Noc Świętojańska

[madohora]

Wampir – istota demoniczna, zazwyczaj pijąca krew ludzi, obecna w wierzeniach ludowych w wielu kulturach oraz współcześnie w kulturze popularnej.

[madohora]

Od czasów romantyzmu wampir stał się popularnym motywem wykorzystywanym w różnych dziedzinach sztuki i rozrywki. Z postaci z wierzeń ludowych, wampir przerodził się w element kultury popularnej, wykorzystywany głównie w filmie – horrorze, ale także komedii. Klasycznymi postaciami wampirów w kulturze popularnej stali się Nosferatu i Drakula; zwłaszcza imię tego drugiego stało się wręcz synonimem wampira. Wampiryzm od czasu romantyzmu łączony był także często z erotyzmem. Współcześnie koncepcja wampira pojawia się również często w publikacjach psychologicznych i ezoterycznych rozwijających koncepcję wampiryzmu emocjonalnego (psychicznego) lub energetycznego. Mianem wampira określa się często seryjnych morderców oraz osoby, które spożywają symboliczną dawkę krwi od dobrowolnych dawców, jest to tak zwany sanguarianizm.

[madohora]

Występują od zupełnie łamiących prawa fizyki (Dracula, Hellsing), poprzez graniczące z niemożliwymi (Kroniki wampirze, Kaznodzieja), po nadludzkie, lecz wytłumaczalne fizycznie (Blade, Zmierzch, Co robimy w ukryciu). Zaliczać się do nich mogą:
lewitacja lub latanie,
nadzwyczajna siła,
teleportacja lub bardzo szybkie przemieszczanie się,
przenikanie przez ściany
psychokineza,
hipnoza,
możliwość zamiany w zwierzęta (nietoperza)
niewidzialność
czytanie w myślach
zatrzymanie czasu
przewidywanie przyszłości
zdolność do manipulacji ludzkimi wspomnieniami, uczuciami (gł. strachem, lękiem) itp.

[madohora]

Klątwa (Dracula)
Wypicie krwi wampira i śmierć mając jego krew w organizmie (Pamiętniki wampirów)
Ugryzienie innego wampira (Zmierzch)
Zakaźna mutagenna choroba (Blade, Underworld, GUNNM: Last Order)
Cecha genetyczna (Księżniczka)
Sztucznie stworzone (Hellsing, Cyber City Oedo 808)
Osobny gatunek (Wiedźmin, Wampirzyca Karin, Blade)

[madohora]

Emiel Regis wykazuje całkowitą niewrażliwość na ogień. Po odcięciu głowy regeneracja trwała pięćdziesiąt lat, zanim powrócił do formy. W jednym z tomów Kaznodziei pt. Krew i whiskey Cassidy przyznaje, że poza światłem słonecznym nie istnieje żadna skuteczna broń na wampira, a kołek, chociaż sprawia ból, także nie jest w stanie uśmiercić krwiopijcy. W Pamiętnikach wampirów i Kronikach Wampirzych gdy zostanie zabity jeden z pierwotnych wampirów (tych od których pochodzi cały gatunek), giną wszystkie wampiry stworzone z jego krwi.

[madohora]

W niektórych dziełach wampiry przejawiają lęk, fizyczny dyskomfort lub bezpośrednie obrażenia w przypadku kontaktu z symbolami religijnymi, takimi jak krzyże i woda święcona (Dracula, Buffy: Postrach wampirów, Co robimy w ukryciu, Straceni Chłopcy), w innych wampiry są na nie całkowicie odporne – Kroniki wampirze (w Wampirze Lestacie Lestat i Gabrielle spędzają dzień w krypcie w katedrze), Blade, Pod osłoną nocy, Czysta krew, Karin (Wampirzyca stwierdza tam, że przekonanie o wrażliwości na święte symbole wzięło się stąd, że większość wampirów to ateiści) Wampir: Maskarada (choć w systemie Wampir: Maskarada wampiry i inne stworzenia są wrażliwe na tzw. Prawdziwą Wiarę, bez znaczenia na to jakiego wyznania jest posiadacz Prawdziwej Wiary), Łowcy wampirów, trylogia: Kuzynki, Księżniczka, Dziedziczki (Monika jest osobą wierzącą i regularnie chodzi do cerkwi). Cassidy zostaje potępiony osobiście przez samego Boga, który nazywa go „Bestią”, jednak to nie zmienia jego pogardliwego nastawienia do Kościoła i symboli wiary. W „Zmierzchu” wampiry wierzą w Boga, ale uważają się za potępione, skazane na piekło lub za istoty bez duszy

[madohora]

W wielu tekstach kultury czosnek (a także, rzadziej, cebula i pieprz) szkodzi wampirom, jednak można zauważyć różnice w jego działaniu:
silna awersja do czosnku bądź każdego mocniejszego zapachu (Dracula, Hellsing, Wampirzyca Karin),
uczulenie bądź mocne reakcje fizyczne na czosnek (Miasteczko Salem, Nekroskop),
natychmiastowa śmierć przy kontakcie z czosnkiem (Blade),
brak reakcji na czosnek (Kroniki wampirze, Kaznodzieja, Pamiętniki wampirów, Zmierzch).

[madohora]

Wśród metod ochrony przed wampirami znane są na przykład:
chowanie zmarłego (nagła śmierć) z dala od osady / wioski / miasteczka
chowanie poronionego płodu (Poroniec) pod murem cmentarza
trzykrotne rzucenie ziemi na trumnę
rzucanie kamieni na mogiłę lub usypywanie z nich kopca
unieruchomienie zwłok przed pochówkiem
odcinanie głowy i umieszczanie jej powyżej korpusu ciała
przebijanie ciała zmarłego ostrymi przedmiotami
umieszczanie w trumnie rozmaitych narzędzi
obracanie zmarłego twarzą do ziemi
ćwiartowanie zwłok
palenie ciała

[madohora]

W różnych dziełach wampiry mają różny stosunek do wilkołaków, chociaż najczęściej przyjmuje się, że te dwa gatunki są do siebie wrogo nastawione. Czasami jednak współpracują z nimi lub nawet przyjaźnią się (Vlana, Co robimy w ukryciu). Wampiry w „Pamiętnikach wampirów” giną przez ugryzienie wilkołaka.

[madohora]

W Ani słowa prawdy: wampir czarny (kostropaty), wampir brunatny (krwiopijca), wymarły wampir siny (królewski) i niezwykle rzadki wampir cesarski; W Mrocznej Wieży − wampiry pierwszej, drugiej i trzeciej kategorii. W grze fabularnej Wampir: Maskarada i uniwersum „Świata Mroku” wampiry podzielone są na klany, każdy z nich posiada specjalne i unikalne zdolności, ponadto istnieje 13 pokoleń wampirów. W grze Vampyr można znaleźć cztery rodzaje wampirów: Ekon, Skal, Vulkod i Nemrod

[madohora]

[madohora]

Wodniki często w folklorze występują wymiennie z utopcami. W tym kontekście wodnikiem stawało się np. dziecko, które utonęło nieochrzczone, a następnie rosło w wodzie przez siedem lat lub dziecko bez chrztu utopione przez matkę. Istniały też wierzenia odnoszące wodnika do ogólnie demonicznych postaci związanych ze światem podziemnym, szatańskim – tu wodnik powstawał z mułu zgromadzonego na dnie zbiornika wodnego lub z gliny.

[madohora]

Wodnik najczęściej ukazywał się pod postacią nagiego starca wysokości nieco ponad pół metra z rybimi, zabarwionymi na zielono oczami, pomarszczoną twarzą i długimi, rozczochranymi włosami zlepionymi wodorostami oraz z błoną pławną między palcami. Ubierał się zazwyczaj na czerwono i w taki sposób, że czasem trudno było go odróżnić od zwykłej, niskiej osoby ludzkiej. Wodnik mógł też pojawić się pod postacią dziecka, kobiety, panny lub zmarłej sąsiadki/zmarłego sąsiada[6]. Gdziekolwiek stanął, zostawała po nim kałuża wody. Wodnik przybierał także postacie zwierząt wodnych, często pojawiał się na czele ławicy ryb jako największa z nich. Mógł też zamienić się np. w konia, wyłaniającego się z wody.

[madohora]

Zranienie wodnika igłą lub nożem (najlepiej, by narzędzia te były nowe) na jakiś czas osłabiało jego energię w napadaniu na ludzi, zmieniało go także w niższego rangą demona. Obawiał się także broni palnej, uznając ją za wcześniej poświęconą - wystarczyło więc strzelić w jego kierunku chociażby metalowym guzikiem. Wodnika w postaci konia można było złapać na pętlę i uzdę wykonane z wikliny lub lipy

[madohora]

•••••••

[madohora]

•••••••••••

[madohora]

[madohora]

[madohora]

>>>

[madohora]

[madohora]

...

[madohora]

Podlasie, Lublin, Sieradz , Kalisz : kupalonecka , kopernacka , kopernocka , kupalnocka

[madohora]

[madohora]

Według Maxa Vasmera imię (Iwan) Kupała / Kupalo jest wariantem imienia (Jan Chrzciciel) ( por. ukr. Iwan Chrestytel ) i jest kalką starogreckiego odpowiednika (Iōánnēs ho) baptistḗs . Greckie baptistḗs „chrzciciel” pochodzi od czasownika baptízō „zanurzać; myć; kąpać; chrzcić, poświęcać, zanurzać w chrzcielnicy”, który w języku starosłowiańskim pierwotnie był oddawany słowem kǫpati / kupati „kąpać”, później zastąpionym przez krĭstiti „chrzcić”. Protosłowiańska forma czasownika jest rekonstruowana jako *kǫpati „zanurzać w wodzie, kąpać się”.

[madohora]

[madohora]

Według Wiery Sokołowej, wśród Słowian wschodnich święto zostało zachowane w jego najbardziej „archaicznej” formie przez Białorusinów . W centrum ogniska Kupały Białorusini umieszczali słup, na którego szczycie znajdowało się koło. Czasami na kole kładziono czaszkę konia, zwaną widmą , i wrzucano ją do ognia, gdzie płonęła, po czym młodzież bawiła się, śpiewała i tańczyła wokół ognia. Na Białorusi stare, niepotrzebne przedmioty zbierano z podwórek w całej wsi i zabierano w miejsce wybrane na uroczystość (polana, wysoki brzeg rzeki), gdzie następnie je palono. [ 36 ] Ukraińcy również zachowali główne archaiczne elementy, ale zmienili ich symboliczne znaczenie w XIX wieku. Rosjanie albo zapomnieli o głównych elementach ceremonii Kupały, albo przenieśli je na inne święta ( Święto Trójcy Świętej , Dzień Piotra ).

[madohora]

W Noc Kupały wybierano „pannę młodą i pana młodego” i przeprowadzano ceremonie zaślubin: skakano przez ogień, trzymając się za ręce, wymieniano wieńce (symbol panieństwa), szukano kwiatu paproci i kąpano się w porannej rosie. W tym dniu „odśnieżano wiejskie drogi, aby „swaci szybciej przyjechali”, lub orano bruzdę do domu chłopca, aby szybciej się zaręczył”.

[madohora]

Według wierzeń Huculów , po Kupale następują „ noce jarzębinowe [ ru ] ”, kiedy często występują grzmoty i błyskawice. Są to dni, w których gromowładne duchy krążą, zsyłając pioruny na ziemię. „A potem między ciemnym niebem a szczytami gór rosną ogniste drzewa, łącząc niebo z ziemią. I tak będzie aż do dnia Eliasza , dawnej gromowładnej uczty”, po której, jak powiadają, „grzmoty przestaną grzmieć”.

[madohora]

Poświęcenie pierwszych owoców dojrzewających w tym czasie mogło przypadać na święto Nocy Kupały

[madohora]

Przyjmę cię, Kupalnoczko , jako gościa,
częstując zielonym winem,
podlewając pszenicznym piwem,
karmiąc twarogiem

[madohora]

W miejscach, gdzie nie wolno było kąpać się w rzekach (z powodu rdzawych wód), kąpano się w „świętych źródłach”. Na północy Rosji , w przeddzień Nocy Kupały, w dzień świętej Agrypiny, podgrzewano łaźnie, w których ludzie się myli i parowali, jednocześnie gotując na parze zebrane tego dnia zioła. Mówiono, że woda ze źródeł w dzień świętego Jana ma cudowną i magiczną moc

[madohora]

[madohora]

Na Ukrainie i Białorusi dziewczęta i chłopcy trzymali się za ręce i przeskakiwali przez ogień parami. Wierzono, że jeśli podczas skoku ich ręce pozostaną złączone, będzie to wyraźny znak ich przyszłego małżeństwa tak samo, jeśli za nimi będą lecieć iskry. W guberni homelskiej chłopcy trzymali dziewczęta na rękach nad ogniskiem Kupały, aby chronić je przed urokami. Młodzież i dzieci skakali przez ogniska, organizowali hałaśliwe zabawy: grali w gorełki

[madohora]

[madohora]

Wierzono, że każda roślina nadaje wieńcowi szczególne właściwości, a sposób jego wykonania – skręcanie i tkanie – dodaje symboliki. Wieńce często wykonywano z gałązek barwinka , bazylii , pelargonii , paproci , róż , jeżyn , dębu , brzozy itp .

[madohora]

[madohora]

Z wiarą w wodniki związany był zakaz kąpieli przed Nocą Kupały, po której to kąpiel stawała się stosunkowo bezpieczna. W późniejszym okresie nadano temu symbolikę chrześcijańską – wówczas to św. Jan miał „chrzcić” wszystkie wody, przez co duchy wodne miały stawać się mniej agresywne

[madohora]

Zmora, zwana też marą (stąd powiedzenie sen mara, Bóg wiara) – w wierzeniach słowiańskich i nordyckich istota półdemoniczna, dusza człowieka żyjącego lub zmarłego, która nocą męczyła śpiących, wysysając z nich krew

[madohora]

Oprócz zmór duszących ludzi, były też zmory duszące kamienie, rośliny (wypijają sok z drzew), wodę, ciernie.
Zmory mogły współpracować z boginkami i czarownicami.
Wierzenia o zmorach można tłumaczyć zjawiskiem paraliżu sennego.

[madohora]

W wielu podaniach zmora pojawia się jako znana we wsi osoba, na przykład czyjaś żona, która skutecznie latami ukrywa swoją prawdziwą naturę. W jej wyglądzie uderzała wtedy siność ust, obwisła dolna warga oraz podpuchnięte lub zapadłe oczy. Zmora-mieszkanka wsi może być zarówno zmorą duszącą ludzi lub zwierzęta, jak i taka duszącą rośliny (np. poprzez conocne wypijanie soku z osiki

[madohora]

Mówiono również, że gdy zmora znajdowała się przy ofierze, siadała śpiącemu na klatce piersiowej, po czym długimi palcami otwierała usta śpiącego i wpychała tam długi język. W ten sposób wysysając krew.

[madohora]

Najedzona zmora udaje się do stajni, gdzie dosiada konia i zmusza go do galopu, dbając, by zawsze być oświetloną promieniami księżyca. Kiedy koń osłabnie, zawraca i zostawia zwierzę w stajni. Niektóre zmory męczyły zwierzęta gospodarskie i sprowadzały na nie pomór.

[madohora]

Skuteczną metodą ochrony przed zmorą była zmiana pozycji snu. Należało położyć się w łóżku odwrotnie, z głową w nogach łoża, bądź nie na wznak. Dodatkowo można było spać ze skrzyżowanymi nogami.

[madohora]

Różne sposoby ochrony przed zmorą stosowano także wobec nawiedzanych przez istotę zwierząt domowych. Sposobem na zabezpieczenie stajni przed zmorą było przybicie nad drzwiami lub na drzwiach zabitej sroki lub drapieżnego ptaka zabitego w wigilię Bożego Narodzenia. Koniom wplatano czerwone wstążeczki w grzywę, wokół stajni rysowano poświęconą kredą krąg, zawieszano nad żłobem lustro. Smarowano też grzbiet konia cuchnącą substancją. Z kolei splecioną w warkoczyki końską grzywę ucinano, następnie kładziono na kamieniu i drugim kamieniem obijano, by „wybić zmorze palce”

[madohora]

[madohora]

Zgodnie z fragmentem XV-wiecznego kazania ubożęciu zostawiano resztki z obiadu, zwłaszcza w czwartek. Posiliwszy się, ubożę miało przepędzać złe moce. Etymologia słowa uboże pochodzi od rdzenia bog-, oznaczającego "łaska, bogactwo". Wywodzenie terminu uboże od słowa "ubogi" jest błędne, gdyż zaprzecza funkcji istoty, której zadaniem było zapewnienie domowi dostatku.

[madohora]

Według wierzeń Słowian ukazuje się pod postacią mężczyzny o nienaturalnie białej twarzy i złym spojrzeniu, którego wzrost zmieniał się w zależności od wysokości drzewostanu. Ma także przyjmować postacie zwierzęce (wilk, niedźwiedź, puchacz) lub postać wichru oraz potrafić naśladować głosy zwierząt i dźwięki przypominające wycie wiatru. Takie umiejętności mają pozwalać mu na manipulację ludźmi wędrującymi po lesie. Częstym wyobrażeniem leszego jest mężczyzna ubrany w mundur i czapkę leśnika, który nosi strzelbę lub pałkę