BARBÓRKA

[madohora]

Była czczona już w VII wieku, ale le-
gendy o niej wywodzą się zapewne
z podań wcześniejszych, może z ju-
deo-chrześcijańskich midraszów. Może cho-
dziło w nich o zaakcentowanie idei nawraca-
nia pogan na chrześcijaństwo?
W legendzie szczegóły nie mają wartości
historycznej, są bowiem tylko wątkiem fa-
bularnym. Biografia św. Barbary to „utka-
na legenda”.
Ród św. Barbary brał swój początek od
Jessego, był więc rodem królewskim i Bar-
bara miała prawo do dziedziczenia tronu.
Osierocona przez matkę we wczesnych la-
tach życia, piękna i uzdolniona królewna
wychowywała się pod opieką i kierunkiem
ojca o imieniu Dioskur, mieszkańca He-
liopolu. Ojciec zabronił jej bywać między
ludźmi i zmusił do zamieszkania w wieży
zamku obronnego, która posiadała tylko
dwa niewielkie okna.
Barbara, spędzając w wieży długie, samot-
ne godziny, wznosiła wzrok ku niebu, po-
dziwiała wschody i zachody słońca, a nocą
wpatrywała się w usiany gwiazdami firma-
ment niebieski.
Zdarzyło się, że pobożny kapłan lub któ-
ryś z domowników objaśnił jej zasady reli-
gii chrześcijańskiej i udzielił sakramentu
chrztu świętego. Barbara zniszczyła wów-
czas posiadane posągi bożków i ślubowała
dziewictwoChrystusowi. Dla uczczenia Trój-
cy Przenajświętszej rozkazała wybić trzecie
okno w wieży, a na murze umieściła krzyż.
Ojciec, dowiedziawszy się, że Barbara zosta-
ła chrześcijanką, torturował ją i zamierzał
zabić. Wówczas Barbara uciekła w górzysty
teren. Tam otworzyła się przed nią skała,
chroniąc ją w swym wnętrzu przed gniewem
pogańskiego ojca. Przez jakiś czas ukrywała
się w jaskini. Anioł Pański przynosił jej Cia-
ło Pańskie na pokarm i pociechę. Zdradzona
i oddana przez ojca pod sąd lokalnej władzy,
została, po torturach, przez niego zamordo-
wana. Ojca za karę spotkała nagła śmierć
od pioruna. Działo się to w Nikodemii około
roku 306, za czasów cesarza Maksymiliana
Dazy. Za to, że poniosła śmierć dla Chrystu-
sa wśród tak wielkich mąk i boleści, św. Bar-
bara została wyniesiona na ołtarze.
Istnieją różne wersje tej legendy: greckie,
łacińskie, syryjskie, ormiańskie, a w każdej
zawarta jest część prawdy. Nie sposób tak-
że ustalić miejsca powstania legendy, która
męczeństwo św. Barbary umiejscawia już to
w Antiochii, już to w Nikomedii, innym ra-
zem jeszcze w Heliopolis, a nawet w Toskaniii Rzymie.
Jest i polska legenda. Według niej święta
Barbara była córką Zabrzeskiego, pana na
włościach nad Odrą koło Gogolina, zwa-
nego „Skarbnikiem w kopalni”. Krzyż po-
kutny w Łagiewnikach stoi na mogile bra-
ta św. Barbary, zmarłego z tęsknoty za nią,
gdy poniosła śmierć z ręki ojca.
Młodego panicza pochował pod kamien-
nym krzyżem stary sługa Zabrzeskich,
późniejszy pustelnik na Górze św. Anny,
pokutujący za swoje i swego pana grzechy.
Popularność zawdzięcza św. Barbara temu,
że jest, obok patronów imion własnych –
św. Ignacego, św. Józefa i św. Anny, pa-
tronką dobrej śmierci. Chroni od śmierci
nagłej i kto Ją wzywa, nie umiera bez sa-
kramentów świętych.
W XIV wieku zaliczano św. Barbarę do gro-
na świętych pomocników – orędowników.
Należący do tego specyficznego, elitarne-
go grona święci mają specjalne przywileje,
dzięki którym ich wstawiennictwo może być
pomocne, wręcz skuteczne dla wielu chrześ-
cijan zwracających się o pomoc w niebez-
piecznych sytuacjach. Tak więc, popularność
św. Barbary w połączeniu z przypisywaniem
jej cudownych możliwości spowodowała, że
stała się ona patronką wielu stanów i niezli-
czonej liczby zawodów. Fakt, że św. Barbara
była wierna Chrystusowi aż do śmierci oraz
świadomość tylu dobrodziejstw doznanych
dzięki jej wstawiennictwu sprawiły, że za swą
orędowniczkę i opiekunkę obrali ją konający,
zagrożeni nawałnicą, architekci, ludwisarze,
kowale, więźniowie, flisacy, saperzy, górnicy,
strażacy, żeglarze, artylerzyści, kolporterzy
i łącznicy AK w czasie II wojny światowej
oraz komandosi z Europy Zachodniej. Św.
Barbarę za patronkę wybrali sobie również
ojcowie jezuici, którzy budowali kościoły pod
jej wezwaniem. Św. Barbara jest ponadto pa-
tronką życia rodzinnego.
W XIV w. szerzył się kult relikwii św. Bar-
bary. Czczono je w Wenecji, Rzymie, Pia-
cenzy, Riati, Pradze, a także na Pomorzu.
O tym, że posiadają relikwie św. Barbary, są
przeświadczeni Koptowie egipscy ze Stare-
go Egiptu. Po dzień dzisiejszy znajduje się
tam kościół pod wezwaniem św. Barbary,
który ma je w posiadaniu. Z tego to powodu
królowie aragońscy pertraktowali w XIII
i XIV w. z władcami Egiptu w sprawie po-
zyskania relikwii tej męczennicy. Rów-
nocześnie przeciwko obfitości relikwii tej
świętej występował Konrad z Waldhausen,
kaznodzieja czeski z XV wieku. Kultu św.
Barbary nie przerwały reformacja Marcina
Lutra ani procesy dechrystianizacyjne
O tym, jak bardzo popularna jest św. Bar-
bara w Polsce, świadczy fakt, że w obrazie
jasnogórskim jest sylwetka tej świętej. Wo-
kół głowy Matki Boskiej i Dzieciątka Jezus
są nimby, które około roku 1431 zostały po-
kryte złoceniami w srebrze. W XV wieku tło
obrazu zostało przykryte srebrną blachą,
na której znajdu-
ją się sceny z życia
Pana Jezusa, Marii
i postać św. Barbary.
Obecność postaci św.
Barbary na obrazie
jasnogórskim świad-
czy o rozwiniętym
kulcie tej świętej.
Cześć okazywana św. Barbarze przejawiała
się w twórczości hagiograficznej, liturgicznej,
a jeszcze bardziej w zwyczajach ludowych
i sztuce. Malowali ją artyści malarze tej mia-
ry co Rafael, Cranach, Matteo di Giovanni,
Dürer, Memling, Holbein i inni. Jej kult prze-
nikał wszystkie dziedziny kultury.
Św. Barbara w tradycji ludowej przed-
stawiana była jako urodziwa dziewczy-
na, zazwyczaj w czerwonych szatach wy-
kończonych złotym haftem. Na śląskich
obrazach przedstawiano ją na wzór Matki
Boskiej Piekarskiej w koronie i złotej au-
reoli z gwiazd. Jej głowa okryta jest za-
zwyczaj białym welonem symbolizującym
dozgonną czystość, niewinność i dziewi-
ctwo ofiarowane swemu oblubieńcowi –
Jezusowi Chrystusowi. Korona lub diadem
to symbol książęcego czy królewskiego
pochodzenia, a także potęgi, władzy, ma-
jestatu i męczeństwa. Aureola nad koroną
to symbol świętości i pełnego zjednoczenia
z Chrystusem.
Początkowo przed-
stawiano św. Bar-
barę trzymającą
w prawym ręku złoty
kielich, później ho-
stię, która symbo-
lizowała udzielanie
jej zagrożonym górnikom. W lewej ręce św.
Barbara trzyma miecz. W ludowej inter-
pretacji symbolika miecza oznacza, że mie-
czem tym św. Barbara ma bronić górników
przed złem pod ziemią i odpędzać wszyst-
kie złe moce.
Stopy św. Barbary są bose lub ubrane w san-
dały. Cała postać okryta jest drogocennym
płaszczem. I wreszcie wieża – miejsce od-
osobnienia, więzienia, a zarazem miejsce
chwały Boga w Trójcy Świętej Jedynego,
której symbolem są trzy okienka.
Ponadto symbolami związanymi z wize-
runkiem św. Barbary są: palma – symbol
męczeństwa, ale i zwycięstwa, klęczący
górnik, piorun w oddali.
W lokalnej tradycji górnośląskiej istnieje inny
wątek z życia św. Barbary, pozostający w opo-
zycji do poprzednio opisanej klasycznej wersji.
A mianowicie, kiedy ojciec gonił Barbarę, by
ją ukarać za przyjęcie chrześcijaństwa, ziemia
się rozstąpiła i przyjęła ją, ratując jej życie. Na
podstawie tego wątku w lokalnej tradycji św.
Barbara została opiekunką górników, którzy
pracują pod ziemią, pomaga im i jest patronką
dobrej śmierci. W ten sposób św. Barbara sta-
ła się patronką wszystkich zawodów, których
adepci są narażeni na utratę życia.
Przede wszystkim jednak jest św. Barbara
patronką górników. Wyrazem czci okazy-
wanej Barbarze przez górników były w ich
domach obrazy i rzeźby tej świętej. Obraz
czy figura znajdująca się w każdym mieszka-
niu to znak wartości wiecznych wpisanych
w świadomość religijną śląskiego górnika.
To przed tymi wizerunkami modliły się całe
rodziny, prosząc św. Barbarę o opiekę nad
ojcem, synem lub bratem.
W mieszkaniu górniczej rodziny wisiał rów-
nież oszklony obraz, na którym w centralnym
polu przedstawiona była podobizna górnika
z napisem: „Boże chroń górnictwo – z Bo-
giem”, a w czterech narożnych polach znajdo-
wały się kolejno: wizerune

[madohora]

Wiymy, że my, górniki, wdycki
a mocno, no a tyż przed każdym
zjazdem rzekali, a rzekomy do
św. Barbórki, coby nos chroniła na dole przy
fedrowaniu. Toż we tyj srogi uciesze, jako
momy ze tyj naszej patronki Barbórecz-
ki, dajcie pozor, bo cosik Wom spamintom,
a połosprowiom ta smutnawo, ale przeca
szykowno legynda ło życiu a śmierci naszej
swiyntyj. A trza Wom wiedzieć, ze św. Bar-
bórka przyszła na świat we III wieku we na-
szej nowej erze, we miejscu, co mianowało
se Nikodemia, we Bitynii nad Propontyn-
dom . Jakoby zaś wtosik z Wos niy wiedział,
kaj to Mo się, to niych wejrzy do tyj Land-
karty, a poszuka tam morze Marmara, kiere
downi zwało się Propontynda, a potym trza
wysznupać takie miejsce Izmit, toż to boła
ta dawniejszo Nikodemio. A znojdziecie to
przy takyj srogi zatoce, teroz to noleży do
Turków, a pirwy boła to kolonia rzymsko.
Łociec od Barbórki mioł na miano Diosko-
rus, a boł z niego zapalony poganin, a przy
tym jeszcze okropny nerwus a dopolyniec.
Noleżoł do tej kasty patrycjuszow-nobilow,
co znaczy – boł szlachetnie rodzony. Wiy-
cie boł łon wdowcym, a jego cera Barbórka
bola jedynaczkom. Padom Wom przesto
festelnie łon Je przoł, no wszystko, co ino
chciała, to zaroski zrobioł. Jyno, jyno jed-
nego niy chciał, coby się wydała, a poszła
we świot za chopym. Łokropicznie szło mu
o łonia, a przeca Barbórka gryfno boła,
a przy tym mondro, aże mondro. No to
beztoż kiej zalotniki zaczli się kryncić wele
chałupy, łon zawar swoja cera we wysoki
wieży, kiero szykownie tam wyrychtował.
Doł Ji tam siedym dziołchow do posługi,
no a tyż przywiod rechtorow, kierzy Jom
mieli bildować, a wysztudiyrować. Toż je-
dyn ze tych rechtorow boł taki fest znany
filozof a tyolog, co zwoł się Orygenes, kiery
to zamia uczyć tyj filozofiji, to Ci wyjawioł
Barbórce cało prawda o Ponboczku a ło
krześcijanach. Jezderkusie! To prowda, ta
piykno wiara jakoś fest a fest spodobała
się, a wlazła do serca Barbórce, iże festel-
nie prosiła a prośby miała, coby Jom ło-
krzcić na krzescijanka. A musicie wiedzieć,
że Dioskorusa nij boło wtedy w doma, po-
jechał do Rzymu, dzisiaj się pado, że we
interesach. Toż jak ino nazad przyjechał, to zaroski
polecioł do swoi dziołchy, a tu pierzonym
się wkurzoł. No bo Barbórka wyciepła na
chasiok wszystkie bożki, a postawila we
izbie krzyż. Mało tego, łona się jeszcze ło-
powożoła a pedziała łojcu, co by tyż się na-
wrocioł, to go dopoloło najwiyncyj, zaczoł
wtedy ciepać pieronami, wiela ino wlazło,
w tyj złosci capnął za miecz a chciał ryp-
noć swoja cera, ino ze łona mu się jakosik
wyrwała a pyrsk nadwor, a potym gibym
do lasu. Dioskorus zły jak szerszyń gonioł
Jom ze mieczym, a wejrzyjcie chciał Jom
chlasnąć. Jyno cud się stoł, bo kiej Barbór-
ka wele skałow przelatywała, naroz łone się
otwarły, no a uwidziła tako dziura, kaj ona
się skroła. A zezłoszczony a wściekły łociec
jeszcze przez dwa tydnie ze swoimi pachoł-
kami sznupał, szukał Jom, a niy poradzioł
znoleś. A był tukej taki biydny pastuch, co
pasoł kozy a swinie. Łon to za złote pacior-
ki przynosioł Barbórce do kryjówki jedze-
nie. Zaś jednego dnio trefio go Dioskorus,
a obiecał mu miyszek strzybnych dynarow,
jako ino pokoże, kaj się Barbórka skroła.
Biydny pastuch a przesto okropnie pragli-
wy łaszczoł się, no to tyż zakludzioł go do
groty, kaj schowała się jego cera. Jezder-
kusie! Dioskorus we złości capnął zaroski
Barbórka za wosy a zaczoł Jom ciongnoć
a wlec dodom, a przy tym calo droga bioł
na zabicie, choćby boł głupi, waloł Jom bez
milosierdzio, kiej pomiarkował, ze omało
bołby jom niy zatrzas. Zaroski tyż zawar
Barbórka we ciemnicy a poszoł do nikode-
myjskiego rzadcy, patrzcie, bo nichce sieb
wierzyć, swoja cera łoszerdzioł, że Mo się
krzescijankom. Nikodemyjski rządca, niy-
jaki Marcijana, znoł Barbórka łod dziecka,
a przesto żol mu się zrobiło tyj fajny a mon-
dry dziołchy. A juści wtedy kozoł przyklu-
dzic Jom do sondu, a tu chciał Jom nazad
nawrocić na pogaństwo. Jyno ze nasza Bar-
bórka twardo stała przy wierze, przy Pa-
noczku, kierejo we sercu miała. Zaś kiej to
pomiarkował Dioskorus, zaczoł się jargać
a ciepać, a tyz pogro-
ził Marcjanowi, ze źle
robi , że poskarży się
u samego cesorza, eli
łon rzondza, rzym-
skie Mo w zocy krześcijanow, kierzy nas-
miewajom się z jejich bogow. Jezderkusie!
Fest wylynknoł się Marcjan, jyno bardzie
boł się o swój stołek, ze go straci. Toz wol
niy wol skazoł Barbórka. Zaroski zaroski
te dzioseckie pogany zaczli prać Jom roz-
gami, a kie już bola cała szczaskano a tyż
sino, to te gizdy łoblikli Jom we włosienica
ze samyj szczyciny, a zawarli do pywnicy,
bo było późno. Zaś nazajutrz jeszcze bardzi
mynczyli a katowali naszo Barbórka. Wiel-
korządca Marcjana kazoł żgać a szarpać
Jom ostrymi hakami, a rynce i nogi rombać
pyrlikami. A jakbyb jeszcze boło mu tego
mało, to te chachary rozpolonymi faklami
przypalali Jom. A na-
sza św. Barbórka dali
miała sioły a umiała
naśmiwać się ze jejich
głupich bożków, a tyż
na głos rzykała. Wtedy wyrodny a zły łociec
niy wytrzimoł a przyskoczył do syndzie-
go, a zaroski chciał być katym swej cery.
Padom Wom, ludziska kierzy, to widzieli,
choć byli poganami, niy poradzili tego spo-
kopić. A nasza św. Barbórka uklynkła na
ziymie, porzykała przez kwila, a potym ze
przeboczyniym wejrzała na swojego łojca,
a sama położyła gowa na gnotek. Farońsko
dziobelski a wyrodny Dioskorus swojym
mieczym rombnoł mocno, a za jednym ra-
zym uromboł gowa. A stalo się to 4 grud-
nia 303 roku. Ledwo ino gowa św Barbórki
spadła na ziymio, toż festalnie zagrzmiało,
a ze czystego nieba rombnoł pieron, kiery
trefioł Dioskorusa a spoloł go na wongiel.
Tyji smutnyj historyji ludziska nigdy aże
nigdy niy zapomnieli. A kiej potym znaleźli
wongiel a zaczli kopać we ziymi, toć zaro-
ski spomiarkowali se na św. Barbórka, kiro
przeca w tyj ziymi się skroła. To tyż dzisiaj
we zocy majom, przajom no a rzykajom do
św. Barbórki górniki we Tyrolu, Saksoni
i Lotaryngii, we Czechach, no a łosobliwie
my na naszym czornym Ślonsku.
Norbert Klosa

[madohora]

WYŻSZY URZĄD GÓRNICZY ŚWIĘTUJE DZIŚ BARBÓRKĘ - Radio Katowice - 30.11.2022

[madohora]

UROCZYSTOŚCI BARBÓRKOWE W TARNOWSKICH GÓRACH - Nasze Miasto - 01.12.2022

[madohora]

BARBÓRKA POLSKIEJ SPÓŁKI GAZOWNICTWA - Radio Maryja - 01.12.2022

[madohora]

W NIEDZIELĘ ZA DARMO ZWIEDZISZ SZTOLNIĘ - www.tuwodzislaw.pl - 01.12.2022

[madohora]

BARBÓRKA CZY DZIEŃ GÓRNIKA - www.wp.pl - 01.12.2022

[madohora]

BARBÓRKA PRZESUNIĘTA NA INNY TYDZIEŃ - Radio Eska - 01.12.2022

[madohora]

BARBÓRKA W KOPALNI SOLI - Gazeta Pomorska - 01.12.2022

[madohora]

BARBÓRKA W KATOWICACH - www.wroclaw.pl - 01.12.2022

[madohora]

BARBÓRKA W CEMENTOWNI OŻARÓW - Echio Dnia - 01.12.2022

[madohora]

OSTATNIA BARBÓRKA W KWK MAKOSZOWY - www.zabrze.com.pl - 01.12.2022

[madohora]

BARBÓRKA W NOWEJ RUDZIE - www.nettg.pl - 01.12.2022

[madohora]

BARBÓRKA TO ŚWIĘTO GÓRNIKÓW I GAZOWNIKÓW - Radio Opole - 01.12.2022

[madohora]

BARBÓRKA Z PRZEMARSZEM I ŚNIADANIEM GÓRNICZYM - www.im.pl - 01.12.2022

[madohora]

WAŁBRZYSKA BARBÓRKA - Dziennik - 01.12.2022

[madohora]

WAŁBRZYCH. STARA KOPALNIA ZAPRASZA NA BARBÓRKĘ - www.walbrzych24. com - 01.12.2022

[madohora]

BARBÓRKA U NMP KRÓLOWEJ POLSKI - Gość - 01.12.2022

[madohora]

NIECH ŻYJE NAM GÓRNICZY STAN. BARBÓRKA W SIEMIANOWICACH - Siemianowice - 01.12.2022

[madohora]

BARBÓRKA, AKADEMIA I POCHÓD LISA - Nasze Miasto - 01.12.2022

[madohora]

WYDOBYCIE WIĘKSZEJ ILOŚCI WĘGLA NIE MOŻE BYĆ KOSZTEM BEZPIECZEŃSTWA - Interia - 01.12.2022

[madohora]

GÓRNICY CZUJĄ SIĘ OSZUKANI - www.spidersweb.pl - 01.12.2022

[madohora]

BARBÓRKA PO RAZ DRUGI BEZ PRZEMARSZU - www.im.pl - 01.12.2022

[madohora]

KIEDY OBCHODZIMY BARBÓRKĘ - Gazeta - 01.12.2022

[madohora]

Barbórka Święta o górnikach pamięta