Witaminy i ich przedawkowanie

[mala200333]

Witamina A – kumulacja w wątrobie i ryzyko teratogenne
Witamina A w postaci retinolu należy do witamin rozpuszczalnych w tłuszczach i jest magazynowana w wątrobie - w tak zwanych komórkach gwiaździstych (Ito). Ponieważ organizm nie potrafi jej łatwo wydalić, przewlekłe przyjmowanie wysokich dawek prowadzi do stopniowego przeciążenia narządu, powodując jego włóknienie, a w skrajnych przypadkach marskość.
Jednorazowe bardzo duże dawki retinolu wiążą się z kolei z ostrym wzrostem ciśnienia śródczaszkowego, objawiającym się silnymi bólami głowy i nudnościami. Warto pamiętać, że u kobiet w ciąży nadmiar retinolu działa teratogennie - wywołuje ciężkie wady rozwojowe płodu. Ustalona górna bezpieczna granica spożycia (UL) dla dorosłych wynosi 3000 µg retinolu dziennie

[mala200333]

Zagrożenie dotyczy głównie suplementów diety oraz spożywania dużych ilości podrobów (zwłaszcza wątróbki). Z kolei beta-karoten (prowitamina A obecna np. w marchewce) jest bezpieczny - organizm przekształca go w retinol tylko w miarę potrzeb, a jego nadmiar może co najwyżej nadać skórze żółtopomarańczowy odcień.
Witamina D – hiperkalcemia i wapnienie naczyń
Witamina D zwiększa wchłanianie wapnia w jelitach oraz reguluje jego uwalnianie z kości. Przyjęcie drastycznie zbyt dużych dawek prowadzi do hiperkalcemii - niebezpiecznego wzrostu stężenia wapnia we krwi. Stan ten objawia się osłabieniem, wzmożonym pragnieniem, częstomoczem, nudnościami i zaparciami.
Przewlekle utrzymująca się hiperkalcemia skutkuje odkładaniem się złogów wapniowych w nerkach (kamica nerkowa) oraz w ścianach naczyń krwionośnych, przyspieszając ich stwardnienie. Przedawkowanie jest niemal wyłącznie skutkiem przyjmowania suplementów o bardzo wysokich stężeniach (dziesiątki tysięcy jednostek dziennie) bez kontroli lekarza - nie da się jej przedawkować słońcem ani dietą. Górny bezpieczny pułap dla dorosłych wynosi 4000 IU na dobę.

[mala200333]

Żelazo – brak naturalnego mechanizmu wydalania
Organizm nie posiada aktywnego fizjologicznego mechanizmu wydalania nadmiaru żelaza - regulacja opiera się wyłącznie na kontroli jego wchłaniania w jelitach. Z tego powodu przyjęty nadmiar kumuluje się w tkankach przez lata.
Niezwiązane żelazo nasila powstawanie reaktywnych form tlenu, wywołując stres oksydacyjny. Uszkadza to narządy wewnętrzne: wątrobę, trzustkę i serce, sprzyjając ich włóknieniu, rozwojowi cukrzycy oraz niewydolności krążenia. Przykładem uwarunkowanym genetycznie jest hemochromatoza. Suplementacja żelaza bez uprzedniego potwierdzenia niedoboru badaniami krwi (morfologia, ferrytyna) stanowi poważne zagrożenie - szczególnie u mężczyzn i kobiet po menopauzie, którzy nie tracą krwi w przebiegu miesiączki.
Selen – wąska granica między dawką optymalną a toksyczną
Zapotrzebowanie na selen wynosi 55-70 µg dziennie dla osoby dorosłej, a górny bezpieczny limit spożycia według norm EFSA określono na 255 µg/dobę. Granica między dawką niezbędną a toksyczną jest tu wyjątkowo cienka

[mala200333]

Przewlekły nadmiar selenu prowadzi do selenozy. Objawia się ona wypadaniem włosów, łamliwością paznokci, zmianami skórnymi oraz zaburzeniami ze strony przewodu pokarmowego. Charakterystycznym sygnałem jest czosnkowy zapach z ust, wynikający z wydalania przez płuca lotnych związków selenu. Głównym żywieniowym źródłem nadmiaru bywają orzechy brazylijskie - już pojedyncza sztuka dostarcza około 90 µg tego pierwiastka, dlatego ich spożycie warto ograniczyć do 1-2 sztuk dziennie.
Cynk a wtórny niedobór miedzi
Cynk i miedź konkurują o te same transportery w jelicie cienkim. Wysokie dawki cynku pobudzają w komórkach jelitowych produkcję białka - metalotioneiny, które silnie wiąże miedź i uniemożliwia jej przedostanie się do krwiobiegu. Miedź zostaje następnie usunięta z organizmu wraz ze złuszczonym nabłonkiem.
W efekcie długotrwała suplementacja cynkiem w wysokich dawkach prowadzi do ciężkiego, wtórnego niedoboru miedzi. Skutkuje to powstaniem anemii opornej na leczenie żelazem oraz zaburzeniami neurologicznymi (ataksją, drętwieniem kończyn). Zalecane dzienne spożycie cynku wynosi 8-11

[mala200333]

Witamina B6 – ryzyko neuropatii czuciowej
Wbrew opinii, że witaminy rozpuszczalne w wodzie są w pełni bezpieczne i usuwane z moczem, przewlekle nadmierne dawki witaminy B6 (pirydoksyny) wywołują neurotoksyczność.
Długotrwałe przyjmowanie dawek przekraczających górną granicę bezpieczeństwa (według EFSA wynosi ona 12,5 mg/dobę przy zapotrzebowaniu ok. 1,6-1,7 mg) uszkadza obwodowe włókna czuciowe. Rozwija się wówczas neuropatia czuciowa, charakteryzująca się mrowieniem, drętwieniem, brakiem czucia w dłoniach i stopach oraz zaburzeniami równowagi. Zmiany te ustępują bardzo wolno po odstawieniu preparatu.
Jod – efekt Wolffa-Chaikoffa i zaburzenia tarczycy
Jod jest budulcem hormonów tarczycy, ale jego nadmiar rozregulowuje ten gruczoł. Zbyt duża podaż może wywołać tzw. efekt Wolffa-Chaikoffa - odruchowe, przejściowe zahamowanie syntezy hormonów tarczycy, co u osób wrażliwych prowadzi do polekowej niedoczynności tarczycy

[mala200333]

U innych osób nadmiar wyzwala z kolei nadczynność z kołataniem serca i utratą masy ciała. Dzienne zapotrzebowanie dorosłego to ok. 150 µg, a górna granica wynosi 600 µg/dobę według norm europejskich. Najbardziej wrażliwe są osoby z chorobami tarczycy, kobiety w ciąży i noworodki. Największe ryzyko przedawkowania niosą suplementy z algami morskimi (np. kelp) - jedna kapsułka z reguły jest wielokrotnością dziennej normy. Zwykła jodowana sól kuchenna takiego zagrożenia nie stwarza.
Przedawkowanie witamin i minerałów jest zwykle konsekwencją niekontrolowanej suplementacji, a nie zbilansowanej diety. Większość mikroskładników posiada precyzyjnie określone górne granice tolerowanego spożycia. Suplementy diety powinny służyć wyłącznie do wyrównywania potwierdzonych laboratoryjnie niedoborów, a nie być stosowane w wysokich dawkach bez wyraźnych zaleceń