artikel o Rudach

[szwager_z_laband]

miasta.gazeta.pl/katowice/1,35055,4640199.html

[hanys_hans]

Rudy płonęły dwa tygodnie
Grzegorz Wawoczny

Klasztor i kościół spalili sowieccy żołnierze. Być może powodem ich złości było
odkrycie w trumnie zwłok księcia Wiktora w czarnym mundurze niemieckich
pancerniaków. Czyżby wzięli go za esesmana?

Kiedy wybuchła II wojna światowa, minęło dokładnie 99 lat od czasu, gdy śp.
Wiktor I von Ratibor rozpoczął samodzielne rządy w świeżo nabytych górnośląskich
dobrach. Zamienił stare cysterskie opactwo w okazałą siedzibę możnowładczą,
rozwinął gospodarkę rolną i przetwórstwo, zaopatrując w żywność i piwo z
raciborskiego zamku całą sąsiednią górniczo-hutniczą aglomerację. Schowane wśród
lasów Rudy stały się miejscem chętnie odwiedzanym przez ówczesne elity z
cesarzem Fryderykiem Wilhelmem II na czele. Czas upływał tu na polowaniach,
ucztach i hucznych zabawach.

Po upadku niemieckiej monarchii w 1918 r. rodzina von Ratibor, dotąd aktywna na
arenie politycznej i dyplomatycznej (brat Wiktora I Klodwig był kanclerzem
Prus), pozostała na uboczu wielkich wydarzeń, wiodąc spokojny żywot w Rudach. W
1923 r., w wieku 76 lat, zmarł Wiktor II, a rządy rozpoczął jego najstarszy syn
Wiktor III, prawnik, rotmistrz i kawaler maltański. Należał do tej części
niemieckiej arystokracji, która nie podzielała powszechnego entuzjazmu z dojścia
Hitlera do władzy. Rychło na własnej skórze odczuł skutki faszyzmu. Stracił syna
i majątek.

Książę ginie w czołgu

Księcia następcę Wiktora IV w wieku 23 lat wcielono do wojska. Służył jako
lejtnant w wojskach pancernych, biorąc udział w kampanii wrześniowej. Był
dowódcą plutonu Panzer Regiment 11,1 Leichte Division. 18 września 1939 r.
kierowany przez niego lekki czołg PzKfw 35 został trafiony w okolicach Modlina
(a dokładnie w miejscowości Pociecha w Puszczy Kampinoskiej) przez patrolującą
ten teren tankietkę kierowaną przez studenta architektury, podchorążego Romana
Orlika. Wóz dysponujący zaledwie 20 mm działem, zdolnym jednak przebić pancerz
słabszych czołgów niemieckich, wchodził w skład 71. Dywizjonu Pancernego
Wielkopolskiej Brygady Kawalerii majora Kazimierza Żółkiewicza. Tego dnia polska
formacja odrzuciła atak 29. dywizji zmotoryzowanej gen. por. Joachima Lemelsena.

Starcie pod wsią Pociecha przeszło do annałów polskiego września. Słabo
uzbrojone polskie jednostki nie dysponowały bronią mogącą stawić skuteczny opór
niemieckim czołgom. Wyjątkiem były lekkie tankietki TKS uzbrojone w polską
automatyczną armatę 20 mm, z powodzeniem wypróbowaną na poligonie na przełomie
1938/1939 r. Działo przebijało 40 mm pancerz z odległości 200 m. Tankietka mogła
więc podjąć skuteczną walkę z czeskim PzKfw 35, które przejął Wehrmacht po
aneksie Czechosłowacji. Do końca 1939 r. polskie wojsko chciało uzbroić w 20 mm
działko 100 tankietek TKS. Zdążono to uczynić w zaledwie w kilkunastu
przypadkach. Książę Wiktor IV miał pecha. Taki właśnie przezbrojony pojazd
dowodzony przez Orlika zaskoczył i zniszczył trzy niemieckie czołgi w Puszczy
Kampinoskiej.

Wiktor zmarł od ran i ciężkich poparzeń. Jego ciało odnaleziono na pobojowisku,
a zidentyfikowano na podstawie legitymacji myśliwskiej. W wojskowej metalowej
trumnie, nakrytej nazistowską flagą ze swastyką, przywieziono do Rud, po czym
złożono w rodzinnej krypcie pod kruchtą zachodnią kościoła parafialnego. Pogrzeb
odbył się z wszelkimi wojskowymi honorami. Wiktor spoczął m.in. obok dziadka i
pradziadka. Z relacji świadków wynika, że po egzekwiach księżna matka Elżbieta
zdjęła z trumny flagę. Na temat śmierci Wiktora IV krąży do dziś szereg
domysłów. Nie brakowało nawet takich, że powołanie do wojska i skierowanie w
1939 r. na pierwszą linię frontu było karą dla jego ojca za krytyczny stosunek
do faszystów.

W Rudach zakopują flagi

Wiktor III mocno przeżył zgon ukochanego syna, drżąc o kolejnego potomka,
mającego wówczas 19 lat Franciszka Albrechta, którego w latach 20. oddał w
adopcję Klementynie Metternich-Sandor. Latem 1944 r. było już jasne, że rodzina
musi uciekać z Rud. Wyobrażenia o powojennym kształcie Europy nie pozostawiały
złudzeń. Górny Śląsk przypadnie Polsce, a majątki rodziny zostaną
znacjonalizowane. Wojna dawała się we znaki. W północnym skrzydle pałacu
opackiego ulokowało się dowództwo niemieckiej obrony przeciwlotniczej, która z
lasów za Brantolką w kierunku Kotlarni broniła zakładów w Kędzierzynie-Koźlu. Na
Schlossbergu niedaleko Jankowic Niemcy urządzili składy amunicji.

Od wiosny 1944 r. książę ewakuował najcenniejsze rzeczy, głównie wyposażenie
pałacu w Rudach, który aż kipiał od dzieł sztuki i cennych starodruków. Kłopoty
z transportem sprawiły jednak, że nie zdołał wywieźć wszystkiego. Pozostały
meble, dywany, nawet duże obrazy. Archiwum zarządu dóbr książęcych, zdeponowane
dotąd w budynku kamery przy raciborskim zamku, ukryto w XVIII-wiecznym pałacyku
myśliwskich w Łężczoku (dopiero kilka lat po wojnie cenne dokumenty odnalazły
władze polskie).W końcu, w grudniu 1944 r., opuścił Rudy i dołączył do rodziny
przebywającej już w Westfalii. W pałacu pozostała służba i żołnierze Wehrmachtu.

W styczniu 1945 r. w Rudach słychać już było odgłosy działań wojennych. Zima
była ostra. 25 stycznia Rosjanie przypuścili atak na Rybnik. Niemcy dopiero
koncentrowali wojska wokół Raciborza. Sprowadzono tu m.in. 8. brandenburską
dywizję pancerną, a w słabo bronione okolice Rybnika, gdzie niespodziewany
rosyjski atak z wielkim trudem odparły działa przeciwlotnicze pułkownika
Erdmanna, przerzucono dywizję narciarską generała Hundta. Odcinek za Rudami był
jednak słabo chroniony. Nieliczne jednostki niemieckie zdołały tu tylko wysadzić
most na drodze do Bargłówki. Pozostawiły most przed Brantolką. To tędy, 26
stycznia wczesnym rankiem, od strony Przerycia zaczęły się wdzierać do Rud
radzieckie czołgi. Niemcy uciekali w popłochu. Do strzelaniny doszło na ul.
Raciborskiej. Z piwnicy jednego z tutejszych budynków uzbrojony w pancerfaust
młody chłopiec z Hitlerjugend zdołał trafić jeden z rosyjskich czołgów.

Z relacji świadków wynika, że tuż przed ich wejściem Armii Czerwonej kilku
mieszkańców pospiesznie zakopywało niemieckie flagi, m.in. z siedziby NSDAP,
która znajdowała się przy szkole. Ludzie obawiali się czerwonoarmistów, słysząc
wiele o grabieżach i gwałtach. Starsi w ogóle nie wychodzili z domu. Obawy były
słuszne.

Po zajęciu wsi Rosjanie aresztowali prawie wszystkich mężczyzn w wieku od 17 do
50 lat. Wielu z nich trafiło do niewoli, a potem do przymusowej pracy w ZSRR.
Czerwonoarmiści rozstrzelali ujętych żołnierzy Wehrmachtu. Spalili naraz około
50 domów. Z dymem poszedł też kościół i pałac.

Ostrzelany kościół

Okoliczności zniszczenia pałacu i kościoła do dziś nie zostały do końca
wyjaśnione. Jedynym źródłem do poznania tamtych wydarzeń pozostaje kronika
parafialna ówczesnego proboszcza ks. Emila Jatzka. Zapisy odnoszące się do 1945
r. były jednak redagowane dopiero w latach 50. i to najprawdopodobniej ręką
siostry duchownego bądź innej zaufanej osoby, której przekazywał swoje
wspomnienia. Niezbyt chętnie w czasach PRL swoimi informacjami dzielili się
bezpośredni świadkowie - mieszkańcy Rud. Wynikało to zapewne z wielu osobistych
tragedii, jak i terroru, którego dopuszczali się Rosjanie.

Co więc wiadomo? Relacja ks. Jatzka potwierdza, że Rosjanie weszli do Rud
wczesnym rankiem w piątek 26 stycznia 1945 r. od strony Przerycia. Proboszcz
sprawował wówczas mszę (rozpoczęła się o godz. 6.15). W tym czasie słychać było
odgłosy walki między kościołem a plebanią. Słaby opór stawiało tu ośmiu
żołnierzy piechoty Wehrmachtu, na których z lasu wyjechały czołgi.
Prawdopodobnie był to oddział, który wysadził most przed Bargłówką, a nie zdążył
uczynić tego samego z mostem przed Brantolką. Niemcy mieli zaledwie jeden
granatnik ręczny. Dwa odpalone przez Rosjan pociski pancerne trafiły w wieżę
kościoła. Kiedy proboszcz wyszedł ze świątyni, zauważył na drodze czołgi. Ściany
plebanii nosiły ślady ostrzelania. Wewnątrz byli już czer

[hanys_hans]

Wewnątrz byli już czerwonoarmiści.

Przez kilka dni słychać było strzały. Rosjanie na skraju wsi przy wylocie na
Racibórz utworzyli stanowiska artyleryjskie. Obawiali się kontrataku
niemieckiego od strony Raciborza. Droga Rudy-Racibórz była zresztą regularnie
ostrzeliwania przez niemieckie działa, a lasy na wysokości Jankowic, Nędzy,
Szymocic penetrowały jednostki Wehrmachtu. Czerwonoarmiści zajęli rudzką
plebanię (utworzyli tu komendanturę) i pałac.

28 stycznia, jak wynika z kroniki parafialnej, około godz. 15.00 ks. Jatzek
rozmawiał z rosyjskim majorem. Oficer kazał mu zamknąć kościół. Proboszcz
wskazał na zepsute zamki. 29 stycznia rano w świątyni zauważono pożar. Ks.
Jatzek dowiedział się o tym, będąc w pałacu, kiedy kolejny raz rozmawiał z
rosyjskim majorem. Ten nie chciał wierzyć w pożar. Wysłał żołnierza, który
potwierdził wiadomość. Wówczas major oświadczył, że płomienie są tak duże, że
nie da się ich ugasić.

Kiedy pożar sam ustał, okazało się, że spaliło się całe wnętrze z wyjątkiem
kaplicy mariackiej z cudownym obrazem oraz zakrystii. Mieszkańcy Rud nie mają
wątpliwości. Ogień wybuchł nagle i był tak gwałtowny, że musiał być podłożony
celowo. Rosjanie wcześniej przeszukali wnętrze. Najprawdopodobniej wykradli
najcenniejsze dzieła sztuki. Sprofanowali krypty cysterskie pod prezbiterium i
kaplicą maryjną. Zwłoki mnichów rozrzucono, a trumny pogruchotano. Wybito
również otwór w żeliwnym monumentalnym nagrobku landgrafa Wiktora i jego żony
Elizy, który stał w kruchcie zachodniej.

Albumy wokół pałacu

Pojawiła się opinia, że rozsierdzeni Rosjanie spalili kościół po tym, jak w
krypcie książęcej, gdzie w pochówkach książęcych również szukali skarbów,
znaleźli wojskową trumnę Wiktora IV nakrytą flagą ze swastyką. Zachowały się
jednak relacje świadków, z których wynika, iż flaga została ściągnięta przez
księżną Elżbietę. Natychmiast zrodziły się przypuszczenia, że być może powodem
złości czerwonoarmistów było odkrycie w trumnie zwłok Wiktora w czarnym mundurze
pancerniaków, który mogli potraktować jako należący do członka SS.

Przyczyny pożaru były najprawdopodobniej prozaiczne. Rudy leżały na terenie III
Rzeszy, gdzie żołnierze radzieccy mogli do woli grabić i niszczyć. Podpalenie
kościoła mogło było efektem nie tylko chęci zatarcia rabunków, ale poczynienia
zniszczeń z zemsty. Może też doszło do zaprószenia ognia przez pijaną
soldateskę. Z relacji mieszkańców wsi wynika, że Rosjanie upijali się na umór w
gorzelni książęcej na Białym Dworze. Watahy opitych krasnoarmiejców były potem
łatwym celem ataku niemieckich myśliwców.

Z kościoła płomienie przedostały się na dawną cysterską klauzurę i pałac opacki
(mówiono, że został celowo podpalony). Pożar zabytkowego kompleksu trwał około 2
tygodni. W tym czasie Rosjanie nie dopuszczali do pałacu nikogo z mieszkańców.
Zresztą mało kto też zapuszczał się w te okolice z obawy przed aresztowaniem.
Zgliszcza i rumowisko stały się potem łatwym łupem dla szabrowników. Wysyłano tu
głównie dzieci i młodzież. Spod zwałów stropów wyciągano naczynia, świeczniki,
meble, dywany. Wokół pałacu leżały nawet albumy ze zdjęciami rodziny książęcej.
Wszystko zmoczone przez zalegający na dworze śnieg.

Władze polskie miały duży kłopot z dokładnym oszacowaniem strat. W piśmie
Referatu Kultury i Sztuki Starostwa Powiatowego w Raciborzu z czerwca 1946 r.
zniszczenia w zamku oszacowano na 60 proc., a w kościele na 30 proc. W lipcu
tegoż roku, ten sam referat Starostwa oszacował straty w kościele na 60 proc., a
w pałacu na 80 proc. W innym późniejszym sprawozdaniu obejmującym rejestr strat
w całym powiecie szkody w świątyni rudzkiej obliczono na 65 proc. (250 tys.
ówczesnych polskich złotych), a w pałacu już na 90 proc. (650 tys. zł).

Widać więc, iż straty, i to na długo po odejściu Rosjan, rosły wraz z kolejnymi
sprawozdaniami dla starosty raciborskiego. Jak wynika z dokumentów, żadnych prac
zabezpieczających wówczas nie przeprowadzono. Wnętrza wypalonego pałacu dalej
okradano.

Tekst stanowi fragment książki Grzegorza Wawocznego pt. "Sekrety cystersów.
Opactwo w Rudach", która ukazała się w październiku.

[szwager_z_laband]

jo wiedziou ze to bydzie cos do Cia:)

pokozous to mamie?

[hanys_hans]

szwager_z_laband napisał:

> jo wiedziou ze to bydzie cos do Cia:)
>
> pokozous to mamie?

Ta geszichta znoom uod starszych kere byli s´wiadkami tych wydarzyn´
a tyn farorz Jatzek to byu ostatni niymiecki farorz we Rudach kery mie okszciyu....

[szwager_z_laband]

no to ze tak powia przeszous juz do geszichty:)

[hanys_hans]

www.wochenblatt.pl/de/index.php3?id_art=499

[rita100]

"Tekst stanowi fragment książki Grzegorza Wawocznego pt. "Sekrety cystersów.
Opactwo w Rudach", która ukazała się w październiku."

A więc jest książka. Ja myślę, ze Rosjanie podpalili nieumyślnie, to znaczy
umyślnie. Ich fajrowanie ze zdobyczy było bardzo brutalne, pijaństwa, zabawy,
gwałty itd. I zwróćcie uwagę , że to było to w styczniu, były mrozy, mogli tez
po prostu rozpalać w komnatach ogniska by się ogrzać. Tak, to była zima, w ten
sposób spalono wiele miast. W Prusach Wschodnich nie było lepiej,prawie cały
Olsztyn spłonął, choć nie padł tam ani jeden strzał, żadnego ataku, bo wojsko
niemieckie uciekło.
Jeśli doprowadzi się obiekt do porzadku, przywróci się tez historia i pamięć.
schlesien.nwgw.de/foto/displayimage.php?album=481&pos=39
Oj, jak się cieszę , ze byłam w tym miejscu.

[annak12]

Taa,pewno sie grzali we napotkanych zamkach ,pałacach ,dworkach!żeby jeden tylko
spłonoł,to uznałabym za przypadek,ale tyle!

[rita100]

Anna, ale pomyśl, w jaki sposób mogli się grzać Czerwonoarmiści ?
Przecież nie palili w piecach tylko palili ogniska na środku komnat pałacowych.
W ten sposób nie jeden pałac, dwór spłonął, a nawet kościoły.

[rita100]

A czy wiesz , jak wyglądają toalety po przejściu takich sowieckich wojsk. Ponoć
do tej pory ten zwyczaj jeszcze panuje gdzieś w Rosji.
Jeszcze do niedawna hotele nie przyjmowały zbiorowych wycieczek z tamtych terenów ;)

[ballest]

Jou ale wiem, jak sie zachowuja rosyjscy turysci z lepszych sferow!
Jak jest frühstück ze Selbedienungen w Hotelu, to weznom to co im smakuje na
swoj stou, a drudzy nie dostanom nic.
Malo tego nalodujom se poune Talyrze na roz a potym tego zjesc nie poradzom,
moze majom strach, ze do nich braknie.

[rita100]

Coś w tym jest, ze kultura idzie z zachodu. Pewnie już sie zmienili i życie
swoje zmienili, ale w tamtych czasach to nieśli ze sobą właśnie ogień i
barbarzyństwo. Kiedy zobaczyli taki pałac i bogactwo, to szaleli bez umiaru w
swojej kulturze.

[ballest]

to o czym jou piszam, to se tera dzieje, Rita!

[annak12]

Od razu przypomnioł mi se film "Walka o ogień".ale to ..prehistoria:)
Co do toalet,to ,jak to se godoł,trocham techniki i człowiek se traci,kejnedy
cza dobrze łbym pokryncić,coby zachować tam kultura:)

[rita100]

To jest ten film o dzieciach, które znalazły sie na bezludnej wyspie ? Doskonały
to był film.

A wracając do tematu, to jak taka armia radziecka stacjonowała to sobie można
wyobrazić co zostawili po sobie. Na szczęście za parę lat zobaczymy ten pałac w
pełnym blasku i będzie perełką okolicy.
Pokuszę się powiedzieć , że konkurencją dla pałacu Ballestramów może nawet ;))
Okolicznym parkiem to już chyba na pewno. Prawda ?

[hanys_hans]

www.zlb.de/digitalesammlungen/SammlungDuncker/01/034%20Rauden.pdf