Slowianie o sobie - Slowency

[starymason]

Słoweniec nie jest osobnikiem nazbyt mobilnym. Więcej siedzi na miejscu niż
jeździ, choć pokonanie samochodem odległości od wschodnich do zachodnich
granic państwa zajmuje nieco ponad trzy godziny, a z północy na południe
wystarczą nawet dwie.


BERNARD NEŽMAH


Przez cały miesiąc Słoweńcy ustawiali się karnie w długiej kolejce, by w
końcu trafić do mrocznej sali Biblioteki Narodowej w Lublanie, gdzie w małym
zaciemnionym pomieszczeniu ustawiono przeszkloną witrynę. Spoczywał w niej
średniowieczny manuskrypt. W czasach komunistycznego reżimu kolejek w mieście
nie brakowało, a to po cukier, a to po mięso lub węgiel. Teraz, w czasach
demokracji, ludzie tłoczą się co najwyżej po bilety na atrakcyjny film lub
spektakl. Co zatem sprawiło, że oto książka stała się przedmiotem pożądania?
Przecież ani wystawiony w gablocie zbiór tekstów liturgicznych, ani tym
bardziej gwałtowna potrzeba kontaktu z Bogiem, nie przyciągnęły tłumów przed
gmach biblioteki. Zresztą tekst na pergaminowych kartach napisany został w
starym języku słoweńskim, którym posługiwano się pod koniec X w.

Wydarzenie to – pośrednio – zawdzięczają Słoweńcy przystąpieniu do Unii
Europejskiej, które zostało symbolicznie upamiętnione decyzją niemieckiego
archiwum, by po raz pierwszy publicznie pokazać w Słowenii najstarszy zabytek
słoweńskiego piśmiennictwa, tzw. Fragmenty fryzyńskie. W kolejnych relacjach
telewizyjnych można było zobaczyć pochylonego nad księgą prezydenta,
premiera, prymasa... To prawdziwie groteskowa sytuacja, kiedy posługiwanie
się językiem – praktycznie niezrozumiałym dla kogokolwiek poza garstką
współrodaków – wyzwala serię wydarzeń, które w konsekwencji kształtują
wizerunek narodu.

Jak widzą Słoweńców Włosi, Szwajcarzy, Anglicy? Na to pytanie nie ma
odpowiedzi, jako że tak naprawdę większość z nich nie wie nawet, gdzie ma ów
kraj zlokalizować na mapie. Pół biedy, kiedy Słoweniec udaje się w podróż do
Ameryki albo do odległych egzotycznych krajów. Zaczyna wtedy działać
specyficzne modus vivendi, gdyż każdy urzędnik, przed którym staje, sprawia
wrażenie, jakby ujrzał ósmy cud świata. Chcąc nie chcąc, każdy dialog trzeba
zaczynać od krótkiej prezentacji, wyszukiwania szczegółów, które pozwolą
rozmówcy z okruchów zbudować przybliżony obraz ojczyzny przybysza.

[starymason]

Natomiast ogólne wyobrażenie, jakie o sobie samych mają Słoweńcy, przesycone
jest wyraźnie zaznaczoną narodową dumą. Najpierw przez wiele dziesięcioleci
obowiązywało przekonanie, że Słowenia jest najlepiej rozwiniętą i najbardziej
kulturalną republiką Jugosławii. W ciągu ostatnich piętnastu lat zadowolenie to
zastąpiła satysfakcja płynąca z obserwacji danych statystycznych, z których
jasno wynika, że spośród wszystkich nowych środkowo- i wschodnioeuropejskich
członków Unii Europejskiej to Słowenia ma zdecydowanie najwyższy dochód na
głowę mieszkańca. To tym właśnie argumentem szermuje głównie rządząca partia
liberalno-demokratyczna, prezentując siebie jako niezastąpionego lidera władzy.

Znamienny dla współczesnych Słoweńców jest fakt, że mimo fascynacji zachodnią
kulturą nie podejmują decyzji o emigracji, nie szukają pracy i nie robią
kariery na Zachodzie. Chociaż przystąpienie do UE zostało przez nich hucznie
zaakceptowane, to jednak wyraźnie obecna jest pewna rezerwa wobec centrum
wspólnoty. Bruksela jako stolica licznych państw Europy przypomina im Belgrad,
a nawet Wiedeń. Poza bowiem ostatnim okresem niezawisłości po 1992 r. Słoweńcy
zawsze żyli w państwach wielonarodowych. Najpierw w Austro-Węgrzech, potem w
Jugosławii i wszędzie w tych narodowych konglomeratach towarzyszył im
niezmiennie sceptycyzm wobec biurokratycznych instytucji stolicy.

Duma narodowa bywa dla Słoweńców istotnym czynnikiem wyboru, stąd też na
przekór otwartemu dla producentów piwa rynkowi, wbrew mnogości znakomitych
światowych marek, zdecydowana większość Słoweńców zamawiając w restauracji
piwo, wybiera jedną z dwóch najpopularniejszych marek krajowych: Laszko albo
Union.

Jednak tak naprawdę zjawiskiem niezmiennym jest tu balansowanie między pochwałą
swojego i uwielbieniem cudzego. Kiedy do Słowenii przybył Jan Paweł II, rzesze
Słoweńców odśpiewały mu w przypadającym akurat dniu jego urodzin... „Happy
Birthday to You”. Papież Polak skonstatował ów fakt z nieskrywanym zdumieniem.

W czasach wspólnego państwa jugosłowiańskiego, kiedy do Słowenii emigrowało
wielu serbskich, chorwackich, bośniackich, albańskich i macedońskich
robotników, którzy z oporami przyswajali sobie miejscowy język, Słoweńcy
natychmiast zinterpretowali to zjawisko w sposób dla siebie satysfakcjonujący:
słoweński jest tak trudnym językiem, że cudzoziemcy nie są w stanie się go
nauczyć! Nieco później, już w niezawisłym państwie, zdarzył się niewiarygodny
cud – nagle ów skomplikowany język opanowali Niemcy, Amerykanie i Rosjanie, nie
mówiąc już o nowych Serbach. I tak to język słoweński z wybranego – niemal
nadjęzyka – stał się znowu językiem całkiem zwyczajnym.

[starymason]

Tę cechę pragmatycznego oglądu świata zakłóca element nacjonalizmu.
Najpoważniejszy obecnie w Słowenii konflikt polityczny rzuca na Słoweńców cień
ksenofobii. Oto bowiem mieszkańcy Lublany domagają się rozpisania referendum,
protestując przeciwko planom budowy meczetu w ich mieście. W państwie, w którym
żyje ponad 50 tys. muzułmanów, nie ma ani jednego islamskiego obiektu kultu
religijnego!

To kolejny paradoks, muzułmanie w większości pochodzenia bośniackiego, a zatem
i słowiańskiego, odprawiają praktyki religijne w zaadaptowanych budynkach
mieszkalnych lub dostępnych obiektach użyteczności publicznej, a przeciętnemu
Słoweńcowi wydaje się czymś niesłychanym, by na swojej ziemi miał ujrzeć
świątynię Allaha. Przy czym nie dochodzi tu wcale do antymuzułmańskich
ekscesów, nie ma wrogości. Ot, po prostu aprioryczny sprzeciw, teraz rzecz
jasna w opakowaniu demokratycznego referendum, mającego rozstrzygnąć
niestosowność lokalizacji meczetu, a zwłaszcza wysokości górującej nad nim
wieży.

Ten strach jest oczywiście irracjonalny, gdyż słoweńscy muzułmanie nie tylko
mówią po słoweńsku, ale nawet na pierwszy rzut oka są zupełnie zasymilowani i
nie afiszują się wcale swoimi symbolami wiary. A jednak ów problem ma swoje
źródło w archetypowym strachu, że Słoweńcy z powodu swojej znikomej liczebności
i agresywnych sąsiadów (niegdyś włoski faszyzm, niemiecki nazizm) mogą przestać
istnieć jako naród. Działają tu siły konfrontujące ów prastrach jeszcze
przedpaństwowego narodu z pojęciem nowoczesnego państwa, któremu przecież udaje
się jakoś emigrantów różnych wiar, narodowości i ras umieścić w jednolitej
kategorii mieszkańców i obywateli Słowenii.

Bez wątpienia polityczny sprzeciw wobec budowy meczetów jest głęboko
zakorzeniony w starej komunistycznej mentalności, dla której religia była opium
dla mas, środkiem tumanienia ludu, co przejawiało się w systematycznym
uniemożliwianiu i ograniczaniu rozbudowy obiektów sakralnych, i to zarówno
katolickich jak też prawosławnych czy muzułmańskich.

Specjalne miejsce w narodowej ideologii zajmuje w Słowenii przyroda, co do
której przeciętny Słoweniec żywi głębokie przekonanie, że jest najpiękniejsza
na świecie. Patrząc na nią z okien swojego mieszkania w bloku, puchnie z dumy
na myśl, że w leśnych ostępach na południu kraju żyje na swobodzie kilkaset
niedźwiedzi. Specyficzna więź z zamieszkującą ich kraj populacją zwierząt
manifestuje się wśród Słoweńców nie tylko poprzez cyniczny proceder masowych
polowań, ale – w nie mniejszym stopniu – w symbolicznym zbrataniu z
mieszkańcami lasów, łąk i pól. Wymowne jest brzmienie najpopularniejszych
słoweńskich nazwisk: Niedźwiedź, Wilk, Zając, Jeleń, Borsuk, Orzeł, Wróbel,
Owca, Mucha, Sroka, Sikora, Kos, Gil, Dzik, Kot, Żuraw...