Pawłowice

[madohora]

Szkoła Powszechna nr 2 – państwowa szkoła dla dzieci ewangelickich. Funkcjonowała
we własnym budynku od 1902 roku do wybuchu II wojny światowej. Budynek
znajdował się na gruncie o powierzchni 68,5 ara. W jednej sali o powierzchni
54 m2 uczyło się 30 dzieci. W budynku znajdowało się mieszkanie kierownika szkoły
o powierzchni 90 m2. W szkole uczyło dwóch nauczycieli, zajęcia prowadzone
były w języku polskim, a obowiązkowym przedmiotem był język niemiecki. Po wojnie
w budynku tym mieściła się szkoła oraz przedszkole. Obecnie znajdują się w nim mieszkania komunalne.

[madohora]

W latach 1939–1945 zajęcia odbywały się w Szkole Powszechnej nr 3, która
w tym czasie była jedyną szkołą niemiecką w Krzyżowicach. W okresie okupacji
niemieckiej nie było szkół wyznaniowych.

[madohora]

Ignacy Alojzy Skrzyszowski (1725–1802), urodzony Łaziskach Rybnickich,
pochodził z rodziny szlacheckiej, w 1751 przyjął święcenia kapłańskie, przez 6 lat
był proboszczem w Pielgrzymowicach, od 1765 roku został proboszczem parafii
w Krzyżowicach, gdzie pracował do 1802 roku. Budowniczy barokowych murowanych
kościołów w Krzyżowicach i Szerokiej oraz zabudowań przykościelnych; założyciel
fundacji charytatywnej wspierającej w XIX wieku w dekanacie żorskim i okolicach
osoby wyrażające chęć nauki w gimnazjum lub na studiach, został
pochowany w krypcie kościoła w Krzyżowicach

[madohora]

PNIÓWEK

[madohora]

Tomasz Kowalczyk (1879–1963), urodzony w Krzyżowicach, działacz społeczny,
gospodarczy i narodowy na Górnym Śląsku, publicysta, prezes Polskiego
Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” na Górnym Śląsku, założyciel kilku gniazd
Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” na Dolnym i Górnym Śląsku, dyrektor
Oddziału Śląskiego Towarzystwa Banku Wzajemnych Ubezpieczeń „Vesta”
w Poznaniu z siedzibą w Katowicach, prezes Związku Towarzystw Kupców Polskich
w woj. śląskim

[madohora]

Piotr Wojtek (1899–1991), długoletni kierownik szkoły, organista, krzewiciel
oświaty, organizator czytelnictwa, chóru kościelnego, kółek i festynów śpiewaczych,
stworzył amatorski ruch teatralny. Pełnił funkcję sekretarza gminy, współorganizował
elektryfikację Krzyżowic, propagował sadownictwo. W czasie II wojny światowej
dwukrotnie aresztowany i więziony m.in. w obozach koncentracyjnych w Oświęcimiu,
Dachau i Buchenwaldzie; po zakończeniu II wojny światowej organizował
polską szkołę wraz z odremontowaniem jej zniszczonego budynku

[madohora]

Plebania, wybudowana w 1778 roku staraniem proboszcza Ignacego Skrzyszowskiego,
przekształcona w 1800 roku w barokową, wzniesiona na planie prostokąta
o zaokrąglonych narożnikach, z niewielką nowszą przybudówką od frontu,
układ wnętrz trzytraktowy z sienią na osi, dach mansardowy z nowszymi lukarnami,
kryty dachówką

[madohora]

Przydrożny krzyż, wzniesiony w 1842 roku, wykonany z piaskowca z płaskorzeźbioną
figurą Matki Boskiej, fundatorzy Józef i Anna Fox (ul. Ligonia)

[madohora]

Folwark w zespole dworskim – dwór, stare zabudowania folwarczne, w tym
spichlerz z 1884 roku (ul. Ligonia przy granicy z Warszowicami)

[madohora]

KRZYŻOWICE

[madohora]

Krzyżowice (niem. Kreutzdorf) – wieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie pszczyńskim, w gminie Pawłowice. Powierzchnia sołectwa wynosi 9,86 km², a liczba ludności 1036, co daje gęstość zaludnienia równą 105,1 os./km².

[madohora]

W dokumencie sprzedaży dóbr pszczyńskich wystawionym przez Kazimierza II cieszyńskiego w języku czeskim we Frysztacie w dniu 21 lutego 1517 roku wieś została wymieniona jako Krziziowicze.
W XVI wieku właścicielem Krzyżowic był Girzyk Slezana, następnie Jan Pawłowski. Powstał tu wówczas folwark pańszczyźniany. Od połowy XVI wieku wszyscy mieszkańcy Krzyżowic byli ewangelikami. Protestantyzm utrzymywał się do połowy XVII wieku.

[madohora]

Na początku marca 1945 roku ewakuowano mieszkańców Krzyżowic, ponieważ wieś leżała w bezpośrednim sąsiedztwie frontu. Do końca listopada 1945 roku Krzyżowice tworzyły samodzielną gminę, a 1 grudnia 1945 weszły w skład gminy zbiorczej z siedzibą w Pawłowicach. W 1972 weszły w skład utworzonej gminy Pawłowice. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa katowickiego.

[madohora]

KRZYŻOWICE KOŚCIÓŁ

[madohora]

Najstarszy odcisk pieczęci Pniówka pochodzi z dokumentu z 1833 roku, w polu
pieczętnym widoczne jest godło kolonii: pień drzewa z odrąbaną koroną, nad pniem
wzniesiony jest topór, napis na pieczęci jest niewyraźny: OBER [?] PNIOWEK/PLESSNER/
CREYS (Górne [Bzie?] Pniówek/Okręg Pszczyna). Pieczęć taka używana była
do lat sześćdziesiątych XIX wieku. Na dokumencie z 1867 roku, przechowywanym
w archiwum w Pszczynie, widoczna jest pieczęć bez godła z napisem: GEMEINDE/
PNIOWEK/KR[EIS]/PLESS (Gmina Pniówek/Okręg Pszczyna). W czasach polskich
(po 1922 roku) wykonano pieczęć z orłem w koronie i napisem w otoku: Gmina
Pniówek/Powiat Pszczyna. Herb Pniówka nawiązuje do godła z pierwszej pieczęci,
które umieszczono w tarczy herbowej, w czasach współczesnych dodano mu barwy.

[madohora]

W 1787 roku Pniówek powiększył się o kolejne gospodarstwa założone przy
drodze z Pawłowic do Jastrzębia Górnego, a nazwa drogi i nowej osady Wyssoka
mogła pochodzić od nazwiska założyciela. W osadzie nie zbudowano szkoły, dzieci
chodziły więc do położonej najbliżej szkoły w Bziu, a ich rodzice musieli wziąć na
siebie część kosztów utrzymania nauczyciela. W Pniówku nigdy nie było kościoła,
mieszkańcy wyznania katolickiego należeli do Parafii Świętych Apostołów Piotra i Pawła
w Bziu, ich przedstawiciel zasiadał w radzie parafialnej, zaś ewangelicy uczęszczali
do kościoła ewangelickiego w Golasowicach.

[madohora]

W 1787 roku Jan Baptysta von Wysocki zmienił nazwisko na Johann Baptist von
Hoff. W tym samym roku, drogą licytacji dział Lasowskiego i Hoffa (Wysockiego)
w Bziu Górnym, do którego przynależała kolonia Pniówek za kwotę 18 tysięcy 300
talarów reńskich nabył Karol von Gusnar i Komorno – pierwszy królewski komisarz
marszowy powiatu pszczyńskiego, właściciel Pawłowic i Pielgrzymowic

[madohora]

Kolonia nadal pomyślnie się rozwijała i w roku 1855 liczyła 183 mieszkańców;
w roku 1861 już 206 (zajmowali 32 domostwa i 30 budynków gospodarczych), płacono
121 talarów reńskich podatku. Wśród mieszkańców, co było regułą na tym terenie,
przeważali katolicy (139) nad ewangelikami (67), nie do końca osiągnięto
więc cele germanizacyjne Fryderyka II, bo katolicy najczęściej byli ducha polskiego.
Większość mieszkańców posługiwała się gwarą śląską. Głównym źródłem utrzymania
była praca na roli, w osadzie hodowano m.in. 51 krów i 17 jałówek. W kolonii
mieszkali też rzemieślnicy, tacy jak szewc, krawiec, bednarz, kramarz, 8 powroźników, a czas umilało 4 muzykantów. W 1863 roku mieszkańców było już 220 (143
katolików, 77 protestantów). Tereny Pniówka, rozciągające się poza obszarem kolonii,
w ciągu kolejnych lat zmieniały właściciela, mieszkańcy, jako ludzie wolni,
zmiany własnościowe przyjmowali jednak ze spokojem, bowiem ich one nie dotyczyły.
W latach 1841–1868 właścicielem Bzia Górnego wraz z Pniówkiem był Karol
von Lippa Koczaren – kapitan w stanie spoczynku i radca dworu, żonaty z Bertą
Gusnarówną z pawłowickiego pałacu. Dobra te nabył od swojego teścia Ferdynanda
von Gusnara, pana na Pawłowicach i Pielgrzymowicach

[madohora]

W latach ok. 1850–1852 Karol von Lippa przeprowadził w swoich dobrach
uwłaszczenie chłopów. Dokumenty dotyczące tej wielkiej reformy przechowywane
są w archiwum w Pszczynie, w większości są nieczytelne

[madohora]

W majątkach hodujących owce zatrudniano owczarza – przyuczonego i zamiłowanego
w swym fachu specjalistę. Hodowla owiec nie była łatwa i jej organizację
rozpoczynano najczęściej od wyszukania odpowiedniego specjalisty, a jego obowiązki były podobne do tych, które wykonywał tzw. szwajcar w oborze. Owczarz
był zobowiązany do całkowitej obsługi zwierząt, czyli do utrzymania czystości
w owczarni, przygotowania i podawania karmy, wypasu, dojenia, pilnowania spraw rozrodu itp.

[madohora]

W 1911 roku do pobliskiego Bzia Górnego dotarła kolej, pniówczanie mogli korzystać
z linii Żory – Pawłowice – Jastrzębie – Wodzisław i oddanego do użytku
dworca kolejowego. Dla dzieci duże znaczenie miało wybudowanie nowej, murowanej
szkoły katolickiej w Bziu Górnym, z przeznaczeniem dla tej wsi i Pniówka. Parcela
pod budowę, leżąca między szkołą ewangelicką a dobrami Reitzeinsteinów w Bziu
Górnym, została zakupiona w 1908 roku. Koszt budowy wyniósł 46 tysięcy 340 marek,
z czego Pniówek przekazał dwa tysiące. Dzieci wyznania ewangelickiego uczęszczały
nadal do szkoły ewangelickiej w Bziu.

[madohora]

1 września 1939 roku wojska niemieckie wkraczające drogą od strony Jastrzębia-
-Zdroju zajmowały kolejne miejscowości. Wkrótce Górny Śląsk został wcielony do
III Rzeszy, rozpoczął się czas okupacji i wszystkich związanych z nią cierpień oraz
prześladowań. Dzieci z Pniówka przeniesiono do zniemczonej szkoły w Bziu Górnym,
tam też, w szkole ewangelickiej, utworzono niemiecki urząd gminny, któremu
podlegali mieszkańcy, a nowa nazwa miejscowości brzmiała Pniowek. Na rozkaz
Niemców zburzony został Pomnik Niepodległości (odbudowany w 1982). Z dworca
kolejowego w Bziu Górnym odchodziły transporty mieszkańców wcielonych do
Wehrmachtu, którzy z płaczem i przy śpiewie kościelnych pieśni odjeżdżali na front.
Równocześnie rodził się podziemny ruch oporu. Do struktur Związku Walki Zbrojnej,
przekształconego w lutym 1942 roku w Armię Krajową, przystępowali kolejni
mieszkańcy Pniówka. Szczególnie wielkich okrucieństw za działalność patriotyczną
doświadczyły rodziny Tekla, Goszyc i Nowok, z których wielu zostało zamordowanych,
osadzonych w więzieniach i obozach koncentracyjnych, często po ciężkich torturach

[madohora]

Jeszcze w 1945 roku decyzją nowych władz Pniówek został włączony w skład
gminy wiejskiej Pawłowice, tracąc trwające prawie 170 lat więzy z Bziem Górnym
włączonym do Golasowic. W 1954 roku Pniówek wraz z Pawłowicami tworzył tzw.
gromadę, w 1973 wszedł w skład utworzonej wtedy gminy Pawłowice.

[madohora]

Karol von Gusnar i Komorno, kornet konnicy Lossow-Bosniaken, pierwszy
królewski komisarz marszowy powiatu pszczyńskiego, właściciel Pawłowic i Pielgrzymowic,
w 1787 roku drogą licytacji nabył dział Lasowskiego i Hoffa (Wysotzkiego)
w Bziu Górnym, do którego należała kolonia Pniówek

[madohora]

Karol von Lippa Koczaren, kapitan, w latach 1841–1868 właściciel Bzia Górnego
wraz z Pniówkiem, zakupił te dobra od teścia Ferdynanda von Gusnara, w latach
ok. 1850–1852 przeprowadził w nich uwłaszczenie chłopów

[madohora]

Jan von Reitzeinstein, baron, właściciel Pawłowic i Bzia Górnego w latach 1905–1941, królewski pruski rotmistrz

[madohora]

Krzyż przydrożny z figurą Matki Boskiej z pierwszej połowy XIX wieku (obok ronda – skrzyżowania ulic Orla i Krucza)