczbie na Białoruś, Ural, do Kazachstanu i Zachodniej Syberii.
W "Historia Śląska" wydanej w 2002 roku przez Uniwersytet Wrocławski pod
redakcją Marka Czaplińskiego tak komentowane są te wydarzenia: "Miedzy
styczniem a marcem 1945 roku władze radzieckie dokonywały masowych aresztowań
miejscowych mężczyzn i osadzeń w specjalnych obozach. Formalną podstawą tych
działań była zgoda konferencji jałtańskiej na wykorzystanie przez Związek
Radziecki przymusowej pracy ludności jako formy reparacji, a także wydany już
w trakcie trwania operacji rozkaz z 6 lutego 1945 roku o internowaniu
wszystkich Niemców od 17 do 50 roku życia. Część tej ludności została
deportowana do Związku Radzieckiego jako robotnicy przymusowi. W praktyce o
aresztowaniach decydowało kryterium przydatności jako siły roboczej, z
większym baczeniem organów radzieckich na wiek i kwalifikacje niż narodowość i
obywatelstwo. Dlatego zatrzymania (...) dotknęły mieszkańców podbijanej
Opolszyzny, lecz także przedwojennego polskiego Górnego Śląska i Zagłębia
Dąbrowskiego".

Do dziś nie ma wiarygodnych statystyk, nie wiemy ile osób - także młodocianych
i kobiet, zostało wywiezionych. Przypuszcza się jednak, że z grona
przymusowych robotników z Górnego Śląska powróciło około 20 proc. Część z nich
jednak umierała wkrótce po powrocie, na skutek wycieńczenia i nieznajomości
zasad żywienia po tak długim okresie głodu. Ci, co przeżyli, zwykle nie
chcieli opowiadać o tym, co przeszli.

O internowaniu swoich ojców mówią gliwiccy biskupi:
Bp ordynariusz Jan Wieczorek
Mój ojciec Piotr Wieczorek został zabrany z Bodzanowic k/Olesna i pieszo
prowadzony do Pyskowic (około 70 km), a stamtąd do obozu przejściowego w
Łabędach. Tutaj krótko pracował przy rozbiórce jednej z fabryk, potem przy
budowie szerokotorowej linii kolejowej. Następnie został wywieziony do
Szepietowki na Ukrainie, skąd skierowano go do Dniepropietrowska, gdzie jako
cieśla pracował przy budowie elektrowni. Czasem pracował też na polach, na
których można było po kryjomu dożywić się jarzynami. Oczywiście skwapliwie
korzystał z takiej możliwości. Gdy wyruszał ze Śląska na te przymusowe roboty,
zabrał ze sobą z domu maszynkę do strzyżenia włosów. To również pomogło mu
przeżyć wygnanie. Opowiadając o swym pobycie na Sybirze podkreślał dobroć
bardzo ubogich ludzi miejscowych, którzy niejednokrotnie obdarowywali
żywnością tych z daleka przywiezionych przymusowych pracowników. Gdyby nie
otrzymywali tej pomocy, to zginęliby z głodu i wycieńczenia. Do domu nie
powróciłoby o wiele więcej wywiezionych niż to miało miejsce.

Bp Gerard Kusz
Mój ojciec, Wiktor, wraz z braćmi posiadał garbarnię "Spółka Bracia Kusz", w
której m.in. wyrabiano skórzane pasy dla wojska. Po wybuchu II wojny światowej
wszyscy bracia Kusz zostali powołani do Wehrmachtu oprócz ojca, pozostawionego
w domu dla dalszego produkowania skórzanych wyrobów, niezbędnych wojsku. Tak
więc garbarnia działała w Dziergowicach aż do wkroczenia wojsk radzieckich.
Wszystkie zapasy skóry i gotowych wyrobów zostały zabrane przez Rosjan, a
garbarnię zamknięto. Podobnie jak w Łabędach, Czechowicach i innych
miejscowościach Śląska, w lutym 1945 roku wszystkich mężczyzn z Dziergowic
powołano - rzekomo na 2 tygodnie - do wykonywania jakichś prac. Wśród nich
znalazł się też mój ojciec. Został on umieszczony w obozie w Łabędach i stąd
wywieziony na Sybir. Był w Dniepropietrowsku, gdzie jako robotnik pracował w
fabryce amunicji im. Woroszyłowa. Pewnego dnia na żądanie kierownika dobrze
wykonał jakieś prace stolarskie. Odtąd już był zatrudniony jako stolarz i
częściej otrzymywał lepsze, a może i obfitsze jedzenie, nawet warzywa. Tam też
sporządził sobie - a prawdopodobnie i kolegom - drewnianą łyżkę, by mieć
własną na swój użytek. W 1948 roku został zwolniony i wraz z innymi Ślązakami
przetransportowany na teren Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Dopiero
stamtąd powrócił do domu w Dziergowicach. Wyrzeźbioną przez siebie łyżkę
przywiózł do domu na pamiątkę, gdyż - jak mawiał - łyżka ta uratowała mu
życie."


"Historia:
Kościół parafialny, konsekrowany przez kard. Adolfa Bertrama 24 czerwca 1939
r., wybudowano w latach 1938-39 staraniem ks. prałata Józefa Kubisa z Opola i
miejscowego proboszcza, ks. Emanuela Maleiki. Data konsekracji kościoła jest
jednocześnie datą erygowania kuracji św. Jerzego. Teren parafii wydzielono w
całości z terytorium pa

[szwager_z_laband]

"Historia:
Kościół parafialny, konsekrowany przez kard. Adolfa Bertrama 24 czerwca 1939
r., wybudowano w latach 1938-39 staraniem ks. prałata Józefa Kubisa z Opola i
miejscowego proboszcza, ks. Emanuela Maleiki. Data konsekracji kościoła jest
jednocześnie datą erygowania kuracji św. Jerzego. Teren parafii wydzielono w
całości z terytorium parafii Wniebowzięcia NMP.
Z historią parafii ściśle łączy się tragizm wielu mieszkańców Śląska. Pod
koniec II wojny światowej, w lutym 1945 r., władze sowieckie utworzyły tu dla
nich obóz zbiorczy. Z tego miejsca wywieziono w głąb ZSRR kilka tysięcy
Ślązaków, a na skraju lasu, za kościołem, zlokalizowano cmentarz, na którym
grzebano zmarłych w obozie jeńców."


"Około 1700 ofiar
Mimo, że od zakończenia II wojny światowej minęło już 54 lata, wciąż ujawniana
jest prawda o nieludzkich obozach hitlerowskich i radzieckich i ciągle
odkrywane są nowe ślady okrutnych zbrodni. Na Śląsku mniej lub bardziej znana
jest prawda o istnieniu obozu NKWD w Toszku, a także obozu obok huty w
Gliwicach - Łabędach, gdzie internowano Ślązaków, których już po zakończeniu
działań wojennych w 1945 roku wywieziono do kopalni na terenie ZSRR.

Raczej nieznana dotychczas była historia obozu NKWD, który znajdował się w
1945 roku na terenie samej Huty Łabędy. Dzieje tego obozu opisał ostatnio ks.
Gerold Schneider, jedna z ofiar tego obozu. Książka wydana w 1998 roku przez
Katolicki Benno - Verlag nosi tytuł: "Vergangenheit, die nicht vergehen will"
(Przeszłość, która nie chce ulec zapomnieniu).

Autor wspomnień, mając 17 lat w styczniu 1945 roku przeżywał wkroczenie wojsk
radzieckich na teren Dolnego Śląska, ściśle do Kożuchowa (ówczesnego
Freystadt). Wychowany został w rodzinie głęboko religijnej i katolickiej,
zawsze nastawionej antyhitlerowsko. Ojciec był organistą w tamtejszym
kościele. Fakt wkroczenia żołnierzy radzieckich uważano za prawdziwe
wyzwolenie od hitlerowskiego terroru Okazało się jednak, że brunatny terror
został zastąpiony przez czerwony. Gerold Schneider wraz ze swoim kolegą -
rówieśnikiem oraz innymi chłopcami i przeważnie starszymi mężczyznami zostali
uwięzieni przez NKWD, pobici a następnie wraz z innymi - drogą okrężną poprzez
Łódź (we Wrocławiu trwały jeszcze walki) przewiezieni do Łabęd. Tam
umieszczono ich w zbudowanych przez hitlerowców barakach dla jeńców.

Więźniów było około 3 tys., pochodzili z Dolnego Śląska i w większości byli
albo starszymi rolnikami lub małoletnimi chłopcami. Na terenie huty istniał
też odrębny obóz dla dziewcząt i kobiet. Zadaniem więźniów było demontowanie
wszystkich maszyn i urządzeń huty, aby przed przekazaniem zakładu władzom
polskim wszystko co tylko możliwe zdemontować, załadować na wagony i wywieźć w
głąb Związku Radzieckiego. Autor wspomnień opisuje szczegółowo jak przy pomocy
tylko prymitywnych narzędzi zmuszano więźniów, w tym także kobiety, do
rozkręcania i rozbierania skomplikowanych maszyn i urządzeń przemysłowych do
rozbierania całych hal, demontowania wielkich dźwigarów, nie zważając na
powstałe szkody.

Więźniowie umierali w największym poniżeniu z powodu licznych wypadków przy
pracy, głodu, chorób (w obozie nie było lekarza), przepracowania. Ksiądz
Schneider szacuje, że w obozie w ten sposób zginęło około 1,7 tys. osób, które
były chowane w zbiorowej mogile na terenie huty.

Jednym z wątków tych wspomnień jest los Polaka, który został przez
funkcjonariusza NKWD uprowadzony z ulicy i osadzony w obozie tylko dlatego, by
liczba więźniów się zgadzała. Nie pomogły żadne tłumaczenia ani noszona przez
niego w klapie marynarki naszywka biało-czerwona, ani posługiwanie się
językiem polskim i zupełna nieznajomość języka niemieckiego, ani prośba żony
przychodzącej pod obóz i błagającej o uwolnienie męża. Mężczyzna nie został
wypuszczony i podzielił los niemieckich cywili. Zmarł w obozie z wycieńczenia
i choroby. Może jest komuś znana historia zaginięcia tego człowieka?

Autor książki zaznacza, że zwiedzając w 1998 roku Łabędy, mógł tylko z
zewnątrz, zza ogrodzenia spoglądać na miejsce gdzie kiedyś znajdował się obóz.
Dodaje jednak, że miejsce gdzie znajduje się zbiorowa mogiła, mógł rozpoznać,
gdyż roślinność, zwłaszcza trawa jest tam bardziej soczysta i zielona.

Ks. Schneider wspomina też, że w październiku 1945 roku pędzono ich jako
więźniów głównymi ulicami Gliwic, Zabrza, Katowic i Mysłowic w kierunku
Oświęcimia. Wtedy to na głównych ulicach Gliwic i Zabrza kobiety widząc
wynędzniałą rzeszę więźniów, litowały się nad nimi i mimo szykan i odtrącania
ze strony silnie uzbrojonych żołnierzy radzieckich, przekazywały chleb.
Wzorując się na św. Weronice widziały w więźniach przede wszystkim głodnego i
cierpiącego człowieka. Jak się później okazało zapędzono ich aż do około 10
kilometrów przed Oświęcimiem, by potem nakazać im przenocowanie na ściernisku,
a następnie z niewyjaśnionych powodów - może przepełnienia oświęcimskiego
obozu lub jakiejś wybuchłej tam choroby - popędzić ich znowu z powrotem do
Łabęd. Potem wywieziono ich pociągiem towarowym w kierunku zachodnim i wtedy -
dzięki życzliwości i pomocy jednego z młodych eskortujacych ich żołnierzy -
udało się Schneiderowi i koledze uciec z transportu. Gdy po licznych
przygodach dotarli do rodzinnych stron w Kożuchowie, po kilku dniach znaleźli
się w więzieniu UB, gdzie przebywali aż do następnego 1946 roku.

Ks. Schneider stwierdza, że wojna skończyła się dla niego w 1946 roku i wtedy
mógł dopiero poczynić starania o zapisanie się do Seminarium Duchownego w
byłym NRD, by w Kościele realizować ideę Chrystusowego przykazania miłości,
pokoju i braterstwa między ludźmi.

Na koniec autor książki wyraża sugestię, by nad masową mogiłą w Łabędach
kryjąca około 1,7 tys. niemieckich cywilów, a także jednego nieznanego Polaka
postawić krzyż i przynajmniej w ten sposób upamiętnić ofiary terroru."

[szwager_z_laband]

„Bp Jan Wieczorek o deportacji
Do tej pory deportacja Ślązaków była sprawą zamkniętą i nawet nie chciano o
tym mówić, ponieważ groziło to ogromnymi konsekwencjami. Dobrze się dzieje, że
zaczyna się wracać do źródeł i wydobywać dokumenty. Myślę, że jeszcze wiele
można ich odkryć, bo pokolenie, które było deportowane jeszcze żyje. Sam mam w
swoim sąsiedztwie człowieka, który przeżył gehennę wywózki. Dziś ma ponad 78
lat, ale wszystko dobrze pamięta. Dawniej nie chciał ze mną rozmawiać na te
tematy.

Podobnie było z moim ojcem, który po powrocie ze zsyłki nie chciał nic
powiedzieć. W tamtych czasach za to groziła nawet śmierć. O szczegółach
opowiedział mi dopiero gdy byłem już księdzem, ale podkreślał, abym zachował
to tylko dla siebie.

Ojciec pracował najpierw przy rozbiórce Bumaru w Łabędach. Potem kładł
szerokie szyny w kierunku od Pyskowic na Kijów. Był też w obozie w
Szepietówce, a następnie budował elektrownię w Dnietrpietrowsku, gdzie
pracował jako cieśla. Spośród wielu, którzy byli zabrani on jakoś szczęśliwie
wrócił, choć był bardzo wycieńczony. Kiedy zapukał do domu nie poznałem go.
Siedział na schodach przed domem, aż mama przyszła i powiedziała nam, że to
jednak jest nasz ojciec. Najgorsze dla niego było oddzielenie od dzieci i od
rodziny. Tym bardziej, że rodzeństwo było bardzo młode. Najmłodsza siostra
miała wtedy 9 lat. Bardzo to przeżywaliśmy, kiedy ojciec musiał odejść. To
były trudne czasy. Dobrze, że dzisiaj się to dokumentuje.

O deportacji Ślązaków powiedzieli
Agnieszka Kazior
Gliwice
2 marca 1945 roku zabrano nas na dwie godziny do pracy. Wychodząc z domu nic
nie zabrałam ze sobą. Okazało się, że wywieziono mnie do Karagandy, a do domu
wróciłam w grudniu 1945 roku. Pracowałam w piekarni. W łagrze było nas około
100 kobiet, prawie dwadzieścia zmarło z powodu chorób i głodu. O ile pamiętam,
to zmarło tam również ponad 100 mężczyzn. Z powodu choroby wróciłam do Polski.
Wiem, że pozostałe kobiety z mojego transportu wróciły do domów po pięciu
latach. O ile tam nie zmarły lub nie zostały zamęczone.

Antoni Musioł
Zabrze
Mój ojciec Adam pracował w kopalni "Makoszowy". W 1945 roku został wywieziony
do kopalni "JANKO" w Zagłębiu Donieckim. Pod ziemią uległ wypadkowi. Można
powiedzieć, że dzięki temu dostał się do obozowego szpitala, a w 1947 roku
powrócił do domu. Zmarł w 1979 roku. Na wystawie jest jego zdjęcie i obozowe
zaświadczenie o wypadku. Po tylu latach możemy dopiero spokojnie mówić o tym,
co nas spotkało.

Jan Michalik
Katowice
2 lutego 1945 roku aresztowano moją mamę. Została wywieziona do Zagłębia
Donieckiego, do miejscowości Auczewsk. Wiem, że dziś ta miejscowość nazywa się
inaczej. W obozie mama była do czerwca 1945 roku. Ponieważ znała język
rosyjski dlatego miała to szczęście, że została przydzielona do pracy w
kuchni. Przynajmniej nie cierpiała głodu. Na wystawie jest pierścionek, na
którym wygrawerowano moje inicjały. Dla mamy wykonał go ktoś w obozie, aby
zawsze o mnie pamiętała. Zmarła w 1973 roku.

Pani Berta
Radzionków
Z mojej ulicy wywieziono dużo osób. Rano poszli ojcowie do pracy w
kopalni "Bytom" i już nie wrócili. Z wielu rodzin kogoś brakowało. Wtedy to
byli moi sąsiedzi - Brol, Chynel i inni. Miałam wtedy 16 lat. Pamiętam, jak
pewnego dnia ich nie było, a na ulicy mówiło się, że wywieźli ich Rosjanie.
Wielu z wywiezionych już nie wróciło. Miałam tu przyjechać dziś z panią
Bednorz Jej ojciec nie powrócił z tej wywózki. Niestety zachorowała i wystawę
zobaczy później. „


"Gerold Schneider bricht mit seinem Buch das Schweigen und wendet sich gegen
staatlich verordnete Einseitigkeit. Seine Erinnerungen sind ein wichtiges
mahnendes Zeitzeugnis und ein engagierter Appell zur Versöhnung der Völker.
Das tragende Fundament für den Völkerfrieden in Europa ist und bleibt für den
Autor das christliche Menschenbild: der freie Mensch, der alle seine
Handlungen vor seinem Gewissen abwägt und verantwortet, nur der kann Unrecht
und Terror verhindern."


Coby tragika tego obozu boua jeszcze wiyncyj zrozumiauo, cza dodac ize we tym
obozie niy ino Slonzoki(chopy i kobiyty) siedzieli we cztyrdziestym piontym,
niy - tam siedziauy tysz ruske(ukrainske) kobiyty kere bouy na robotach we
Niymcach a kere przez som fakt, ize bouy w niywoli, uwazane bouy za zdrajcow.
One np musiauy z narazyniym zycie sciepywac ciynzke zelbetonowe puyty ze dachu
hali na dou - a na dole robiyli Slonzoki. Jak widac maszyneria zaguady
dziauaua wyrafinowanie. Te kobiyty, tak jak i nasze powywoziyli potym(te kere
przezouy oczywiscie) na Syberia.