Noc Świętojańska

[madohora]

W kontekście Świętowita przywołuje się także podobnej wielkości granitową płytę wmurowana w zewnętrzną ścianę Kościoła Mariackiego w Bergen (dawna nazwa słowiańska: Góra). W płycie wyrzeźbiona jest postać (tzw. Mnich) ze złożonymi na piersi rękoma w których trzyma krzyż. Jednakże krzyż najprawdopodobniej znajduje się w miejscu skutego wcześniej rogu analogicznego do tego z płaskorzeźby z Altenkirchen.

[madohora]

[madohora]

W języku angielskim na określenie prawdziwej magii, a nie iluzjonistycznych sztuczek, Aleister Crowley wprowadził określenie „Magick” (dodał literę „k” do słowa „Magic”). W języku polskim zaś wciąż najpopularniejsze jest to pierwsze określenie („magia”) na określenie obydwu pojęć, tym niemniej jednak tłumaczenia na język polski używają równie często określenia „magija” bądź „magyia” (również wprowadzonego dla rozróżnienia).

[madohora]

[madohora]

Kupala, Sobótka, Palinocka… wiele imion jednej nocy
W różnych częściach Polski (i Europy Środkowo-Wschodniej) noc przesilenia nosiła różne nazwy: Kupała, Sobótka, Kupalnocka, Palinocka. Choć dziś powszechnie znana jako Noc Świętojańska, przez wieki była obchodzona jako Noc Kupały – święto radości, płodności i magicznych rytuałów. W Rosji funkcjonuje do dziś jako Dzień Iwana Kupały, a jego obrzędowość zachowała niemal wszystkie przedchrześcijańskie elementy.

[madohora]

Dla Kościoła katolickiego te praktyki były problematyczne. Już w średniowieczu duchowni potępiali rozpasane zabawy i pogańskie wróżby, starając się nadać świętu nowy, „uświęcony” wymiar – stąd pojawienie się w kalendarzu postaci św. Jana Chrzciciela, patrona chrztu i wody.

[madohora]

Ale nie wszystko tej nocy miało pozytywny charakter. Wierzono, że wraz z siłami natury budzą się też demony i czarownice. Ich sabaty miały odbywać się na Łysej Górze – pełne harców, latania na miotłach i łopatach. Aby się przed nimi chronić, palono świece gromniczne, bito w dzwony, strzelano przy ogniskach i hałasowano drewnianymi kołatkami.

[madohora]

Choć Kościół próbował ujarzmić i przemodelować święto Nocy Kupały, jego duch przetrwał. W wielu regionach, także w Polsce, chrześcijańska otoczka była raczej powierzchowna, a praktyki miały wciąż wyraźnie pogański charakter – zmysłowe, ekstatyczne, związane z naturą i ludzkim ciałem

[madohora]

Czym różni się Noc Kupały od Nocy Świętojańskiej?

Noc Kupały to pogańskie święto słowiańskie związane z przesileniem letnim. Noc Świętojańska to jego chrześcijańska wersja, powiązana z wigilią świętego Jana Chrzciciela. Obie noce łączą podobne zwyczaje, ale inne mają korzenie.

[madohora]

[madohora]

Nazwa święta pochodzi od słowiańskiego imienia Jana i kąpieli/chrztu (Iwan Kupała = Jan Chrzciciel ), a nie, jak błędnie zakładano, od słowiańskiego boga słońca i światła Kupały . Naukowcy uważają, że to neopoganie wymyślili boga Kupałę; starożytni Słowianie nie mieli takiego boga.

[madohora]

Dzień Świętego Jana ( znany również jako Noc Świętojańska , Święto Świętego Jana, a w przeszłości jako Letnie Boże Narodzenie ) to święto upamiętniające narodziny Jana Chrzciciela, przypadające 24 czerwca. Data ta jest ściśle związana z letnim przesileniem , które przypada między 20 a 22 czerwca , tak jak Boże Narodzenie jest ściśle związane z przesileniem zimowym przypadającym na 21 grudnia (na półkuli północnej ). Wigilia Noc Świętojańska przypada na noc poprzedzającą Dzień Świętego Jana, od 23 do 24 czerwca .

[madohora]

W Kościele katolickim dzień św. Jana obchodzi się jako uroczystość Narodzenia św. Jana Chrzciciela . Datę tę można znaleźć także w kalendarzach innych kościołów, np. w Księdze Liturgicznej Kościoła Ewangelickiego.

[madohora]

W wielu krajach wokół tego święta rozwinęła się bogata tradycja . W średniowieczu święto św. Jana obchodzono nawet jako letnie Boże Narodzenie i upamiętniano je pasterką. Istniał również okres przygotowań odpowiadający okresowi Adwentu przed Bożym Narodzeniem .

[madohora]

Obracające się koło używane w niektórych miejscach podczas ogniska przesilenia letniego jest interpretowane jako słońce. Może to również mieć związek z ogniem awaryjnym lub ogniem ratunkowym , których proces jest w dużej mierze podobny.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

Tego dnia w Niemczech kończy się sezon szparagowy

[madohora]

[madohora]

W Eschwege ( Hesja ) Johannisfest obchodzony jest zazwyczaj przez pięć dni w pierwszy weekend lipca. Jednak termin ten ulega zmianom, ponieważ data ta jest również związana z heskimi feriami szkolnymi, a szkoły w tym mieście są silnie zaangażowane w obchody. Pochód prowadzi Dietemann , symboliczna postać Eschwege

[madohora]

Tradycyjny zwyczaj Hansafüratle z Markdorfu, którego początki owiane są tajemnicą, od stuleci obchodzony jest pod nazwą Johannisfest i istnieje wyłącznie tam.

[madohora]

Hansa, hansa, füratle,
gend uns au e Schiratle,
O Chwała ,
d'Frau isch Moaschdr, it de Herr.
Mir wend e Fässle klepfe.
Gend uns Nüss' und Epfel.
Doher, doher, doher…

[madohora]

W Casel koło Drebkau dolnołużycki zwyczaj Johannisreiten (jazdy św. Jana) obchodzony jest w niedzielę około 24 czerwca

[madohora]

Do XIX wieku święto to było powszechne w wielu wioskach Dolnych Łużyc . Jednak ze względu na jego słowiańskie korzenie, w dużej części regionu popadło w zapomnienie z powodu asymilacji i germanizacji.

[madohora]

Ostatecznie jedzie z grupą na otwartą przestrzeń, gdzie mieszkańcy wioski muszą spróbować oddzielić Jana od grupy, zatrzymać konia i na końcu zabrać im kwiaty, które następnie przechowywane są na strychu jako talizmany.

[madohora]

Współcześnie istniejącą wspólnotą, która odwołuje się do kultu Świętowita, jest Rodzimy Kościół Polski. Członkowie tego związku wyznaniowego uznają istnienie Boga Najwyższego (henoteizm), którym w ich mniemaniu jest właśnie Świętowit. W tym kontekście wspólnota ta opiera się na przekazie Helmolda i Prokopiusza, według których Słowianie znali pojęcie Boga Najwyższego

[madohora]

Świętowit woliński – umowna nazwa figurki z drewna cisowego, odkrytej 30 sierpnia 1973 roku na Starym Mieście w Wolinie.

[madohora]

Obecnie figurkę można oglądać w Muzeum Regionalnym im. Andrzeja Kaubego w Wolinie. Stylizowane graficzne przedstawienie twarzy posążka stanowi logo muzeum

[madohora]

Nazwa rzeźby wynika z podwójnej pomyłki: nadana została przez Joachima Lelewela, który oceniając wygląd rzeźby uznał ją błędnie za przedstawienie połabskiego Świętowita, którego imię zapisane po łacinie w formie Svantevit rozszyfrował błędnie jako Światowid, co miało znaczyć „patrzący w cztery strony świata”

[madohora]

Przeprowadzone w latach 80. XX wieku badania Borysa Tymoszczuka i Iriny Rusanowej wykazały, że pierwotnie idol znajdował się prawdopodobnie na położonej niedaleko Zbrucza górze Bohod (Bogit), gdzie odkryto kamienny krąg z ośmioma ogniskami i miejscem na czworokątną figurę. Dzięki analizie chemicznej wykryto na posągu ślady pokrywającej go niegdyś czerwonej farby

[madohora]

Posąg zdobią płaskorzeźby ułożone w trzy poziome pasy. Cztery górne figury połączone są wspólnym kapeluszem. Na stronie A u góry znajduje się postać z rogiem w prawej ręce, w środkowym pasie zaś figura żeńska. Na stronie B widnieje postać z pierścieniem (lub naramiennikiem), pod którą znajduje się figura żeńska. Na stronie C umieszczono mężczyznę z szablą u pasa i konia, poniżej nich zaś figurę męską. Na stronie D znajduje się postać męska bez atrybutów, a pod nią figura tej samej płci. W pasie dolnym posągu, na jego trzech stronach, umieszczona jest postać z rękami wyciągniętymi do góry. Nie przedstawiono jej na stronie D, która zawiera jedynie niewielki wizerunek koła.

[madohora]

Według koncepcji Borisa Rybakowa górny pas posągu wyobraża główne bóstwa słowiańskiego panteonu, czyli kolejno: postać z rogiem – Mokosz, postać z pierścieniem – Ładę, postać z mieczem i koniem – Peruna, postać bez atrybutów zaś Dażboga. Figura u dołu posągu miałaby być Welesem (Trzygłowem). Rybakow utożsamiał posąg jako całość z Rodem, jego zdaniem naczelnym bóstwem słowiańskim. Rzeźba ma, według tegoż uczonego, kształt falliczny, oddający ideę płodności. Zdaniem Leszka Pawła Słupeckiego interpretacji Rybakowa przeczy jedna głowa postaci, a cztery jej oblicza wyobrażają cztery aspekty Peruna. Janusz Kotlarczyk dopatrywał się w „Światowidzie” przedstawienia Swarożyca

[madohora]

Bóg Jarowit pojawia się w hagiografiach św. Ottona, który prowadził misje chrystianizacyjnych wśród Słowian połabskich i Pomorzan: w Żywocie św. Ottona biskupa bamberskiego autorstwa mnicha Ebbona z 1151 r. oraz w Dialogu o życiu św. Ottona, biskupa bamberskiego mnicha Herborda, powstałym ok. 1158-1159 r

[madohora]

Niektórzy z towarzyszy biskupa (Ottona) chcąc obejrzeć świątynię w tym grodzie położoną podchodzili nieostrożnie; widząc to obywatele podejrzewali, że się zamierza spalić świątynię, i tłumnie hałasując bronią, chcieli zabiec drogę... (misjonarze) w ucieczce szukają ratunku. Kleryk zaś imieniem Dytryk, który ich wyprzedzając doszedł do drzwi samej świątyni, nie wiedząc, gdzieby zawrócić, odważnie wpadł do świątyni, a widząc na ścianie złotą tarczę poświęconą bogu Jarowitowi, który był bogiem wojny – nie wolno jej było dotknąć nikomu – pochwycił tę tarczę i ruszył im naprzeciw. Ci zaś, jako głupie wieśniaki, myśląc, że ich bóg Jarowit na nich pędzi, zdumieni zawrócili i padli na ziemię. Dytryk zaś widząc ich głupotę uciekł rzuciwszy tarczę...

– Ebbon, Żywot św. Ottona biskupa bamberskiego

[madohora]

Jam jest waszym bogiem, który pokrywa pola trawą, a lasy liśćmi, rodzi zbiory na polach i drzewach, (daje) płodność bydłu. Wszystko, czego używają ludzie, pochodzi z mojej mocy.

– Herbord, Dialog o życiu św. Ottona, biskupa bamberskiego

[madohora]

Badacze różnie interpretują Jarowita. Według Aleksandra Gieysztora Jarowit jest oczywistym bogiem wojny, a złotą tarczę strzeżoną w świątyni porównuje do tarczy strzeżonej w rzymskiej Regii. Bóg ten miał być połabską hipostazą Peruna. Według Andrzeja Szyjewskiego bóg ten przejawia cechy słoneczne, wojenne, odpowiadał również za sferę płodności, urodzaju i młodości.

[madohora]

[madohora]

W Tyrolu tradycja rozpalania górskich ognisk nasiliła się w XVIII wieku, w czasie gdy chłopi walczyli z cesarzem Napoleonem I. W 1796 roku tyrolskie stany zwróciły się o boską pomoc w walce o niepodległość przeciwko Francuzom. Ślubowały przed Najświętszym Sercem Jezusa, że ​​będą corocznie obchodzić święto Najświętszego Serca. Chociaż to boskie przymierze nie przyniosło zwycięstwa nad Napoleonem, zwyczaj ten połączył się z pierwotnymi ogniskami przesilenia. Dlatego też motywy chrześcijańskie — takie jak krzyże lub serca — często można zobaczyć w tyrolskich górach około 21 czerwca. Obecnie za rozpalanie ognisk przesilenia każdego roku odpowiadają przede wszystkim stowarzyszenia młodych rolników, kompanie strzeleckie i inne kluby. Podczas powstania tyrolskiego (1809) „ogniska kredowe” rozpalano w dobrze widocznych miejscach, aby ostrzec przed zbliżającym się wrogiem. W okresie ruchu nacjonalistycznego pod koniec XIX wieku, a następnie za rządów narodowych socjalistów do lat 40. XX wieku, ogniska przesilenia zostały podniesione do rangi germańskiego dziedzictwa kulturowego. Dopiero po II wojnie światowej zaczęto poszukiwać nowego znaczenia dla tej kultury ludowej.

[madohora]

Część badaczy uznaje też, że Jarowit i Świętowit to bóstwa identyczne lub synonimiczne. Jako pierwszy taki pogląd zaproponował Aleksander Brückner, który uznał, że słowa jary i święty dawniej były synonimami i że oba oznaczały ‘silny’, a święty zaczęło oznaczać ‘święty’ dopiero pod wpływem chrześcijaństwa. W związku z tym teonimy Jarowit i Świętowit oznaczają to samo, tak jak imiona Jaropełk i Świętopełk, przy czym teonim Jarowit miał powstać jako pierwszy, później przez Rugian zastąpiony Świętowitem. Pogląd o bliskim związku obu bóstw poparli m.in. Urbańczyk, Łowmiański i Zaroff. Jednak współcześnie pogląd, że jary i święty to synonimy jest krytykowany i często niewspierany.

[madohora]

[madohora]

„Prywatny”, z punktu widzenia władzy, kult Rugiewita konkurował z „publicznym” i teokratycznym kultem Świętowita z Arkony

[madohora]

Największa ze świątyń miała swe najświętsze miejsce w samym środku, i tak ono jak i sama świątynia miała zasłony zamiast ścian; sufit opierał się tylko na kolumnach. Ludzie Absalona potrzebowali dlatego jedynie zerwać zasłony wokół przedsionka, by się zabrać za te wokół najświętszego miejsca. Gdy zostały one ściągnięte, ukazał się tam posąg z drewna dębowego, przedstawiający boga, którego zwano Rugiewitem, i który ze wszech miar przedstawiał sobą wstrętny i ośmieszający wygląd. Mianowicie jaskółki pod jego twarzą zbudowały gniazda i w wielkich ilościach zrzucały odchody po jego piersi. Tak, ten bóg zasłużył niewątpliwie, by jego posąg został tak wstrętnie zapaskudzony przez ptaki. Miał on siedem ludzkich twarzy, zebranych pod wspólnym szczytem głowy; artysta dał mu siedem różnych mieczy, które wisiały w pochwach na jednym pasie, ósmy trzymał on wyciągnięty w prawym ręku; był on tak trwale umocowany żelaznym nitem, że nie szło tego wydostać bez odrąbania ręki, co też i się stało. Był on ponadnaturalnej grubości, i tak wysoki, że Absalon, stojąc na palcach, ledwie mógł dotknąć brody małym toporem, jaki miał zwyczaj trzymać w dłoni. Bóg ten, jak wierzyli, miał moc jak Mars i utrzymywali, że rządził wojną. Nie było nic w tym posągu, na co można by patrzeć z przyjemnością, bowiem był on niezgrabny i brzydki

[madohora]

Polecił on więc im wyciągnąć go z miasta, lecz ci długo byli niechętni i usprawiedliwiali swą niechęć przesądem, jako że obawiali się oni, że bóg będzie chciał ich pokarać niemocą ich członków, których użyliby do wykonanaia takiego polecenia. Lecz gdy na koniec Absalon wytłumaczył im, że moc boga była w istocie niewielka, skoro nie mógł pomóc sam sobie, nabrali nadziei, że uda im się uniknąć kary, i pospieszyli wykonać jego rozkaz. Faktycznie nie było to dziwne, że bali się oni mocy tych bogów, gdy myśleli oni, jak często byli karani przez nich za swą rozwiązłość; mianowicie, gdy mężczyźni w mieście byli z kobietami, zdarzało im się jak psom, że nie mogli się ponownie rozłączyć, i spotykało się ich czasami zawieszonych na drągu, ku pośmiewisku innych ludzi[

[madohora]

Istnieją dwa sposoby odczytu imienia. Odczyt Rugiewit najczęściej tłumaczy się jako ‘pan, władca Rugii’. Często badacze proponują też odczytanie imienia jako Rujewit; Aleksander Gieysztor proponuje połączenie pierwszego członu tego odczytu z rdzeniem ru- istniejącym w takich słowach jak rzwieć ‘ryczeć’, ruja ‘ryk jeleni’ (a także ‘płodność’), które występuje w ruskim słowie rujenь – określeniu na jeden z jesiennych miesięcy, który przypada na czas rui(por. cz. říjen, bułg. руен (ruen), serb.-chorw. ру̑јан, rujan). Lubor Niederle zakładając fonetyczne podobieństwo Rujewita i Jarowita stwierdził, że obaj bogowie są tożsami. Przyrostek -wit tłumaczy się jako ‘pan’; rzadziej łączy się go ze słowem wiciądz z powodu zapożyczenia tego słowa z języków germańskich.

[madohora]

Niejasne jest znaczenie siedmiu twarzy. Z badań porównawczych wynika, że wielogłowość wiąże się z ideami kosmologicznymi: dwoistość natury, trójdzielny lub siedmiodzielny układ wertykalny, czy czwórdzielny układ horyzontalny. Gieysztor zauważył podobieństwo do mitu wschodniej grupy ugrofińskiej o siedmiu braciach zamieniających się w ptaki, lecz jak sam zauważył, niejasne jest jak ten motyw miałby przedostać się na Rugię.

[madohora]

Według Jacka Banaszkiewicza na bogów z Charenzy nie należy patrzeć jak na trzech różnych, „przypadkowych”, bogów, lecz jak na konkretny zespół bóstw. Zauważa on, że w czasach średniowiecza, władza książęca i królewska na swoją stolicę wybierała grody lub miasta, w których znajdowały się największe ośrodki kultowe, i jako przykład podaje Kijów czy Uppsalę. W świątyni w Uppsali czczono trójcę składającą się z Tora, Odyna i Frejra. Każdy z bogów, zgodnie z trójdzielną hipotezą Georgesa Dumézila, odpowiadał za konkretną, podstawową dla egzystencji społeczeństwa dziedzinę: Tor był bogiem najpotężniejszym, zasiadał na środkowym tronie, odpowiadał za pogodę, a przez to za urodzaj, a także jest gromowładcą, Odyn odpowiadał za wojnę, a Frejr za pokój, dobrobyt i przyjemności. Banaszkiewicz zauważa jednak, że między pierwszymi dwoma bogami często pojawiają się przesunięcia w kompetencjach. W przypadku rugijskiej trójcy proponuje jednak inną interpretację. Na podstawie mitologii porównawczej uznaje Rugiewita za naczelnego boga Ranów, o czym świadczy najokazalsza świątynia na środku grodu, purpura, posąg zrobiony z drewna dębowego, który prowadzi do boju i jest władcą Rugii i rugijskiej wspólnoty. Natomiast Porewita i Porenuta uznaje za boskich bliźniaków, którzy swoimi uniwersalnymi cechami uzupełniają bóstwo naczelne. Taką interpretację wspiera fakt, że bóstwa naczelne w innych religiach także bywają czczone razem z boskimi bliźniakami (gdzie bóg naczelny jest ojcem bliźniaków). Podobny pogląd wyraził Gieysztor, który uznał Rujewita za lokalną hipostazę Peruna

[madohora]

Dadźboga uważa się za bóstwo dostatku, na podstawie teonimu wywodzonego od dati-, „dać”. Drugi człon teonimu, bog odnosi się do słowa „bóg”, w znaczeniu bogactwa.
W późniejszym folklorze serbskim występuje będący prawdopodobnie reminiscencją ruskiego bóstwa Dabóg, władca ziemi i bóg zła. Według hipotezy R. Jakobsona przekształceniem Dażboga było wzmiankowane przez Helmolda połabskie bóstwo Podaga.

[madohora]

Po śmierci zaś Feostowej (Hefajstosa), jegoż i
Swaroga miano, i królował Egipcjanom
syn – jego Słońce (Helios) imieniem – jegoż mianują
Dażbog. Słońce zaś król,
syn Swaroży – co to jest Dażbóg –
był mężem silnym…
chciał, Swarogu, [on] ojca swojego prawo odrzucić (rozsypać).
Jakoż – rzecze Homer-twórca o
niem – jak [to] Dażbóg rzecze: (prze)oblecz się w Afrodytę
błądzącą z Arijem (Aresem).
Po śmierci Dażbożej, syna Swarogowego,
królował Egipcjanom Sosis

[madohora]

Były boje trojańskie, minęły dni Jarosława
Były wojny Olega, Olega Swiatosławica.
Kuł on mieczem niezgodę, strzały po ziemi rozsiewał.
W złote strzemię wstępował w tmutorokańskim grodziszczu
W tenże dźwięk się wsłuchiwał wielki Jarosław przed laty,
Uszy przed nim zatykał Włodzimierz, kniaź w Czernichowie,
Śmiercią chwalbę okupił Borys Wiaczesławowic:
Padł[a], bo skrzywdził Olega, dorodnego wiciądza,
Pościeliła mu sława gzło śmiertelne na łące,
I z tej łąki zielonej na węgierskich rumakach
Wiózł Światopełk rodzica do Świętej Zofii w Kijowie.
Oleg waśnie zasiewał - i zbierał plon, Biadosławic[b]
Bo marnęło, ginęło dobro wnuków Dadźboga[c]
I w książęcych rozterkach wiek się skracał człowieczy.
Rzadko wtedy na Rusi wołali w polu rataje,
Ale kruki żarłoczne często na trupach krakały
Po wroniemu skrzeczały wrony, węszące padlinę.
Tak to ongi bywało, za dawnych bitew i wojen

[madohora]

Trzygłów (także: Trzygław, Trygław; dosł. „mający trzy głowy) – bóg Pomorzan i prawdopodobnie Słowian połabskich, czczony w Szczecinie, Wolinie i prawdopodobnie Brennie (ob. Brandenburg). Kult potwierdzony od 1124 r., m.in. w żywotach św. Ottona z Bambergu, oficjalnie upadł w 1127 r.

[madohora]

Informacje o Trzygłowie pochodzą z trzech źródeł. Najstarsze z nich to Vita Prieflingensis („Żywot z Prüfening”) autorstwa anonimowego mnicha z opactwa Prüfening, powstałe do 1146 r., drugim źródłem jest Żywot św. Ottona biskupa bamberskiego mnicha Ebbona z 1151 r., trzecim – Dialog o życiu św. Ottona, biskupa bamberskiego mnicha Herborda, powstałym ok. 1158–1159 r.Źródła te są biografiami św. Ottona z Bambergu i opisują jego misje chrystianizacyjne wśród Słowian bałtyckich.