fiiozosia
20.03.04, 17:33
Jeżeli przyjąć, że przez cały czas porozbiorowi Polacy nie mogli się pogodzić
z utratą niepodległości i co kilka lat zrywali się do bojów o odrodzenie
wolnej ojczyzny, to zapewne - w granicach przedrozbiorowych. Czy zatem nasza
wolna Polska - pomiędzy Odrą a Bugiem - jest dosłownie taka, o jaką walczyli
nasi pradziadkowie?
Odpowiedź, że chodziłoby im o Polskę w kształcie sprzed 1772 roku jest tylko
pozornie oczywista. Polacy uznali bowiem rozbiory za zbrodnię, która mogła być
naprawiona jedynie przez przywrócenie stanu poprzedniego. Z drugiej jednak
strony nie należy zapominać, że reakcje obywateli Rzeczypospolitej na I
rozbiór nie były dramatyczne, i jak się wydaje dość szybko przystosowano się
do nowej sytuacji. Roman Wapiński w wydanej przed czterema laty świetnej
książce o kształtowaniu się polskiej świadomości narodowej ("Polska i małe
ojczyzny Polaków") zwraca uwagę na trzy przyczyny owej słabości reakcji. Od
ponad pół wieku - powiada autor - interwencja mocarstw ościennych w sprawy
Rzeczypospolitej "była czymś stałym i - dodajmy - nie tak rzadko akceptowanym
nawet przez tych, którzy dążyli do jej wzmocnienia. Wpływom tym towarzyszyła
niemal stała obecność wojsk rosyjskich na terytorium Rzeczypospolitej".
Granice państwowe, wedle określenia autora, falowały, czyli ulegały dość
częstym zmianom. Miało to miejsce szczególnie na wschodzie i nic specjalnie
dramatycznego z tego nie wynikało. Nie było to traktowane jako zagrożenie
Ojczyzny, bo świadomość tego pojęcia istniała tylko w cienkiej warstwie elity
narodu szlacheckiego. Cóż obchodził mazowieckiego czy małopolskiego szlachetkę
bieg wschodniej granicy Rzeczypospolitej, przynależność państwowa Smoleńska
lub Witebska. Jeśli w ogóle wiedział, gdzie te miasta leżą.
"Obszar jakiś - pisał przed prawie pół wiekiem Stanisław Ossowski - staje się
ojczyzną o tyle tylko, o ile istnieje zespół ludzki, który odnosi się doń w
pewien sposób i w pewien sposób kształtuje jego obraz. Wówczas dla tego
zespołu ów szmat rzeczywistości zewnętrznej nabiera swoistych wartości, które
go czynią Ojczyzną".
Zdobycze rosyjskie przyjęte więc zostały dość obojętnie. Inaczej rzecz się
miała w odniesieniu do zdobyczy austriackich i pruskich, które wycinały z
żywego ciała Rzeczypospolitej części województw krakowskiego i
sandomierskiego, województwa pomorskie, malborskie i chełmińskie oraz ziemie
nadnoteckie. Dwudziestolecie pomiędzy I a II rozbiorem (mamy szczęście do
dwudziestoleci w naszej historii) zaktywizowało siły reformatorskie, a
równocześnie pogłębiło nastroje niemożności. Można przypuszczać, że gdyby
Rzeczypospolitej udało się wejść w wiek XIX jako wciąż istniejące państwo, to
by stulecie to przetrwała. O co wówczas Polacy by się bili, bo na pewno nie
przyglądaliby się spokojnie przeobrażeniom europejskim?
II i III rozbiór w jakimś sensie ułatwiły określenie polskiego programu
terytorialnego: odrodzenie Polski w granicach przedrozbiorowych. To było hasło
kolejnych powstań narodowych - coraz bardziej utopijne w miarę, jak budziły
się aspiracje narodowe społeczności zamieszkujących dawne ziemie
Rzeczypospolitej. Kłopot polegał też na tym, że odrodzenie Polski w granicach
przedrozbiorowych wyłączało Śląsk, który, choć dawniej odpadł od Polski, miał
przecież duży odsetek ludności polskiej.
Przez długie lata rozważania o kształcie terytorialnym przyszłej Polski były
pozbawione większego sensu, bo nic nie wskazywało, że w przewidywalnej
przyszłości pojawi się szansa na jej odrodzenie. W warunkach beznadziei
niewoli propozycje zredukowania polskich aspiracji terytorialnych, a tego
musiałaby dotyczyć każda poważna dyskusja, nie mogły być społecznie
zaakceptowane. Mit odrodzenia się wielkiej, mocarstwowej Polski miał duże
znaczenie konsolidacyjne.
Gdyby w początkach XIX w. ktoś opublikował mapę II Rzeczypospolitej jako cel
walki Polaków - niechybnie uznany by został za zdrajcę i sprzedawczyka.
Jeszcze sto lat później Eugeniusz Romer przedstawiał geograficzne uzasadnienia
przyszłej Wielkiej Polski wskazując, że: "są jednak ziemie Polski i znakomicie
spojone naturalnymi drogami dolin rzek, przepływających Polskę. Rzeki owe
płyną do obu polskich mórz. Odra, Wisła, Niemen i Dźwina - do Bałtyku, Dniestr
i Dniepr - do Morza Czarnego. Działy wód między tymi rzekami nie tylko są
bardzo płaskie, ale w dodatku rzeki główne wysyłają naprzeciw siebie
największe dopływy, wiążąc się nawzajem tym sposobem, a wskazując naturalną
drogę najkrótszą i najlepszą, czynią międzymorski pomost Polski doskonałym
obszarem komunikacyjnym. Odra jest trzykrotnie spojona z Wisłą; Noteć wiąże
bowiem Odrę z Wisłą dolną, Ner z Bzurą, więc z Wisłą średnią, wreszcie Warta
górna i Odra górna z Wisłą górną. Prócz silnego spojenia z Odrą łączy się
Wisła z Niemnem za pośrednictwem Narwi i Biebrzy; Bug łączy Wisłę z Prypecią
więc z Dnieprem a San z Dniestrem. Prócz tego łączy się Niemen za
pośrednictwem Niewiaży z dolną Dźwiną, a Dniepr za pośrednictwem Berezyny z
Dźwiną górną, a za pośrednictwem Prypeci nie tylko z Wisłą, ale też i z Niemnem".
Ten typ argumentacji ma wszakże jedną wadę - uzasadnia ona równie dobrze
obszar Wielkiej Polski pomiędzy Odrą a Dźwiną i Dnieprem, jak i obszar
Wielkich Niemiec od Renu po Dźwinę i Dniepr.
Pod koniec XIX w. ziściły się najgorsze obawy kanclerza Bismarcka. W dwa lata
po zdymisjonowaniu go przez cesarza zawarta została francusko-rosyjska
konwencja wojskowa, a po kolejnych dwóch latach - w 1894 r. - sojusz
francusko-rosyjski. Kanclerz Bismarck nie należy do ulubionych przez Polaków
postaci, ale na pewno nie można mu odmówić politycznej wielkości i zdolności
przewidywania. Otóż Bismarck świetnie rozumiał, że polityczne zbliżenie
Francji z Rosją leży w interesie obu tych państw i że stanowi to śmiertelne
niebezpieczeństwo dla europejskiej pozycji Niemiec, które właśnie zjednoczył
był "krwią i żelazem".
Sojusz francusko-rosyjski, do którego później przyłączyły się Wielka Brytania
(Entente Cordiale), i przeciwstawne mu Trójprzymierze (Niemcy, Austro- -Węgry,
Włochy) nie tylko podzieliły Europę na dwa gotujące się do wojny bloki
militarne, ale stworzyły sytuację, w której zaborcy Polski znaleźli się we
wrogich sobie sojuszach. Pojawiła się więc szansa na powrót kwestii polskiej
na dyplomatyczne salony. Przyszła wojna, niezależnie od tego, gdzie by
wybuchła, prędzej czy później toczyć by się musiała na ziemiach polskich.
Wraz z wybuchem Wielkiej Wojny pojawiły się obietnice zaborców wobec Polaków.
Najpiękniej zwracał się do swych słowiańskich braci książę Mikołaj
Mikołajewicz przywołujący tradycję grunwaldzką. Najbardziej wstrzemięźliwie
wypowiadali się Niemcy.
Wszystko to jednak były tylko słowa, bo decyzje w sprawach polskich podejmować
mieli zwycięzcy, a nie wiadomo było, kto będzie zwycięzcą. Czas decyzji
nadszedł pod koniec wojny. Najpierw cesarze Niemiec i Austro-Węgier - z ziem,
jak to określili, wydartych panowaniu rosyjskiemu, a więc tylko z ziem zaboru
rosyjskiego - utworzyli Królestwo Polskie. Następnie przyszła deklaracja
prezydenta Wilsona o tym, że powinna powstać niepodległa Polska, a po obaleniu
caratu przez rewolucję rosyjską nastały dla sprawy polskiej dobre czasy. Poza
skrajnymi pruskimi czy rosyjskimi nacjonalistami nikt już nie negował prawa
Polaków do niepodległego państwa.
Powszechnie natomiast oczekiwano, że Polacy określą swoje aspiracje
terytorialne. O granicach przedrozbiorowych mowy być nie mogło. Rozumiał to
świetnie przebywający w Paryżu Roman Dmowski. W memoriale, który złożył w
końcu marca 1917 r., brytyjskiemu politykowi Arturowi Balfourowi pisał:
"Określić terytorium przyszłego państwa nie można ani na podstawie ściśle
historycznej, ani też czysto lingwistycznej. Odbudowanie Polski w jej
granicach historycznych z roku 1772 nie jest bodaj możliwe dzisiaj i nie
dałoby bardzo silnego państwa".
Dmowski postulował włączenie do przyszłej Polski połowy Śląska Austriackiego
(Cieszyn), Gór
