Żydzi w Prusach

[tralala33]

Gajowy z Ritą wspominają stare piosenki w jidisz, a mi przypadkiem (o ile w
życiu są przypadki) wpadły w ręce dwa ciekawe artykuły o Żydach w Prusach.
jeden to rozdział z książki Andreasa Kosserta 'Mazury' (i od niego zacznę, bo
dzięki temu zobaczymy początki obecności Żydów w Prusach) a drugi ... o
drugim potem.

[tralala33]

W dawnych Prusach Żydzi nie mogli się osiedlać na stałe. Dotyczyło to zarówno
biskupiej Warmii (gdzie nie wolno było się osiedlać nie-katolikom) jak i Prus
Krzyżackich a po sekularyzacji Zakonu w 1525 roku Prus Książęcych. Ordynacja
krajowa z 1567 roku nakazała zagranicznym Żydom opuszczenie kraju (Prus) w
ciągu czterech tygodni. I tak, poza nieliczną gminą żydowską w Królewcu, Prusy
Wschodnie były krajem bez Żydów. Kolejni królowie pruscy, Fryderyk Wilhelm I i
Fryderyk II wydawali edykty przeciwko ubogim Żydom litewskim (1738r.) lub
też ‘przeciw domokrąstwu w ogóle, a lichwie Żydów na wsi w szczególności
(1763r). Dopiero w 1812 roku edykt królewski zapewnił wszystkim Żydom w Prusach
wolność osiedlania się i zarobkowania, a ‘ustawa o stosunkach państwa do Żydów’
z roku 1847 pozwoliła na zakładanie gmin żydowskich z synagogami. Na Mazury
zaczęli napływać żydowscy kupcy, handlarze, dzierżawcy rybni i karczmarze.
Pochodzili z dawnego zaboru rosyjskiego, oraz z Poznańskiego i z Prus
Zachodnich. (wg książki Andreasa Kosserta ‘Mazury’.

[tralala33]

Jednak w XVIII wieku niektórzy Żydzi otrzymywali ‘listy glejtowe’
(Schutzbriefe) dzięki którym pozostawali pod protektoratem państwa. I tak już
ok. roku 1720 żydowscy karczmarze prowadzili szynki w Bajtkowie (Baitkowen),
Kobylinach (Kobylinnen), Borkach i Ostrymkole. Po 1812 roku dotychczasowi
posiadacze Schutzbriefe mogli ubiegać się o prawa miejskie, a na Mazury zaczęli
napływać Żydowscy osadnicy z polskich i litewskich sztetl – z Augustowa,
Białegostoku, Suwałk, Łomży, Ostrołeki, Kolna, Mławy i Płocka. (wg A. Kossert)

[fedar]

W tej samej książce (i chyba w tym samym rozdziale) autor wykazuje, że historia Żydów w Prusach sięga XV w.:
"W 1451 roku wielki mistrz Ludwik von Erlichshausen dał dwóm litewskim Żydom o imionach Jaczko i Schanden glejt handlowy na obszarze Ełku."

[tralala33]

Zgadza się, Fedar, to z tego rozdziału, jednak przez cały czas istnienia Prus,
aż do początków XIX wieku osadnicy żydowscy stanowili raczej wyjątej niż
regułę. Także później, dużo później było ich niewielu, nawet w porównaniu do
innych części Niemiec, nie wspominając o Polsce. Spróbuję poszukać w drugim z
tych artykułów. Poczekaj.

[tralala33]

Już mam: 'W roku 1933 w Prusach Wschodnich mieszkało dokładnie 8838 Żydów, co
stanowiło 0,38% ogółu ludności prowincji. Było to znacznie poniżej wskaźnika
dla całej Rzeszy.' (na podstawie Statistisches Jahrbuch fur das Deutsche Reich,
1934). Oczywiście, jest to liczba Żydów, którzy należeli do gmin wyznaniowych,
więc zapewne nieco zaniżona.

[rita100]

tralala33 napisała:

> W dawnych Prusach Żydzi nie mogli się osiedlać na stałe. Dotyczyło to zarówno
> biskupiej Warmii (gdzie nie wolno było się osiedlać nie-katolikom) jak i Prus
> Krzyżackich a po sekularyzacji Zakonu w 1525 roku Prus Książęcych
Potem pisze Kossert, ze od 1847 roku napłynęły Zydzi z Prus Zachodnich też.

Engelmann w ksiązce "Prusy" pisze, że własnie dzieki Zydom Berlin się tak
rozbudował, sprowadzonym z Wiednia i to Zydzi między innymi rozchulali ten kraj
Prus Zachodnich w różne inwestycje.
Może szkoda, ze im wcześniej zabraniono zadomowienia się.

Reklama

[tralala33]

Rita napsisała:
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx
"Gdzie to mieszka ten tani kupiec, co ma taki piękny towar nie tylko dla
żywych, ale i dla umarłych ?

Na soboty, do roboty,
Na niedziele na wesele,
Chustki po trzy trojaki
Kupią Niemce i Polaki,
Żydy i babtyści
Gospodarze , koloniści.

Nie potrzebujecie go daleko szukać, bo mieszka on w trzecim domu od starego
Lajbe, Rynek nr 30 i nazywa się Herrmann Frankenstein "
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx
Gazeta Olsztyńska 1891 taką reklamę zamieszczała

[rita100]

1905 w Gazecie Olsztyńskiej
₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪

UBRANIA DO KOMUNII ŚW.
kilka tuzinów w tym roku jak duże ubrania
WŁASNEGO WYKONANIA
z resztkami do tego, a więc nie jak dawniej gotowo zakupione, albo gorącą igłą
szyte, tylko
MOCNO SZYTE, DOBRZE ODROBIONE
po podpadająco tanich cenach.

Własność I.LEVY. Rynek 20
Skład ubrań dla mężczyzn i chłopców, jako i sukna, wykonanie na mierę pod
grawrancją także bez przymiarki. Do tego kilka warsztatów i 40 krawców do
dyspozycji.
₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪

Ale ciekawa reklama, zwróćcie uwagę na podpadającwe niskie ceny i to że
gwarancja jest nawet bez przymiarki. Tak Żydzi są specjalistami od handlu.

[rita100]

A Zydzi w Olsztynie dobrze sobie radzili. Zaczynali od handlu domokrążnego, a
już w drugim pokoleniu stawali się zamożnymi mieszkańcami , prowadząc swoje
interesy i przedsiębiorstwa. Z czasem Żydzi zdobywali coraz większe prawa i
uprawnienia i stawali się pełnoprawnymi mieszkańcami. Potrafili mowić i po
niemiecku i po polsku i po rosyjsku i w swoim języku jidysz.
Szybko się aklimatyzowali i zawsze znajdowali właściwe swoje miejsce w
interesie.

[rita100]

Najstarsze nazwiska z lat 1813-23 to Heymann, Hennberg, Kaumaun, Frankenstain,
Lowenthal, Cohn, Lauter, Simson itd.
Wlasnie bracia Simsonowie zalożyli w Olsztynie już w 1814 roku pierwszy sklep
żydowski.

[tralala33]

Ten sklep pewnie był gdzieś przy Rynku na Starym Mieście. Widziałam kiedyś
stare plany Olsztyna, gdzie zaznaczono nazwiska właścicieli domów. I był tam
Frankenstein!

Żydzi w Prusach

[tralala33]

Dopiero po 1812 roku we wszystkich miastach mazurskich zaczęły powstawać gminy
synagogalne, lecz Żydzi musieli czekać kolejne kilkadziesiąt lat, zanim w 1847
przyjęto ustawę ‘o stosunku państwa do Żydów’, dzięki której gminy żydowskie
zyskały oficjalny status osoby prawnej. W owym czasie w powiecie szczycieńskim
mieszkało 217 Żydów, w powiecie jańsborskim (dziś piskim) było ich 202 a w Ełku
mieszkały 54 rodziny żydowskie. I właśnie gmina ełcka była najbardziej aktywna.
W połowie XIX wieku wydawała nawet czasopismo Hamagid w języku hebrajskim.
Gazeta z całą pewnością istniała do 1868 roku, o jej dalszych losach nic nie
wiadomo. Na przełomie XIX i XX wieku gminy żydowskie na terenie Mazur
zmniejszyły się, gdyż wielu Żydów zaczęło przenosić się do większych miast na
zachodzie Niemiec. (A. Kossert, ‘Mazury’.

[tralala33]

Może wyciągnę zbyt daleko idące wnioski, bo to zaledwie jedna gazeta wydawana w
języku hebrajskim, lecz nadal wydaje mi się, że Żydzi mieszkający na terenie
Prus (Warmii i Mazur) posługiwali się raczej językiem niemieckim niż jidisz. A
skoro byli karczmarzami i kupcami to musieli też znać lokalną gwarę (mazurską
bądź warmińską). O tym, że olsztyńscy kupcy dobrze porozumiewali się z
warmińskimi chłopami, przyjeżdżającymi do Olsztyna na targ i zakupy wspominał,
jeśli dobrze pamiętam, Alojzy Śliwa w swoich ‘Spacerkach po Olsztynie’.

Hebrajski

[tralala33]

Hebrajski
No i jednak, chyba miałam rację myśląc, że wschodniopruscy Żydzi nie
posługiwali się jidysz. Tak o ich języku pisze Jakub Rajchman, przygotowujący
na Uniwersytecie Warszawskim pracę doktorską z zakresu historii Żydów w Prusach
Wschodnich.
‘- język – tutaj w przypadku mniejszości żydowskiej sprawa jest o tyle
skomplikowana, iż wielowiekowe życie w diasporze wykształciło swego rodzaju
dualizm językowy, charakteryzujący się używaniem języka niemieckiego w życiu
codziennym (przez co Żydzi postrzegani byli – i sami siebie tak widzieli – jako
bardziej zasymilowani niż np. Polacy żyjący w Prusach Wschodnich), przy
jednoczesnym pozostaniu przy języku hebrajskim, zarezerwowanym na użytek
uroczystości religijnych, i tylko do samych modlitw.’
Z tych i innych informacji zebranych przez Jakuba Rajchmana wynika, że Żydzi
mieszkający w Prusach Wschodnich religijnie czuli się Żydami, lecz także
Niemcami, pełnoprawnymi obywatelami państwa niemieckiego. Paradoksalnie, bliżej
im było do Niemców niż do Żydów mieszkających za najbliższą granicą – w Polsce.
Jednak ostatecznie połączył ich ten sam, tragiczny los.

[tralala33]

Język hebrajski dziś jest oficjalnym językiem urzędowym w Izraelu. A jeszcze
sto lat temu był na dobrą sprawę językiem martwym, używanym tylko podczas
uroczystości religijnych. Jakub Rajchman pisze, że ‘W Prusach Wschodnich,
pomijając pojedyncze zajęcia przy okazji pobierania nauk religijnych w
poszczególnych gminach, okazję do systematycznej nauki hebrajskiego dawała
znajdująca się w Królewcu Hebrajska Szkoła Językowa (Hebraeische Sprachschule).
Szkoła, do której w roku szkolnym 1932/33 uczęszczało 37 uczniów, wpisywała się
w jeszcze jeden aspekt życia mniejszości. Był to bowiem okres, kiedy hebrajski
nie był już tylko językiem wymarłym. Stawał się powoli nowożytnym językiem
łączącym osadnictwo żydowskie w Palestynie – niezależnie od kraju pochodzenia.
W dobie rodzenia się potęgi syjonizmu, jako ideologii wiodącej Żydów do
odzyskania po dwóch tysiącach lat siedziby narodowej, szkoły takie jak ta w
Królewcu stawały się pomostem między tradycją (wyrażającą się w religii) a
nowoczesnością (której największym orędownikiem był relatywnie świecki
syjonizm).’

[rita100]

Popatrz sie Tralala, Żydzi najpierw osiedlali się pod miastami mniejszymi , tam
zdobywali doświadczenie , rozeznanie w rynku i po powodzeniach handlowych jako
zamożni zakładali już swoje interesy w miastach i to w najlepszych punktach -
tą żyłkę handlu to mają we krwi , bo później i banki zakładali i wiele innych
wielkich przedsiębiorstw, nie wiem nawet czy nie dawną fabrykę zapałek.
Frankenstein był dośc sławnym Żydem w Olsztynie.
Musieli poznac każdy jezyk, żeby sie dogadać.

[tralala33]

Andreas Kossert pisze o najsławniejszym w XIX wieku rodowitym Mazurze,
żydowskim przedsiębiorcy, który stał się królem kolei żelaznych. Nazywał się
Bethel henry Strousberg, a życiorys miał tak barwny i pełen wzlotów i upadków,
że aż trudno uwierzyć, że był człowiekiem z krwi i kości a nie bohaterem
sensacyjnej powieści. To jutro o nim tu dopiszę.

[rita100]

laband 03.02.05, 16:00 + odpowiedz


Mozno na poczontek coby atmosfera juz boua:

www.aaroneckstaedt.de/mp3%20Seydns.MP3
www.aaroneckstaedt.de/mp3%20Saposhkelekh.MP3
www.aaroneckstaedt.de/mp3%20Politsey.MP3
To ino fragmynty.

Jak bydziecie we Gietrzwaldzie kedys to wlyscie do "Warminskyj Karczmy" tam je
od czasu do czasu robiony wieczor zydowski

Fabryka zapałek

[tralala33]

Rito - wiedziałaś czy trafnie odgadłaś? Sprawdziłam i faktycznie - olsztyńską
fabrykę zapałek założył żydowski przedsiębiorca:
Fabryka zapałek powstała ok. 1870 roku jako prywatna inwestycja żydowskiej
rodziny Juliusa i Julie Ladendorff. Od tej pory przez blisko sto lat przy ul.
Fabrycznej (między dzisiejszą al. Piłsudskiego a 22 Stycznia) dymił wysoki
komin, wznoszący się nad murowanymi halami. W fabryce znalazło zatrudnienie
około stu osób, jednak produkcja była imponująca – trzydzieści milionów pudełek
zapałek rocznie. Od frontu fabryki, przy dzisiejszej Al. Piłsudskiego stał duży
dom rodziny Ladendorffów.
Z chwilą wybuchu II wojny światowej fabryka została skonfiskowana i przekazana
z rąk Ottona (syna Juliusa) w ręce niemieckiego przedsiębiorcy Richarda
Horstmanna. Członkowie rodziny Ladendorffów zaś zostali wysłani do berlińskiego
getta, niektórzy natomiast zostali wysłani bezpośrednio z Olsztyna do Teresina
i Auschwitz. (wg książki Stanisława Piechockiego ‘Magiczny Olsztyn’.
Fabryka przestała istnieć w latach siedemdziesiątych XX wieku. Dziś na tym
miejscu stoi centrum handlowe Alfa.

[rita100]

Wiedziałam Tralala z ksiązki ale tez wiem jak byli traktowani pracownicy tej
fabryki, jak byli wykorzystywani, jak strasznie tam pracowali po 13 godzin i
jaką mieli zapłatę - to tez trzeba powiedzieć.

Nekrolog

[tralala33]

Nekrolog z GO z 1920 roku
"Dr Marek Olitzki, rabin żydowski w Olsztynie zmarł onegdaj na grasującą grypę.
Zmarły 28 lat z górą stał na czele tutejszej gminy Żydów, ciesząc sie ogólnym
poważaniem"

[tralala33]

W dniu 21 grudnia 1899 roku Gazeta Olsztyńska pisała: ‘Kupiec p. Ludwik
Simonson przy Rynku, zmarł w poniedziałek w Królewcu, dokąd udał się na
kuracyą. Zmarły, choć był Żydem, cieszył się ogólnym szacunkiem wszystkich
współobywateli naszego miasta.'

[rita100]

tralala33 napisała:

>
> Nekrolog z GO z 1920 roku
> "Dr Marek Olitzki, rabin żydowski w Olsztynie zmarł onegdaj na grasującą
grypę.
>
> Zmarły 28 lat z górą stał na czele tutejszej gminy Żydów, ciesząc sie ogólnym
> poważaniem"

Bardzo zasłużony czlowiek dla Olsztyna , to on m.in. polozył kamień węgielny
pod budowę Nowego Ratusza

Dom pod syrenami

[tralala33]

Dom pod syrenami
Jak wyczytałam w książce Stanisława Piechockiego, olsztyńscy Żydzi najchętniej
osiedlali się w okolicach Targu Końskiego (dziś plac Roosevelta, ulice Knosały,
Mochnackiego i Niepodległości). Z czasem tę okolicę zaczęto określać jako
dzielnicę żydowską. Jednym z żydowskich domów, który przetrwał do dziś jest
niewielki, secesyjny budynek przy ul. Mochnackiego 4, z ciekawą fasadą
ozdobioną syrenami i inicjałami właściciela AB – Abrahama Brünna, oraz rokiem
budowy – 1904. Abraham był kupcem i przedsiębiorcą, zajmował się handlem końmi
i skórami, posiadał też ogrody, stajnie i magazyny położone przy dzisiejszej
ulicy Smętka. Na parterze domu istniało wydzielone pomieszczenie, w którym
prowadził swoje interesy. Po jego śmierci, wdowa Friederike Brünn, z domu
Krikstanski, przez kilka lat dalej prowadziła sklep ze skórami i materiałami
włókienniczymi. Potem utrzymywała się m.in. z wynajmowania trzech mieszkań
urządzonych w willi. W 1938 roku właścicielką domu została Rebeka Brünn.
Rodzinie Brünnów udało się w 1939 roku wyemigrować z Olsztyna do Izraela. W
czasie II wojny dom został skonfiskowany jako mienie żydowskie na rzecz Skarbu
Państwa Rzeszy. Po wojnie stał się własnością miejską. W dawnym lokalu
użytkowym założono zakład szewski, potem zastąpił go zakład zegarmistrzowski,
istniejący tam do dziś. (wg książki Stanisława Piechockiego ‘Magiczny
Olsztyn’

Noblista

[tralala33]

Jeden z czterech laureatów nagrody Nobla urodzonych w Prusach Wschodnich, Fritz
Albert Lipmann (1899-1986) pochodził z rodziny żydowskiej. Jego ojciec,
Leopold Lipmann, był prawnikiem praktykującym w Królewcu (Königsburg). Po
zdanej maturze Fritz rozpoczął studia świetnym Uniwersytecie w Królewcu, znanym
jako Albertyna, a kontynuował je w Monachium i Berlinie, gdzie w 1924 roku
uzyskał tytuł doktora medycyny, zaś w 1927 r. zdobył doktorat z filozofii. W
latach 1927-1932 pracował w Instytucie Fizyki Jądrowej w Berlnie; w 1932 roku
szczęśliwie wyjechał z Niemiec – początkowo do Kopenhagi, gdzie pracował w
Caerksborg Institut, następnie wyemigrował do Ameryki. Do 1941 roku był
pracownikiem badawczym Cornell Medical College w Nowym Jorku, a do 1957 roku
należał do kolegium naukowego wydziału medycznego Harvard University w
Cambridge.

Nagrodę Nobla w dziedzinie nauk medycznych zdobył w 1953 roku za wyjaśnienie
przemian energii w biochemicznej reakcji glikogendizy, czyli zawartości cukru w
tkankach zwierzęcych, zwłaszcza w mięśniach i wątrobie.

Smutne jest to, że matka Fritza Lipmanna stała się jedną z milionów żydowskich
ofiar wojny. Mimo to po wojnie Lipmann często przyjeżdżał do Niemiec. W trakcie
jednego ze spotkań powiedział ‘Przybywam tak chętnie do Alzacji, bo tu mogę
porozmaiwać po niemiecku i spożywać francuskie potrawy.’

Fritz Lipmann zmarł 24 czerwca 1986 r. w Poughkeepsie koło Nowego Jorku. (wg
Jan Chłosta, Laureaci Nagrody Nobla pochodzący z Prus Wschodnich).

[rita100]

M.H.Rephaelsohn - wytworca waty (1858)
S.Solzmann - wytwórca termometrów (1864)
L.Mendelsohn - materiały odzieżowe (1871)
H.Werrnberg - wódki i likiery, spirytus (1873)
Picus Lewald - obuwie (1873)
J.Woythaler - wyrób tytoniowy (1876)
J.Baruch - maszyny do szycia (1876)
L.Hirschfeldt - futra damskie (1878)
Moritz Simonson - kapelusze jedwabne i filcowe (1878)
Wilhelm Lewin - sledzie (1894)
J Levy - odzież (1905)

Ladendorfl - fabryka zapałek
Segall - fabryka mydła
Silberstein - fabryka octu

W rękach żydowskich znajdowały się restauracje, cukiernie, hotele, banki,
apteki. Największych majątków dorobili się na obrocie nieruchomościami.

[tralala33]

I to wszystko w Olsztynie?
Wydaje mi się, że Alojzy Śliwa pisał o tabace od Woythalera. Warnijacy poufale
zwali go 'nasz Wojtek'. Jaka szkoda, że tę książkę 'Spacerki po Olsztynie'
oddałam na wieczne nieoddanie, a Balsaminka przerwała swój spacer. Może
jesienią do niego wróci?

[rita100]

Szkoda, że przerwała, byłam czytelniczką, a ksiązka taka unikatowa. Czasami i
my piszemy sami ze soba w nadzieji , że ktoś przeczyta, kto bedzie
zainteresowany, znajdzie swoje miejsce na jakimś wątku, przypasuje coś....
O wielu rzeczech się nigdy nie mówiło , a to wciąga .... to odkrywanie tajemnic

[rita100]

Pod hasłem jeziora i rybactwo znalazłam taką wzmiankę o Żydach.
"Szczegolnie ceniono węgorze, za które kupcy polscy w polowie XVIII wieku
płacili 15-20 talarów za kopę. Do Polski sprzedawano duże ilości ryb
marynowanych, solonych , wedzonych. Handlem rybami zajmowali się głownie Żydzi
polscy."

Dzień powszedni ...

[tralala33]

... wschodniopruskich Żydów 1933-1935 (w świetle sprawozdań Gestapo) to tytuł
artykułu Bohdana Koziełło-Poklewskiego, w którym opisuje raczej niepowszednie
zdarzenia w życiu ludności żydowskiej po dojściu Hitlera do władzy.

[tralala33]

‘Przedsmak tego, co ją czeka po objęciu władzy przez partię hitlerowską
otrzymała ludność żydowska Prus Wschodnich w czasie tzw. powstania
królewieckiej SA, w nocy z 31 lipca na 1 sierpnia 1932 roku. Była ona rzekomo
skierowana przeciwko ‘czerwonemu terrorowi’ ale rabunki i gwałty nie ominęły
ludności żydowskiej (...) Zdumiewająca była reakcja czołowych przedstawicieli
Żydów – uważano, że te wydarzenia były częścią ostrej walki politycznej i po
jej zakończeniu nie będą miały miejsca. Zarząd krajowy Centralnego Zjednoczenia
Niemieckich Obywateli Wyznania Żydowskiego w składzie prof. Hugo Falkenheim,
radca sanitarny Leo Pollnow i adwokat Arthur Ehrlich wystosowali list
gratulacyjny do Hitlera z okazji wyboru na kanclerza Rzeszy.’

[tralala33]

Dalej następuje długa lista nieprawości, do których dopuszczano się względem
nielicznej w Prusach Wschodnich ludności żydowskiej:

Tygodnie, jakie nastąpiły po wyborach 5 marca 1933r. (...) to jedno pasmo
terroru i gwałtów skierowanych przeciwko Żydom. Nie trudno odnieść wrażenie, że
była to akcja zsynchronizowana w całej prowincji. Jej nasilenie przypadło na
drugą połowę marca. 13 marca w Królewcu został zamordowany kupiec żydowski
Hilmar Neumann, przedstawiciel firmy ‘Sommerfeld’. 14 marca przybili do
Barczewa członkowie SA z Olsztyna celem przeprowadzenia rewizji w firmach
żydowskich w Barczewie. Dowódca SA-manów, Paul Chlosta, oświadczył, iż istnieje
podejrzenie, że olsztyńscy komuniści zamówili w Braniewie mundury i inne
wyposażenie. Wynik rewizji był negatywny, ale przy okazji olsztyńscy i
barczewscy SA-mani pikietowali wejście do sklepu żydowskiego kupca Kronfeldta i
nawoływali mieszkańców, by nie kupowali u Żydów. Max Kronfeldt z tej opresji
wyszedł obronną ręką – nie został bowiem ani pobity, ani aresztowany, co było
na porządku dziennym. Zginął dziesięć lat później, 7 kwietnia 1943 r. w obozie
w Auschwitz. W tym samy obozie zginęła jego córka, Marion, urodzona 13
listopada 1932r.

[tralala33]

Podobne wydarzenia miały miejsce w niemal wszystkich miastach i miasteczkach:

W Olsztynie 14 marca 1933 r. ‘osoby w mundurach SA’ rozdawały przed żydowskimi
sklepami, a zwłaszcza przed firmą ‘Cronitzer i Synowie’ ulotki wzywające do
bojkotu sklepów żydowskich. Oprócz pikietowania żydowskich sklepów, na porządku
dziennym było przeprowadzanie rewizji, często połączone z rekwizycjami, by nie
powiedzieć plądrowaniem, oraz aresztowanie kupców. W Prostkach kupcy
Goldenzweig, Berlowitz, Reiter, Czarninski i Markus jr. Zostali aresztowani.
Ich mieszkania zarekwirowano. W Olecku aresztowano, tym razem na krótko, wielu
kupców. Podobnie w Giżycku, gdzie aresztowano kupca Zachariasza, bo widziano,
jak ciągle przychodził do jego domu znany w Giżycku komunista. Na nic zdało się
tłumaczenie, że to narzeczony jego służącej. SA-mani w Giżycku obstawili ulice
miasta i obserwowali, kto przychodzi do żydowskich sklepów. W Orzyszu
aresztowano kupców Itziga, Kopellowskiego i Markusa. Wiceburmistrzowi Olecka,
który wystąpił w ich obronie, zagrożono więzienie. W Wystruci aresztowano kupca
Fellmanna i dentystę Schneidera. W Ełku aresztowano wielu poważnych kupców
i ‘akademików’ (tj. żydowską inteligencję). W Szczytnie aresztowano kupca
Echta, a w jego sklepie wybito szyby. Postawiono mu zarzut handlowania
mundurami SA. Żona Echta wyjaśniła, że chodziło o brązowe spodnie, które zawsze
były w sklepie, sprzedawane jako spodnie robocze. W Ostródzie 22 marca
aresztowano kupców Lonky’ego, Garfunkela, Kamitrzera, Gabrielskiego jr.,
Jacobego, Sasa i dentystę Senffa. Większość aresztowanych Żydów traktowano dość
przyzwoicie i po krótkim czasie zwalniano. Jednak kupca Littwocka ze Szczytna
maltretowano w areszcie.

[rita100]

Zarząd krajowy Centralnego Zjednoczenia
Niemieckich Obywateli Wyznania Żydowskiego w składzie prof. Hugo Falkenheim,
radca sanitarny Leo Pollnow i adwokat Arthur Ehrlich wystosowali list
gratulacyjny do Hitlera z okazji wyboru na kanclerza Rzeszy.’


Niesamowite , bez komentarza

[rita100]

Tralala, mam takie bezposrednie sprawozdania o donosach i śledzenia na Kajkę -
ale wszystko to musi poczekać jeszcze.

[tralala33]

Po wydarzeniach z połowy marca 1933 roku syndyk wschodniopruskiego związku
obywateli wyznania żydowskiego w oficjalnym komunikacie ponownie wyraził bardzo
niezrozumiałe stanowisko. Pisał on, że co prawda niemieccy Żydzi doznali
poważnych krzywd, lecz winą obarczył ‘rzekomych członków SA (angebliche SA-
Leute). Dodał jednak, że dekret kanclerza Niemiec z 12 marca jak i oświadczenie
gauleitera NSDAP Prus Wschodnich z 14 marca uspokoiły sytuację i w efekcie po
14 marca nie zdarzały się poważniejsze wystąpienia przeciwko wschodniopruskim
Żydom. Zwracając się do członków związku, syndyk przestrzegł ich przed zbyt
pochopnym rozprzestrzenianiem pogłosek i sianiem paniki.

[tralala33]

Trudno stwierdzić, jak informacje syndyka o zaprzestaniu prześladowań Żydów po
oświadczeniach Hitlera i Kocha przyjęli żydowscy mieszkańcy Prus Wschodnich,
nadal narażeni na bezustanne szykany i prześladowania. Być może władze związku
wierzyły w możliwość znalezienia jakiego modus vivendi z rządem hitlerowskim.
Jednak ustępliwość władz związku na nic się zdała. Już 1 kwietnia 1933r.
przeprowadzono w całych Niemczech kolejną akcję przeciwko Żydom. Ponownie
bojówki SA zablokowały dostęp do żydowskich sklepów. W Olsztynie jednak efekt
akcji był odwrotny od zamierzonego. Mieszkańcy miasta, powiadomieni o
planowanej blokadzie, przez dwa dni przed bojkotem tłumnie zapełnili sklepy
żydowskie, dzięki czemu obroty kupców wzrosły. Keisleiter powiatu olsztyńskiego
zwracał uwagę, żeby w przyszłości termin podobnych akcji zachować w tajemnicy
(wg artykułu Bohdana Koziełło-Poklewskiego).

[tralala33]

Tydzień później nikt już chyba nie miał wątpliwości jak nowy rząd miał zamiar
traktować Żydów. Nowa ustawa o odnowieniu stanu urzędniczego z 7 kwietnia 1933
eliminowała ze służby urzędniczej osoby ‘pochodzenia niearyjskiego’. Podobne
ograniczenia wprowadzono wśród wolnych zawodów, głównie adwokatów, rzeczników
patentowych i podatkowych, następnie lekarzy i w końcu studentów. Wspomniany
bojkto sklepów i firm żydowskich po czterech dniach został jednak odwołany. O
przyczynach rezygnacji z tej formy ograniczania działalności Żydów wypowiedział
się ówczesny minister gospodarki – permanentny bojkot firm żydowskich musiałby
doprowadzić do poważnych zakłóceń w odbudowie gospodarki i do niepożądanych
rezultatów na rynku pracy. (wg artykułu Bohdana Koziełło-Poklewskiego).

[tralala33]

Na przełomie 1933 i 1934 pojawiły się oznaki złagodzenia kursu antyżydowskiego.
Jednocześnie narastała inwigilacja policyjna organizacji żydowskich. W
sprawozdaniu skierowanym do gestapo za wrzesień 1934r. prezydent rejencji
olsztyńskiej stwierdza, że znacznie poprawiła się sytuacja gospodarcza Żydów,
co wiązało się z zainteresowaniem ich sklepami przez ludność wiejską.
Jednocześnie pojawiła się uwaga, że wśród młodzieży żydowskiej coraz silniejsza
jest propaganda namawiająca do emigracji do Palestyny. W wygłaszanych na
zebraniach referatach mówi się o osadnictwie i warunkach życia w Palestynie,
namawia się młodych ludzi do wyjazdu. Podobne informacje pojawiły się w
analogicznych sprawozdaniach z rejencji gąbińskiej. (wg artykułu Bohdana
Koziełło-Poklewskiego).

Olsztyńscy strażacy

[tralala33]

Straż pożarną w Olsztynie założył ojciec Ericha Mendelsohna, światowej sławy
architekta. (J. Chłosta, Warmia)

Mieszczanie żydowscy

[tralala33]

Z 1142 Żydów, którzy w 1925 roku mieszkali na Warmii, tylko 58 przebywało na
wsi. (J. Chłosta, Warmia)

Olsztyńscy przedsiębiorcy i inni

[tralala33]

Do żydowskich przedsiębiorców w Olsztynie należeli: Landendorffowie (fabryka
zapałek), Segallowie (fabryka mydła), Silbersteinowie (fabryka octu). Z kupców
wymienić trzeba: Hirschfeldów (materiały tekstylne), Bariński (towary
kolonialne), Levy (odzież damska), Aronowie (obuwie), Woythaler (handel
tabaką). Byli też olsztyńscy stomatolodzy: Alfred Löwenstein, Herbert Lewin,
Heinrich Krüger, lekarze: Max Salzmann, Siegfried Barcziński, Margareitte
Bütow, adwokaci i sędziowie: Jacob Neumann, Hugo Cohn, Hugo Levy. (J. Chłosta,
Warmia).

Żołnierze I wojny światowej

[tralala33]

Znane są nazwiska 36 Żydów z Warmii, którzy polegli jako żołnierze I wojny
światowej (J. Chłosta, Warmia)

Kirkut w Olsztynie

[tralala33]

Cmentarz w Olsztynie został utworzony w 1818 roku. Ostatni znany pochówek odbył
się w 1941 roku. Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali cmentarz. W
latach 60-tych na zarządzenie ówczesnych władz miasta teren przemieniono w park.
Cmentarz zajmował powierzchnię 0,48 hektara (w narożniku z ulicą
Grunwaldzką). Nie zachował się ani jeden nagrobek. Można jednak znaleźć piękne
marmurowe nagrobki, ukryte płytko pod ziemią.
www.izrael.badacz.org/zydzi_w_polsce/katalog_mazury_olsztyn.html

Synagogi w Olsztynie

[tralala33]

Z tego samego źródła co powyżej o ostatniej synagodze olsztyńskiej:
Synagoga w Olsztynie znajdowała się przy ulicy Grunwaldzkiej 5a. Została
wybudowana w latach dwudziestych XX wieku. Podczas II wojny światowej Niemcy
rozebrali synagogę. Na jej miejscu Niemcy postawili obecny budynek (salę zebrań
partyjnych). Po synagodze ocalał tylko mur oporowy skarpy od strony ulicy i
schody z ulicy na skarpę. Budynek obecnie służy jako sala sportowa.

Od siebie dodam, że najstarszy żydowski dom modlitwy przetrwał do dziś - to
jedna z kamienic na Starym Mieście. Druga z kolei synagoga znajdowała w pobliżu
cmentarza i domu przedpogrzebowego. O trzeciej mówi powyższy tekst.

Koniec olsztyńskich Żydów

[tralala33]

www.izrael.badacz.org/zydzi_w_polsce/katalog_mazury_olsztyn.html
Podczas II wojny światowej, w 1941 roku Niemcy zamknęli wszystkich Żydów w
budynku żydowskiego domu opieki (ul. Grunwaldzka), po czym wywieźli ich w
nieznanym kierunku. Olsztyn został wyzwolony w styczniu 1945 roku przez wojska
sowieckie. W walkach zginęło około 4 tys. żołnierzy sowieckich, a zniszczenia w
zabudowie sięgnęły 60%. Została wówczas zniszczona synagoga (najprawdobodobniej
chodzi o, chronologicznie biorąc, drugą synagogę obok żydowskiego kirkutu).

[rita100]

Tralala, jak tak wszystko zostało zniszczone , to nie ma tez problemu ze
zwrotem własności nieruchomosci. Czy jednak są ?
Tych problemów co Kraków Olsztyn chyba nie ma.

Dzień powszedni

[tralala33]

wschodnipruskich Żydów, czyli dalszy ciąg artykułu Bohdana Koziełó-
Poklewskiego.
Ustawa o odnowieniu stanu urzędniczego (Gesetz zur Wiederherstellung des
Berufsbeamtentums) eliminowała ze służby państwowej ‘w interesie obywateli
aryjskich’ i w celu ‘usunięcia wpływów żydowskich i elementów komunistycznych’
osoby pochodzenia ‘niearyjskiego’. Podobne ograniczenia wprowadzono wśród
wolnych zawodów, co dotyczyło głównie adwokatów, lekarzy i w końcu studentów
żydowskich. Jednak pod koniec tego roku i na początku nastąpiło złagodzenie
polityki antyżydowskiej.

[tralala33]

Latem 1935 roku narodowi socjaliści wszczęli ‘drugą wojnę antyżydowską’,
polegającą na bojkotowaniu żydowskich sklepów, przedsiębiorstw i organizacji.
Narastał też antysemityzm. 23 kwietnia 1954 w Malborku miała miejsce
antysemicka demonstracja, w której wzięło udział 500-600 osób. W Dzierzgoniu na
tablicy ogłoszeń NSDAP pojawił się plakat o następującej treści: ‘Zbliża się
żydowskie święto Paschy, w czasie którego jedna z żydowskich sekt dla swoich
zabobonów potrzebuje chrześcijańskiej krwi. W litewskim mieście Taurogi przed
kilkoma dniami została zabita dziewczynka. Że te sekta istnieje również w
Niemczech wykazały wypadki w Chojnicach i Malborku. Zagrożone są przede
wszystkim dzieci i młodzież, które się ostrzega’ – owo ostrzeżenie podpisał
Ortgruppenleiter NSDAP w Dzierzgoniu. I choć lokalna społeczność żydowska
wniosła oficjalną skargę, plakatu nie usunięto.

[rita100]

Narastał też antysemityzm. 23 kwietnia 1954 w Malborku miała miejsce
> antysemicka demonstracja, w której wzięło udział 500-600 osób

Tralala, czy napewno data demonstracji jest dobra ?

[tralala33]

Błąd, oczywiście, że błąd. Ta demonstracja miała miejsce w 1934 roku,
dwadzieścia lat wcześniej.

Żydzi w Nowym Mieście Lubawskim

[tralala33]

No proszę - okazuje się, że choć społeczność żydowska w Prusach Wschodnich była
nieliczna, to są tacy, co o niej pamiętają. Właśnie znalazłam ciekawy artykuł o
synagodze i cmentarzu żydowskim w Nowym Mieście Lubawskim.

nowemiasto.wm.pl/?main=17&c=149,3,10205,,4997
[GO] Stanisław R. Ulatowski
Niebawem zabudowany zostanie plac po dawnym targowisku, położony tuż przy
centrum Nowego Miasta. Miejsce to mocno związane jest z dawną historią
mniejszości żydowskiej, która egzystowała przed laty na tym terenie, bowiem tam
właśnie stała i funkcjonowała synagoga.

Próżno by szukać jakichkolwiek fotografii przedwojennej nowomiejskiej synagogi.
Żmudne starania dały jednak rezultat. Pocztówkę obrazującą fragment Nowego
Miasta, z żydowską świątynią w centralnym punkcie, udało się zdobyć
nowomieszczaninowi Januszowi Laskowskiemu. (...)
Synagogę w Nowym Mieście na placu w centrum miasta postawiono w latach 1857-
1858. Ulicę, przy której stała świątynia do 1920 roku, nazywano
Synagogenstrasse, natomiast w okresie 1920-1939 była to ulica Synagogowa, a
obecnie jest to Kazimierza Wielkiego.

- W okresie międzywojennym w powiecie lubawskim istniały dwie gminy kahalne - w
Nowym Mieście i Lubawie. W Nowym Mieście w początkach lat 20. był opłacany
przez gminę żydowską kantor, czyli zastępca rabina. Gminę liczącą 70 dusz
reprezentowała w 1921 roku czteroosobowa starszyzna.

[tralala33]

W 1923 roku gmina żydowska w Nowym Mieście (pod nazwą Synagogengemeinde)
liczyła tylko 28 dusz. Kult wykonywał szachetarzezak (funkcjonariusz gminy
żydowskiej) Leiba Feigenbaum, gdyż rabina gmina nie posiadała. Zarząd gminy
kahalnej reprezentował tylko K. Hirsch i Itzig Aleksander, co świadczyło o
zdziesiątkowanej społeczności przez emigrację - opowiada Andrzej Korecki,
znawca nowomiejskiej historii.

Nowomiejska synagoga przestała istnieć w 1939 roku, kiedy to na przełomie
października i listopada świątynię rozebrali Niemcy.

[tralala33]

Cmentarz w "Ogrodzie Róż"

W XIX wieku gmina żydowska posiadała cmentarz w dawnej miejskiej fosie, tuż
przy istniejącej Miejskiej Bibliotece. Już od 1920 roku zaprzestano pochówku na
cmentarzu zwanym "Ogrodem Róż" i teraz można mówić o tym miejscu tylko w czasie
przeszłym. Źródłowe zapiski historyczne mówią o całkowitej likwidacji tego
cmentarza w 1948 roku. Szczątki zmarłych, płyty nagrobkowe przeniesiono na nowy
cmentarz w obrębie dzisiejszych ulic Grunwaldzkiej i Chrobrego. W miejscu tym
obecnie znajduje się skwer zwany "Żydkiem". (...)

Sprofanowane nagrobki

W latach 90. minionego wieku dokonano ciekawego, a wręcz sensacyjnego odkrycia
podczas prac ziemnych pomiędzy budynkiem sądu i dawnego aresztu śledczego. Gdy
demontowano chodnik okazało się, że zbudowany jest on z płyt pochodzących z
dawnego cmentarza żydowskiego. Był to wówczas niemały szok. Skierowane napisami
do dołu żydowskie macewy, były przez wiele lat profanowane i deptane. Potem
ówczesny samorząd próbował w porozumieniu ze środowiskiem żydowskim z Warszawy
zorganizować miejsce pamięci, na którym znalazłyby się znalezione nagrobki. Nie
dogadano się jednak w kwestii finansowania przedsięwzięcia i sprawa ucichła.
Gdzie obecnie znajdują się kamienne płyty z literami kutymi w jidisz i
niemieckim - nie wiadomo.

[rita100]

A tu cosik ciykawego ło Żydach w Kiermasach na Warmii - Barczewskiego psisał w
roku 1897,
"Nareszcie wypada nam wspomnieć o jednej jeszcze właściwości ludu naszego,
wspólnej z całą zapewne Polską. Lud warmijski sprzyja Żydom. Woli od Żyda
kupować niż od chrześcijanina. Z Żydem targuje się do zaciętosci i musi
znacznie taniej dostać, niż zażądano. Po długim targowaniu kupuje nareszcie
zadowolony, że Żyda oszukał, a Żyd zaś kontent, że dobrze zarobił, zaprasza
więc z właściwą sobie uprzejmością na inny raz.
Na 60 tysięcy ludności naszej ledwie przypada sześciu Żydów, którzy jednak mają
główny handel i kapitały w ręku."

Malarka Olsztyna

[tralala33]

Frieda Strohmberg mieszkała w opisywanje kamienicy w latach 1910-1927. Do
Olsztyna sprowadziła się z Wuerzburga w odległej Bawarii. Jako absolwentka
akademii sztuk pięknych w Monachium i Brukseli oraz akademii artystyczno-
pedagogicznej w Kassel podjęła pracę jako nauczycielka rysunku w liceum żeńskim
(Luisenschule) w Olsztynie (przy dzisiejszej ulicy Wyzwolenia 30).

W swoim dwupokojowym mieszkaniu przy ulicy Warmińskiej 25 (Langgasse) urządziła
artystyczne atelier, w którym gościła miejscowych artystów oraz
intelektualistów. W tym czasie przebywali i tworzyli w Olsztynie, przeważnie
przejściowo, tacy znani miejscowi artyści jak chociażby : pisarz Walter Harich
(1888-1931), późniejszy sławny architekt Erich Mendelsohn (1887-1953), malarka
(uczennica Friedy Strohmberg) Ingrid Wagner-Andersson) (1905-1970) oraz poetka
Hedwig Bienkowski-Andersson (1904-1984).Twierdzenie jednak, że spotykała się u
niej miejscowa bohema jest niewątpliwie przesadne, ponieważ w Olsztynie tamtych
czasów takiej bohemy w ścisłym tego słowa znaczenieu po prostu nie było.

Prace Friedy Strohmberg należały do bardzo popularnych w mieście. Utrzymane
były w stylu niemieckiego i francuskiego późnego impresjonizmu oraz
ekspresjonizmu. Prezentowały przeważnie miejscowe realia?wyrmińskie krajobrazy,
ulice i zaułki olsztyńskiego Starego Miasta, zamek oraz epizody i portrety,
wobec często dekorowano nimi mieszczańskie mieszkania. Szczegółem wartym
podkreślenia jest to, że jej prace zdobiły ściany reprezentacyjnych pomieszczeń
w nowym ratuszu. Były to obrazy zatytułowane: "Wiosna nad Łyną" (1916), "Chłopi
warmińscy"(1916) oraz "Spojrzenie na nowy ratusz"(1922).

W 1927 malarka poślubiła lekarza dentystę Alberta Jacoby i wyjechała z nim do
Berlina, gdzie oboje zamieszkali. Jako Żydzi w roku 1936 emigrowali do Belgii.
Stamtąd w 1940 usiłowali przedostać się do Francji. Podczas tej ucieczki przed
hitlerowcami oboje stracili życie w okolicznościach, których nie udało się
dotąd wyjaśnić.
www.wm.pl/Index.php?ct=olsztyn&id=15143

[rita100]

To właśnie tekst Piechockiego. Należy jej się to miejsce na Warmii.
Ale ciekawe jest ich znikniecie w niewiadomych okolicznościach.

[gajowy555]

No jó, a gdzie dzisioj można łobejrzeć łobrazy ty malarki. Czy zachowały sia i
może we Łolstynie wiszó na ścianach łurzędów czy Galeryj?

[rita100]

Powinny wisiec eszcze w Ratuszu, no chyba, że jekis kolekcjoner zabrał.
Nikt sia tym nie jinteresuje i nigdzie ło tam nie psisze.

[rita100]

tralala33 04.07.06, 20:48 + odpowiedz

Andreas Kossert pisze o najsławniejszym w XIX wieku rodowitym Mazurze,
żydowskim przedsiębiorcy, który stał się królem kolei żelaznych. Nazywał się
Bethel henry Strousberg, a życiorys miał tak barwny i pełen wzlotów i upadków,
że aż trudno uwierzyć, że był człowiekiem z krwi i kości a nie bohaterem
sensacyjnej powieści. To jutro o nim tu dopiszę.

Tralala, zaboczyłaś ło nim. Jeka to sensacyjna historyja ?

[tralala33]

Rychtycznie, am zaboczyła ło boraczku. Zaro Woma łopowziem ło tym królu kolei
żelaznych w Prusiech, tak jeno dodam, że do zielgiego bogactwa doszed a potam
łurał w bziedzie i ... zapomnieniu!

[tralala33]

Bethel Henry Strousberg (urodzony jako Baruch Hirsch Strausberg, używał też
nazwiska Bartel Heirich Strausberg) urodził się w 1823 roku w Niborku
(dzisiejszej Nidzicy) jako potomek żydowskiej rodziny od dwóch pokoleń
zamieszkałej w tym mieście. Zmysł do interesów odziedziczył zapewne po swoim
dziadku, Baruchu Chemiaku (który zmienił nazwisko na Nehemias Baruch), który to
dziadek doszedł do znacznego majątku na handlu. Nehemias Baruch jako jedyny w
powiecie niborskim zdołał wywiązać się z rujnujących kontrybucji furażowych dla
wojsk napoleońskich. Był człowiekiem religijnym, dlatego zadbał o budowę
pierwszej w Niborku bożnicy. Po jego śmierci dobrze funkcjonującą firmę przejął
jego syn Abraham Baruch, ojciec naszego bohatera. On to zmienił nazwisko na
Strausberg, a ożenił się z Caroline Gottheimer z Inowrocławia. Razem doczekali
się dziewięciorga dzieci. Rodzinny interes nie szedł już tak dobrze, jak za
czasów Nehemiasa Barucha, gdyż Abraham bardziej interesował się sztuką i
literaturą niż biznesem. Najwyraźniej jednak był nietuzinkową postacią, gdyż w
trakcie wojen wyzwoleńczych nawet generałowie pruscy nie szczędzili mu pochwał
jako ‘Żydowi pozostającemu pod ochroną’.

[tralala33]

Syn Abrahama, Baruch Hirsch Strausberg ukończył szkołę w Królewcu, zdając małą
maturę, a po przedwczesnej śmierci ojca wyjechał do Londynu, do wuja ze strony
matki, Gottheimera. Tak to szesnastoletni Baruch z Niborka trafił do
największego ówcześnie miasta świata, czteroipółmilionowego Londynu. Tam szybko
zanglicyzował sobie nazwisko na Bethel Henry Strousberg, wstąpił też do
kościoła anglikańskiego i poślubił Angielkę Mary Ann Swan. (co by na to
powiedział dziadek, religijny Żyd, Nehemias Baruch?).

Bethel Henry samodzielnie zdobywał wiedzę ekonomiczną działając w
licznych ‘building societies’, czyli spółdzielniach budowlanych. Stopniowo piął
się na coraz wyższe stopnie drabiny w londyńskim mieszczaństwie. Jednak gdy
jego pracodawca zbankrutował Bethel Henry wyjechał z Londynu do Berlina. Tam
dostrzegł potencjał tkwiący w budowie i rozbudowie kolei żelaznych w Prusach,
stojących pod tym względem daleko w tyle za Anglą. Tylko w samych prusach
Strousberg doprowadził do budowy 1700 kilometrów dróg żelaznych. W Prusach
Wschodnich wybudował Wschodnipruską Kolej Południową łączącą Rastembrok
(Kętrzyn), Lec (Giżycko) i Ełk. W ten sposób połączył mazury do sieci
kolejowej. Dalej poprowadził linię do Prostek, do granicy Prus z Imperium
Rosyjskim, skąd powstało połączenie kolejowe do Moskwy i Petersburga.

[tralala33]

Pracując na terenie Prus Wschodnich Bethel Henry nie zapomniał o swoim
pochodzeniu. Swoim rodzicom wystawił okazały pomnik na niborskim cmentarzu, a
sam zakupił w mieście kilka parcel i domów.
Kariera Bethela Strousberga była oszałamiająca. Nabywając kolejne majątki
ziemskie wszedł do kręgu pruskich właścicieli ziemskich. Stał się właścicielem
pałaców, zamków i fabryk. W latach 1864-1870 nabył dobra ziemskie o powierzchni
ponad 47 tysięcy hektarów. Poza swoją główną siedzibą, Pałacem Strousberga w
Berlinie przy Wilhemstrasse, miał też pałac przy Grosvenor Place w londyńskiej
dzielnicy Westminster (bardzo dobry adres!).

Jednak fortuna kołem się toczy. Jeszcze niedawno Fryderk Engels z zawiścią
pisał: "Największym człowiekem Niemiec jest bezwarunkowo Strousberg. Ten gość
zostanie lada chwila niemieckim cesarzem. wszędzie, dokądkolwiek pojdziesz,
mówi się tylko o Strousbergu.' Kilka lat później wiele inwestycji okazało sie
nietrafionych, inne były jak kolos na glinianych nogach. W ciągu kilku lat
imperium Strousberga rozpadło się, a on sam umarł w nędzy i poniżeniu. W 1884
roku pochowano go bez rozgłosu na berlińskim cmentarzu św. Mateusza. (wg.
Książki Andreasa Kosserta, Mazury – zapomniane południe Prus Wschodnich).
Czy to nie jest postać na niezły film albo książkę?

[rita100]

Jest to dobry scenariusz na film, na pewno. Przykład fortuny, która sie kołem
toczy, a już wśród żydów to raczej ewenement.

Ale to mnie ciekawi:
"Pracując na terenie Prus Wschodnich Bethel Henry nie zapomniał o swoim
pochodzeniu. Swoim rodzicom wystawił okazały pomnik na niborskim cmentarzu, a
sam zakupił w mieście kilka parcel i domów.'

Só eszcze w Nidzicy jekie pozostałości po nimi ?

[tralala33]

Myślałam, ze prędzej zachowała się synagoga ufundowana przez dziadka Bethela
Strousberga, ale nie - w Nidzicy nie ma synagogi. Są za to dwa cmentarze
żydowskie lub też to, co z nich się zachowało. Rodzice Strousberga zapewne
zostali pochowani na starym cmentarzu

www.izrael.badacz.org/zydzi_w_polsce/katalog_mazury_nidzica.html
- Cmentarz żydowski w Nidzicy (ul. Nowomiejska)
Stary cmentarz żydowski w Nidzicy został założony w pierwszej połowie XIX
wieku. Ostatni znany pochówek odbył się pod koniec lat 30-tych XX wieku.
Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali cmentarz.
Na powierzchni 0,1 hektara zachowało się około 15 nagrobków, z których
najstarszy pochodzi z 1870 roku. Macewy wykonano z piaskowca, z widocznymi
rzeźbionymi dekoracjami i inskrypcjami w języku hebrajskim oraz niemieckim.

[tralala33]

Pałac Strousberga w Berlinie – zaprojektowany przez archtekta Augusta Ortha, i
zbudowany dla Strousberga w latach 1867-1870. Po bankructwie Strousberga
budynek wynajęto Ambasadzie Wielkiej Brytanii i Irlandii. Pałac Strousberga
stał sie przykładem wyrafinowanego luksusu w archtekturze Berlina. Poważnie
uszkodzony w czasie II wojny światowej został wyburzony w latach 1950-tych.
en.wikipedia.org/wiki/Imagealais_Strousberg_-_Facade.jpg

[rita100]

Czyli nic nie pozostało z coby upamiętniało te majętności Strousberga, tylko
kolej, kolej pewnie jeszcze jest.
I Berlin stracił zabytki w czasie wojny.
A ten pałac niby prosty w swej budowie , a jednak okazały i tylko te kolumny
mówią o pałacowości. Wygląda jak budowla szerokiej prostej kamienicy.

[rita100]

Łoglondajónc eszcze roz "Dzieje olsztyńskich ulic" łobacyłam notatke ło Żydach w
Łolstynie.

"Nie sposób nie wspomnieć w jednej z najbardziej znanych , nie tylko przez
mieszkańców ulicy Prostej z poczatku XX wieku, żydowskiej firmie handlowej Maksa
i Georga Hirschfeldów polecającej szeroki wybór towarów. Sklep ten słynął przede
wszystkim z tego, że targowane ceny były w nim nie tylko dozwolone, ale i wskazane."

[rita100]

To łuż ziemy co ło Mendelsonie wyszła nowa ksiójżka.

forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=38446&w=56380965&a=56856224
miasta.gazeta.pl/olsztyn/1,35189,3901498.html
W 120 rocznicę urodzin słynnego architekta Borussia wydała poświęconą mu
książkę Erich Mendelsohn. Olsztyn - Jerozolima - San Francisco

[rita100]

forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=38446&w=70911299&a=70911299

[rita100]

Wiele pieśni o Żydach powstawało w gwarze mazurskiej i warnijskiej. Było ich
przecież dość dużo w Prusach.
Oto jedna z nich.

Mówiuł-że nam arabin,
że my wszyscy Żydzi,
że my wszyscy Żydzi.
A my wszyscy głosym krykniym,
aj waj aj waj rari tari ra,
tari rari tari rari tari rari
rum bum bum.


Żydzi z tej przyczyny nie byli niezadowoleni, wręcz przeciwnie dużo swoich
dowcipów sami wydają, bawić się przy tym to oni potrafią.

[rita100]

A na Warbiji tak śpsiewoli:

Żydóweczko chodź pod mostek
nie póda, bo szabas
nie póda, bo szabas
By ma mama łobziuła,
bym na szabas nie poszła
By ma mama łobziuła,
bym na szabas nie poszła
ra rara ra, ra rara ra
by ma mama łobziuła
bym na szabas nie poszła
bym na szabas nie poszła

[rita100]

Jechali Zydy do chalamuzy
jeden buł mały, drugi buł duzy.
Jechali w dziyń, wjychali na piyń
jechali noc, wjechali w kloc
Kupsili sobzie ślydź i kołoc.

[rita100]

Żydzi, Żydzi, Żydzi,
jek woma sia wzidzi,
Żydóweczka ślepo
a Żydek nie wzidzi.
Trala lala lala
trala lala lala

Tak tyż spsiewali na Warniji i Maziurach

[rita100]

Dom Mendelsohna odzyska blask dzianki Borussi. Bez siuła lat buł
zaniedbany i zaboczony. Fejn co zabytek i świadectwo projektu
Mendelsona bandzie tantnił życiem, a nawet przynosił zyski.
Warto buło.
miasta.gazeta.pl/olsztyn/1,35189,4926335.html?nltxx=1078250&nltdt=2008-02-14-02-06
Wspólnota Kulturowa Borussia świętuje zakończenie pierwszego etapu
renowacji budynku. W przyszłym roku ma w nim powstać Centrum Dialogu
Międzykulturowego.
Kilka lat temu zabytkowy Dom Przedpogrzebowy przy ul. Zyndrama z
Maszkowic groził zawaleniem. Ściany pękały, dach przeciekał, a sufit
mógł spać każdej chwili. Teraz budynek jest w dużo lepszym stanie.
Blask odzyskała sala pożegnań i wieńcząca ją piramida z błękitnymi
mozaikami i fioletowymi tynkami. - Chcemy, żeby ten obiekt zachował
historyczną wartość i by nowa funkcja nie przysłoniła jego urody -
zaznacza Wiktor Knercer z Borussii.

Jest jeszcze dużo pracy, ale jak dobrze pójdzie, wkrótce powstanie
tu wspomniane Centrum Dialogu Międzykulturowego z biblioteką,
czytelnią i siedzibą wydawnictwa."

[rita100]

1812- Edykt królewski zrównujący w prawach społeczność żydowską w całych Prusach
Wschodnich. Na Warmii do 1772 roku obowiązywał zakaz osiedlania się Żydów.

[rita100]

21 merca 1887- W Olsztynie urodził się Erich Mendelsohn, niemiecki architekt
modernistyczny. Jego najbardziej znane dzieła powstały w stylu
ekspresjonistycznym, np. obserwatorium astronomiczne w Poczdamie (tzw. wieża
Einsteina), domy towarowe: Weichmanna w Gliwicach i Rudolfa Petersdorffa
(obecnie Kameleon) we Wrocławiu czy szpital rządowy w Hajfie. W rodzinnym
mieście zaprojektował jeszcze jako student domu przedpogrzebowy przy ul.
Zyndrama z Maszkowic (zm. 15.09.1953 w San Francisco).

[rita100]

Aswerius - Ahaswerus - imię Żyda wiecznego tułacza.
Ze slowniczka gwary warnijskiej i maziurskiej

[rita100]

forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=38446&w=75760266&a=77923003

[rita100]

To je powziedzenie Zydów Pruskich
"Być cierpliwym, to nie znaczy być obojętnym."
"Duldsam heisst nicht, gleichgultig seyn."

Jednym z tych odnowicieli był: David Friedlander, urodzony w 1750 roku w
Królewcu, fabrykant jedwabiu w Berlinie.
forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=38446&w=75760266&a=77923003

[rita100]

Je taka mazurska psieśniczka ło 'Z-idzie'. Zaśpsiewoła jó Wilhelmina Kropp ze
Starej Rudówki, a nauciła sie jyj kedy pracowała u mazurskiego gbura w Rudówce.

Płakoł Z-id, płakoł Z-id,
panna sia go wypytuje,
cego tyn Zyd lamentuje.
Chciołbym jo, chciołbym jo
do sionecki twojy, do siynecki twojy.
Panna sie go uzaliła
do siynecki go wpuściła.

Płakoł Z-id, płakoł Z-id,
panna sia go wypytuje,
cego tyn Zyd lamentuje.
Chciołbym jo, chciołbym jo
do izdebtki twojej, do izdebtki twojej.
Panna sie go uzaliła
do siynecki go wpuściła.

Płakoł Z-id, płakoł Z-id,
panna sia go wypytuje,
cego tyn Zyd lamentuje.
Chciołbim jo, chciołbim jo
pod łozycko twoje, pod łozycko twoje.
Panna sie go uzaliła
do siynecki go wpuściła.

Płakoł Z-id, płakoł Z-id,
panna sia go wypytuje,
cego tyn Zyd lamentuje.
Chciołbym jo, chciołbym jo
pod kosulke twojó, pod kosulke twojó.
Panna sie go uzaliła
do siynecki go wpuściła.

Płakoł Z-id, płakoł Z-id,
panna sia go wypytuje,
cego tyn Zyd lamentuje.
Chciołbym jo, chciołbym jo
krusinke podsiamrać, krusynke podsiamrać.
Panna sie go uzaliła
i podsiamrać mu tyz dała.

Macie dosyć !

[rita100]

forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=38446&w=88844790