Gość: ZYDEK
IP: *.cpe.net.cable.rogers.com
31.07.02, 22:08
POLSKA INCYKLOPEDIA:
ŻYDZI
ŻYDZI, pocz. nazwa czł. plemienia Judy, należącego do wspólnoty plemiennej
pochodzenia semickiego (12 plemion izrael.), stopniowo rozszerzona na
wszystkich wyznawców judaizmu. Dzieje Ż. były związane pierwotnie z obszarem
Palestyny, dokąd przybyli w XIII w. p.n.e.; utw. w XI w. p.n.e. królestwo
Izraela zawdzięczało rozwój królom: Dawidowi oraz Salomonowi (zbudował w
Jerozolimie świątynię); od VIII w. p.n.e. Palestyna była kolejno pod
panowaniem Asyrii i Babilonii (babil. niewola), imperium pers. oraz
Aleksandra III Wielkiego; w II w. p.n.e. zamieszkane przez Ż. obszary
Palestyny uzyskały niepodległość (rządy Machabeuszów), od 63 r. p.n.e.
podlegały Rzymowi jako państwo sprzymierzone, zaś w 6 r. n.e. stały się rzym.
prowincją (Judea); w tym okresie w Palestynie żyło ok. 2,5 mln Ż., w innych
krajach ok. 5,5 mln. Rzymianie, tłumiąc powstanie żyd. 66–7 n.e., zburzyli
Świątynię Jerozolimską, a po klęsce 132–135 wygnali z Judei prawie całą żyd.
ludność.
W okresie trwającego odtąd „wielkiego rozproszenia” (diaspora, hebr. galut)
życie Ż. rozwinęło się w krajach Bliskiego Wschodu i basenu M. Śródziemnego.
Przemieszanie się Ż. z ludnością krajów osiedlenia doprowadziło do powstania
wśród nich kilku grup etniczno-kulturowych, z których najważniejsze tworzyli:
Sefardyjczycy i Aszkenazyjczycy; w codziennej egzystencji decydującego
znaczenia nabrały sprawy religii, jako wyróżnika odrębności Ż., rosła też
rola duchowych przywódców tej społeczności (rabin). Centrum życia umysłowego
stała się w V w. gmina w dawnej Babilonii, gdzie powstała jedna z wersji
Talmudu. W niektórych rejonach pod panowaniem islamu Ż. znaleźli dogodne
warunki do aktywności społ. i zaw., co spowodowało odrodzenie żyd. kultury. W
państwach chrześc. we wczesnym średniowieczu mieli utrudniony dostęp do
ziemi, zajmowali się więc gł. handlem oraz lichwą. Władcy świeccy przeważnie
doceniali ekon. działalność Ż. i zapewniali im opiekę. Zmiana nastąpiła w
okresie wypraw krzyżowych, które spotęgowały fanatyzm rel., a nasilające się
nastroje antyżyd. miały podłoże wyznaniowe i ekon. (reakcja na działalność
żyd. lichwiarzy). Prześladowaniom towarzyszyło wprowadzanie ograniczeń
prawnych (m.in. nadawanie miastom przywileju De non tolerandis Judaeis —
prawa usuwania Ż. poza mury miasta. W XIII–XV w. Ż. zostali wygnani z Anglii
(1290), Francji (1306 i 1394), Hiszpanii (1492), Portugalii (1496); ich gł.
miejscami zamieszkania stały się Polska i imperium osmańskie. U schyłku
średniowiecza społeczność żyd., zepchnięta do duchowego i fiz. getta, skupiła
się na problemach własnego życia, tworząc tolerowane przez państwo formy
samorządu (gminy żyd. posiadały m.in. w swej gestii kwestie podatków,
szkolnictwa i części sądownictwa).
Poprawa położenia Ż. nastąpiła w XVIII w.; pod wpływem idei oświecenia
kolejne państwa zaczęły znosić ograniczenia wobec Ż. (m.in. 1786 Szwecja,
1787 USA). Rewolucja fr. 1789–99, a następnie kodyfikacje napoleońskie,
przyczyniły się do upowszechnienia idei równouprawnienia Ż., którzy otrzymali
pełnię praw obywatelskich we Francji (1791), Belgii (1830), we Włoszech
(1870), w Niemczech (1871) i w Szwajcarii (1874). Społeczności żyd. w zach. i
środk. Europie (w XIX w. ok. 7 mln) zaczęły uczestniczyć w życiu kult. krajów
osiedlenia, a emancypacja szła w parze z konwersją rel. i asymilacją nar.-
kult.; aktywizacji Ż. i ich nasilającej się obecności w życiu polit. i kult.
towarzyszył jednocześnie rozwój antysemityzmu.
Ż. we wsch. Europie (Rumunia i Rosja) podlegali wciąż dyskryminacji prawnej i
prześladowaniom (pogromy). Życie Ż. koncentrowało się tutaj nadal w gettach,
gdzie rozwijały się nowe prądy umysłowe i duchowe (chasydyzm, haskala). W
końcu XIX w. powstał ruch zw. syjonizmem, traktujący Ż. jako odrębny naród i
dążący do jego laicyzacji, który zasadnicze rozwiązania problemu żyd. widział
w utworzeniu w Palestynie nar. państwa żydowskiego.
I wojna świat. dotkliwie zakłóciła egzystencję Ż. wsch. (przesiedlenia i
krwawe prześladowania na ziemiach ukr., pol. i białorus. 1917–20). Po
zwycięstwie rewolucji październikowej 1917 Ż. ros. uzyskali równouprawnienie;
otrzymane prawa nie dotyczyły jednak praktykowania religii oraz swobody
wyrażania aspiracji nar.; system sow. niejednokrotnie zajmował postawę
antysemicką, aczkolwiek wśród przywódców rewolucji ros. i w aparacie władzy
ZSRR obecni byli politycy narodowości żydowskiej.
Pod wrażeniem nasilania się nastrojów nacjonalist. we wsch. i środk. Europie
reprezentacja żyd. na konferencji pokojowej w Paryżu (1919, w tym okresie
ogólna liczba Ż. wynosiła ok. 18 mln) przeforsowała projekt międzynar.
ochrony praw mniejszości nar., co nie zapobiegało aktom dyskryminacji i
pogromom Ż. (m.in. w Polsce i Rumunii). Od 1933 gł. źródłem rasistowskiego
antysemityzmu stała się III Rzesza, w której Ż. (w większości zasymilowani,
stanowili ok. 0,6% ludności kraju) utracili 1935 prawa obywatelskie
(norymberskie ustawy ). Za przykładem Niemiec ustawy antyżyd. wprowadzono
m.in. w Rumunii (1937), we Włoszech (1938), na Węgrzech (1938), a także w
Austrii po Anschlussie (1938) oraz w Protektoracie Czech i Moraw (1939) i
Słowacji (1940). Pełnię swych zbrodniczych zamiarów wobec Ż. (naszkicowanych
przez A. Hitlera w Mein Kampf) ujawnili naziści po wybuchu II wojny świat.;
wykorzystując fakt, iż w wyniku podbojów 1939–41 pod władzą Niemiec znalazło
się ok. 7,8 mln Ż., 1941 przystąpiono do realizacji „ostatecznego rozwiązania
kwestii żydowskiej”, w wyniku którego do końca wojny zgładzono ok. 6 mln Ż.
eur. (z czego ok. 4 mln w ośr. zagłady). Eksterminacją objęto wszystkich Ż. i
osoby pochodzenia żyd. (do 3 pokolenia), niezależnie od wieku oraz
przynależności społ. i zaw., zadając żyd. kulturze duchowej i materialnej w
Europie ogromne i przeważnie nieodwracalne straty.
Tragedia Ż. w Europie umocniła determinację ruchu syjonistycznego, który 1917
uzyskał od W. Brytanii obietnicę utworzenia w Palestynie żyd. siedziby nar.
(tzw. deklaracja Balfoura); pod wpływem tragedii Holocaustu ONZ uchwaliła
(1947) rezolucję o podziale Palestyny (sprzeciwiły się jej państwa arab.),
umożliwiając utworzenie 1948 państwa Izrael. Palestyna przekształciła się
ponownie, po ponad 2 tys. lat, w centrum polit. i kult. życia Ż., choć ponad
70% tej społeczności zamieszkuje nadal inne rejony świata: 1996 na ogólną
liczbę ponad 13 mln Ż., w Ameryce znajdowało się ok. 6,5 mln (w USA ok. 5,8
mln), w samym Izraelu — 4,3 mln; 1989 w ZSRR było 1,4 mln Żydów.
Żydzi w Polsce. Masowy napływ ludności żyd. z zach. Europy do Polski trwał z
różnym nasileniem od końca XI w. do poł. XVII w.; w rezultacie Rzeczpospolita
stała się największym w Europie skupiskiem Ż. (przeważnie Aszkenazyjczyków).
Położenie ludności żyd. określił zwł. statut kaliski ks. Bolesława Pobożnego
(1264), potwierdzony przez króla Kazimierza III Wielkiego (1334, 1364, 1367);
ze względu na korzyści fiskalne statuty brały Ż. pod opiekę panującego
(traktując ich jako własność władcy i jego skarbu) i zapewniały im
bezpieczeństwo osobiste, samorząd i swobodę uprawiania handlu. Ż. stopniowo
zdominowali działalność kredytową (lichwa), a także dzierżawę różnych opłat
państwowych. Podstawą samorządu żyd. była gmina wyznaniowa (kahał),
decydująca w sprawach rel. i oświatowych. W XVI w. istniały przejściowo, jako
wyższa forma samorządu żyd., tzw. senioraty generalne dla Małopolski i
Wielkopolski, a 1580–1764 ogólnokrajowe zjazdy żyd. (waady). Dzięki
otrzymanym prawom Ż. uzyskali pozycję zbliżoną do odrębnego stanu.
Wzrost znaczenia gosp. Ż. był przyczyną napięć społ. między nimi a ludnością
chrześc., gł. w miastach, które dążyły do likwidacji konkurencji żyd.
rzemiosła i handlu przez uzyskanie przywileju De non tolerandis Judaeis
(sze
