luiza-w-ogrodzie
27.07.06, 05:51
Wikipedia mowi o gwarze poznanskiej:
Cechy dialektu:
Charakterystyczne cechy wymowy w gwarze poznańskiej (charakterystyczne, poza
ostatnim, dla jej formy literackiej oddającej stan z przełomu XIX i XX wieku;
opisane w kontraście do standardowej polszczyzny):
charakterystyczne podwyższenie melodii, tzw. zaśpiew, zwykle na końcu zdania,
z wydłużeniem ostatniej sylaby np. do widzeniaa, gdzie a wymawiane jest
wyraźnie wyżej
wymowa o zamiast a np.: Kolejorz (Kolejarz), chłopok (chłopak)
wymowa u lub ó zamiast o np.: cóś (coś), doktór (doktor)
wymowa ło, łe, ły w miejscu o lub ó np.: łoko (oko), łyn (on), młost (most).
Może to spowodować bardzo silne zniekształcenie: płet stołym (pod stołem) lub
Łodejdź łobuzie łod łokna, bo cię łobleje bez łeb łodom łod łogórków (Odejdź
łobuzie od okna bo ci obleję głowę wodą od ogórków)
wymowa ły zamiast ło i łó np.: łyszko (łóżko)
wymowa y zamiast e - mlyko (mleko), chlyb (chleb)
wymowa y lub i zamias końcówki -ej np.: gorzy (gorzej), lepi (lepiej)
wymowa ej zamiast aj np.: dej (daj), trzymej (trzymaj)
wymowa oł zamiast eł np.: diaboł (diabeł)
wymowa u zamiast ół, uł lub łu np.: na du (na dół), dugi (długi), suchaj
(słuchaj)
wymowa uł zamiast ił lub ył np.: kupiuł (kupił), buł (był)
wymowa końcówki -om zamiast -ą np.: jakom (jaką), pałkom (pałką)
udźwięcznienia międzywyrazowe, czyli dźwięczna wymowa ostatniej spółgłoski w
wyrazie, gdy wyraz następny zaczyna się od samogłoski lub spółgłoską l, ł, m,
n, ń, r np.: krug otfrunoł (kruk odfrunął), schyłeg nocy (schyłek nocy), mozd
Rocha (most Rocha)
wymowa dźwięczna w po głoskach beźdżwięcznych (brak wymowy kwas jako kfas)
miękka wymowa niektórych wyrazów typu: drzaźnić (drażnić), dźwi (drzwi),
śpilka (szpilka)
zmiany pojedynczych spółgłosek w grupach spółgłoskowych np.: krzest
(chrzest), ślizgi (śliski) letki (lekki)
stosunkowo liczne uproszczenia (najczęściej strz, trz i drż do szcz, cz i dż)
np.: czy (trzy), szczała (strzała), baży (bardziej), poedział (powiedział)
w niektórych wyrazach zamiana ń na j np.:gnieźniejski (gnieźnieński)
przyrostki zdrabniające -ik, -yszek np.: wózik (wózek), kamyszek (kamyczek)
zmiana rodzaju np.: por - pora, zapałka - zapałek, magiel - magla
zmiana końcówek w pewnych rzeczownikach:
niektóre rzeczowniki rodzaju żeńskiego zmieniają w dopełniaczu ońcówkę z -ę
na -ą np.: lekcją (lekcję)
mianownik liczby mnogiej wesoła (wesela), a w liczbie mnogiej dopełniacz tych
wesół (tych wesel)
w odmianie przymiotnikowej form męskoosobowych zamiana koncówki -y na -i np.:
dobzi (dobrzy), dzici (dzicy)
w dopełniaczu liczby mnogiej końcówka -ów występuje również w rodzaju żeńskim
np.: myszów (myszy), wsiów (wsi)
zmiana miejscownika nazw niektórych krajów np.: do Prusiech (do Prus), z
Węgrzech (z Węgier), do Włoszech (do Włoch)
końcówka narzędnika ujednolicana do -ami np.: dzieciami (dziećmi), ludziami
(ludźmi)
celownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego zakończony na -ewi, zamiast -owi
np.: wujewi (wujowi)
niestandardowy dobór niektórych zaimków np.: te słońce (to słońce)
zmiany w wymowie czasowników:
zmiany w formie niektórych bezokoliczników np.: ućknąć (uciec), stojeć (stać)
zmiany we wzorze odmiany np.: bierę - bieremy - bierą (biorę - bierzemy -
biorą)
końcówka -imy zamiast -iśmy w czasownikach, np. widzielimy, bylimy, mielimy
końcówka -ym zamiast -em w czasownikach, np. widziołym, byłym, miołym
(widziałem, byłem, miałem)
zmiany w tworzeniu czasu przeszłego np.: szłem (szedłem), żym był (żem był -
popr. byłem)
zmiany w tworzeniu imiesłowów biernych np.: ukradzone (ukradzione), zamiecone
(zamiecione)
zmienione formy przysłówków np.: możno (można), skędy (skąd)
podwajanie niektórych przyimków: zez domu (z domu) wew domu (w domu)
niemiecki wzór wymowy:
litera s w zapożyczeniach wymawiana jako z np.: senzacja (sensacja),
uniwerzytet (uniwersytet)
niemiecka wymowa sąsiadujących samogłosek eu i ea np.: Ojropa (Europa),
idejał (ideał)
obok licznych miemieckich zapożyczeń np.: kista (skrzynia niem. Kiste)
pojawiają się kalki czyli dosłowne tłumaczenia np. szkolnica (uczennica niem.
Schülerin) czasem nawet całych zdań np.: On jest 20 lat stary (On ma 20 lat
niem. Er ist 20 Jahre alt)
obecnie już rzadszy niemiecki szyk zdania np.: maszyna do chleba krajania
(maszyna do krojenia chleba), to jest ale źle (niem. das ist aber schlecht)
nie należące do kanonu literackiego gwary lecz po II wojnie światowej typowe
i bardzo rozpowszechnione w gwarze poznańskiej jest dodawanie we wszelkiego
rodzaju wypowiedziach słowa nie, nawet w zdaniach twierdzących, - np. zdanie
Ładna jest ta dziewczyna, nie? nie jest wcale ani pytające, ani zaprzeczające
