Łódź

[madohora]

1837
- oddanie monumentalnej Białej Fabryki Ludwika Geyera, wybudowanej w latach 1835–37 przy ul. Piotrkowskiej 282 (dzisiaj w jej murach znajduje się Centralne Muzeum Włókiennictwa); trzypiętrowy gmach, wzorowany na angielskich budynkach fabrycznych, zbudowany został w stylu klasycystycznym i zaliczany jest do najwartościowszych dzieł architektury przemysłowej tego okresu; w 1839 r. uruchomiono w fabryce pierwszą w Łodzi maszynę parową i postawiono pierwszy komin przemysłowy[60][61]; przedsiębiorstwo Ludwika Geyera było największym do lat 60. XIX w. zakładem bawełnianym w Królestwie Polskim[49]; w 2015 r. Biała Fabryka decyzją Prezydenta RP uznana została pomnikiem historii;
- umieszczenie na wieży ratusza pierwszego miejskiego zegara. Przywieziony z zagranicy przez ozorkowskiego fabrykanta Fryderyka Schlössera zegar miał pierwotnie zdobić zakłady braci Fryderyka i Henryka Schlösserów w Ozorkowie, został jednak podarowany Rajmundowi Rembielińskiemu, a on z kolei po pewnym czasie ofiarował go łódzkiemu ratuszowi; po kilku latach przechowywania w ratuszowej piwnicy zegar został zainstalowany na wieży przez zegarmistrza Michała Straganosa
- Łódź liczyła 10 645 mieszkańców

[madohora]

1840
- powiększenie obszaru miasta z 22,1 do 27,4 km² poprzez przyłączenie terenów leśnictw Łaznów (467,5 ha) i Pabianice (część lasu obrębu Retkinia wraz z osadą Kąty o powierzchni 66,5 ha); projekt zatwierdziła Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych; była to ostatnia inkorporacja nowych terenów w XIX w.;
- wytyczenie tzw. Nowej Dzielnicy na przyłączonych do miasta terenach lasu rządowego leśnictwa Łaznów, ulokowanej na wschód od Nowego Miasta i osady Łódka, której najważniejszą arterią została ul. Główna (ob. al. Piłsudskiego); założenie na jej osi dużego centralnego placu, nazwanego ze względu na sąsiedztwo terenów podmokłych Wodnym Rynkiem (ob. pl. Zwycięstwa)
- utworzenie w Nowej Dzielnicy pierwszego w Łodzi parku publicznego (o powierzchni ok. 22 ha), który dzięki właściwościom terenu otrzymał nazwę Źródliska (dawniej zwany Ogrodem Angielskim lub parkiem Kwela, od niem. Quell – źródło, zdrój)[65]; w latach 50. XIX w. zachodnia cześć parku znalazła się w posiadaniu łódzkiego fabrykanta Karola Scheiblera, który wybudował tam swoją pierwszą fabrykę (zwaną Centralną Manufakturą lub Centralą), magazyny i pałac, a na pozostałym obszarze założył ogród ozdobny i użytkowy (dzisiejszy park Źródliska II) i od tego czasu do 1945 r. parkiem publicznym była tylko jego część wschodnia; w latach 80. XIX w. teren parku został wydzierżawiony Franciszkowi Wagnerowi (jednemu z dyrektorów w zakładach K. Scheiblera)[66]; 6 sierpnia 1885 kontrakt na 20-letnią dzierżawę zawarto z Towarzystwem Akcyjnym Zakładów Bawełnianych K. Scheiblera[67] (po wygaśnięciu kontraktu i przeprowadzeniu prac remontowych przez władze miejskie, tak jak wcześniej, park był nadal miejscem odpoczynku robotników okolicznych fabryk); w 1945 r. park Źródliska II został przejęty przez miasto, przebudowany i w 1947 r. otwarty dla społeczeństwa; obecnie w parku (o powierzchni 17,2 ha) znajduje się m.in. Palmiarnia oraz zbiorowisko 45 okazów ok. 250–300-letnich dębów szypułkowych, stanowiące najcenniejszy zabytek przyrody na obszarze Łodzi (najstarszy dąb ma obwód pnia 495 cm); 6 grudnia 1984 r. park został wpisany do rejestru zabytków
- narodziny komunikacji miejskiej – pojawienie się na ulicach pierwszych dorożek konnych (właściciel – Julian Czajkowski);

[madohora]

1843 Łódź liczyła 15 764 mieszkańców

[madohora]

1845
- otwarcie pierwszej szkoły średniej (Powiatowa Szkoła Realna tzw. niemiecko-rosyjska); w 1856 r. przeniesiona do budynku przy Rynku Nowego Miasta, specjalnie wzniesionego dla potrzeb szkoły (obecnie gmach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi);
- (U) otwarcie pierwszej stałej strzelnicy w parku miejskim Źródliska; w kolejnych latach oddano tam również do użytku Dom Strzelców Tarczowych będący siedzibą Łódzkiego Towarzystwa Strzeleckiego (budynek rozebrano w latach 30. XX wieku)
- sprzedaż na licytacji (21 października) nieruchomości Księżego Młyna (m.in. przędzalni) Fryderykowi Karolowi Moesowi (za 14 605 rubli), który do Królestwa Kongresowego przybył z Nadrenii w 1836 r.; kwotę tę przedsiębiorca zobowiązał się spłacać przez 18 lat począwszy od 1848 r.; pełne uruchomienie zakładu włókienniczego nastąpiło po 1850 r.

[madohora]

1851 powstanie pierwszej w Łodzi Kasy Oszczędności;

[madohora]

[madohora]

1856
- oddanie do użytku domu mieszkalnego Karola Scheiblera (po rozbudowie pałac) w południowej pierzei Wodnego Rynku (ob. pl. Zwycięstwa 1); początkowo był to skromny budynek parterowy, podobny do rządowych domów dla przędzalników i tkaczy; po pierwszej rozbudowie w latach 1865–67 (według projektu Jana Karola Mertschinga) budynek otrzymał dodatkowe piętro oraz czterokondygnacyjną wieżę widokową; ostateczny kształt architektoniczny nadała budynkowi rozbudowa w latach 1884–87 (według projektu Edwarda Lilpopa) – kontrastem dla neorenesansowej bryły budynku stały się eklektyczne wnętrza; Scheiblerowie mieszkali w pałacu do 1932 r.; w latach 1933–39 kilka pomieszczeń zajmował prezes zarządu Zjednoczonych Zakładów Przemysłowych – Feliks Maciszewski; po II wojnie światowej pałac stał się siedzibą rektoratu Politechniki Łódzkiej, a następnie Państwowej Szkoły Muzycznej; od 1986 r. pałac jest siedzibą jedynego w Polsce Muzeum Kinematografii; 3 października 1957 r. obiekt został wpisany do rejestru zabytków

[madohora]

1859–60 powstanie dwóch pierwszych drukarni i zakładów litograficznych: Feliksa Gotza (w czerwcu 1859) a następnie Jana Petersilgego (w 1860 lub 1861)

[madohora]

1861–64 kryzys surowcowy, wywołany przerwaniem dostaw bawełny amerykańskiej z powodu trwającej wojny secesyjnej; następstwem było przerwanie lub zmniejszenie produkcji w wielu zakładach; tzw. „głód bawełniany” doprowadził do upadku 50% średnich i drobnych zakładów bawełnianych oraz koncentracji produkcji w dużych zakładach (Karol Scheibler, dysponujący zapasami surowca, stał się przodującym łódzkim fabrykantem, a z czasem drugim najbogatszym człowiekiem w Królestwie Polskim)

[madohora]

1864
- pojawienie się na łódzkich ulicach pierwszych skrzynek pocztowych;
- utworzenie urzędu architekta miasta – został nim mianowany Jan Bojankowski (jego następcą został w 1870 Jan Karol Mertsching, a od 1872 funkcję tę pełnił Hilary Majewski);

[madohora]

1867
- w wyniku podziału Królestwa Polskiego na 10 guberni, Łódź znalazła się w guberni piotrkowskiej (poprzednio od 1837 w guberni mazowieckiej i od 1845 w guberni warszawskiej);
- zbudowanie przy ul. Średniej (ob. ul. Pomorska) browaru przemysłowego przez Karola Anstadta; po śmierci założyciela browarem zarządzali synowie – Ludwik, Zenon i Fryderyk – którzy go znacznie rozbudowali; po 1880 r., dokupieniu nowych gruntów nad Łódką i dalszej rozbudowie, browar Anstadtów stał się największym w Łodzi – i jednym z największych w Królestwie Polskim – producentem piwa; we wrześniu 1886 r. przedsiębiorstwo stało się spółką rodzinną o nazwie Akcyjne Towarzystwo Browaru Parowego K. Anstadta Sukcessorów w Łodzi, założoną przez Karola, Fryderyka, Ludwika, Zenona – synów Karola Anstadta – i Amelię Handke – jego starszą córkę[83][84] (statut spółki został zatwierdzony 23 października 1888)[85]; w okresie międzywojennym oprócz piwa produkowano kwas węglowy, służący do wyrobu wody sodowej i innych napojów gazowanych; po wojnie browar upaństwowiono, a po 1990 r. sprywatyzowano (obecnie Browary Łódzkie S.A.)[86];
- podpisanie (25 czerwca) kontraktu z londyńskim towarzystwem William Cartwright Holmes et Co. na budowę gazowni miejskiej (zakład został uruchomiony 25 czerwca 1869 – zobacz »), sieci gazowej, instalację latarni gazowych i ich obsługę oraz udzielenie koncesji na oświetlanie miasta przez 40 lat
- śmierć (7 sierpnia) amerykańskiego aktora Iry Aldridge’a – pierwszego czarnoskórego tragika szekspirowskiego, przebywającego w Łodzi na występach; zmarł na dzień przed planowaną w teatrze „Paradis” przy ul. Piotrkowskiej 175 premierą Otella Williama Szekspira (miał zagrać rolę tytułową); 9 sierpnia został pochowany w ewangelickiej części Starego Cmentarza przy ul. Ogrodowej; 10 listopada 2014 na ścianie kamienicy przy ul. Piotrkowskiej 175 odsłonięto upamiętniającą go tablicę[

[madohora]

To jest nasz kraj. Wyburzyć zabytek bo trzeba sie pokazać

[madohora]

1871 otwarcie przy ul. Wolborskiej synagogi ortodoksyjnej Alte Szil (mauretańskiej), wybudowanej według projektu Jana Karola Mertschinga; w 1900 zakończenie przebudowy według projektu Adolfa Zeligsona; w listopadzie 1939 podpalona przez Niemców, a potem rozebrana; w 1995 nieopodal synagogi (w Parku Staromiejskim) ustawiono Pomnik Dekalogu;

[madohora]

1875
- powołanie (16 września) Łódzkiej Straży Ogniowej Ochotniczej; komendantem i prezesem został Ludwik Grohman, jego zastępcą – L. Zoner; faktyczną działalność straż rozpoczęła 14 maja 1876; z początkiem 1886 r. była podzielona na 4 oddziały cyrkułowe i liczyła 284 czynnych członków oraz 929 członków honorowych (wspierających)
- uruchomienie fabryki wyrobów wełnianych przez Arnolda Stillera i Juliusza Bielszowskiego przy ul. Cegielnianej 1438g (późn. nr 78/82, ob. ul. Jaracza 52)
- rozpoczęcie budowy osiedla domów robotniczych Księży Młyn przez Karola Scheiblera

[madohora]

1878
Gauleiter Kraju Warty, Arthur Greiser, przemawia na wiecu SS w hali dawnej przędzalni Léona Allarta (fot. Hoffmann, 15 marca 1944)

(A) prezydentem Łodzi został (od 1 sierpnia) Walerian Michał Makowiecki; funkcję pełnił do 1882 r. (zmarł 18 listopada);
(G) uruchomienie m.in. fabryki wyrobów włókienniczych Ernsta Leonhardta przy ul. Rzgowskiej 17a, tkalni wyrobów bawełnianych i lnianych Floriana Jarischa przy ul. Piotrkowskiej 153 (pierwotnie nr 733), zakładów bawełnianych Józefa Gampego i Juliusza Albrechta przy ul. Piotrkowskiej 208/210 (pierwotnie nr 581/2);
(G) założenie pierwszej w Królestwie Polskim przędzalni wełny czesankowej przez francuskiego przemysłowca Léona Allarta na terenie osady Kąty przy ulicy Kątnej (ob. ul. Wróblewskiego 19), zakupionym od Augusta Kroeniga; w kolejnych latach powstał tam duży zespół fabryczno-mieszkalny (obiekty fabryczne zaprojektował Hilary Majewski), od 1904 r. zarządzany przez Generalną Kompanię Przemysłu Przędzalniczego Zakładów „Allart, Rousseau et Compagnie”; potocznie łodzianie nazywali zakłady Allarta „starymi Francuzami” (w odróżnieniu od „nowych Francuzów” – założonej w 1889 r. przędzalni Paula Desurmonta – zobacz »); w czasie okupacji niemieckiej budynki przejęła firma Bayerische Motoren Werke A. G. i prowadziła w nich montaż i naprawy silników samolotowych; po II wojnie światowej zakłady upaństwowiono tworząc Państwowe Zakłady Przemysłu Wełnianego nr 4, od 1952 r. Zakłady Przemysłu Wełnianego im. Gwardii Ludowej, przekształcone następnie w Przędzalnię Czesankową „Polmerino”; po upadku zakładów po 1989 r. zakupiła je polsko-hiszpańska firma deweloperska Urbanica, która w latach 2006–07 zburzyła niemal wszystkie budynki, przeznaczając teren pod budowę osiedla mieszkaniowego; do marca 2016 r. osiedle nie powstało, a deweloper traktuje pusty kwartał jako teren na sprzedaż

[madohora]

1881
- śmierć drugiego „króla bawełny” – Karola Scheiblera (13 kwietnia);
- rozpoczęcie prac (17 maja) przy budowie Wielkiej Synagogi u zbiegu ulic Spacerowej i Zielonej (ob. al. Kościuszki 2 / ul. Zielona 8); na jej wzniesienie Karol Scheibler ofiarował przed śmiercią 15 000 rubli; została otwarta w połowie września 1887 r.[
- duży pożar (10 listopada) przędzalni bawełny Juliusza Kunitzera przy szosie Rokicińskiej 1262d (ob. al. Piłsudskiego 135); sumę strat oszacowano na około 300 000 rubli[103];
- oddanie neorenesansowej willi Ludwika Grohmana przy ul. Tylnej 9/11, wzniesionej według projektu Hilarego Majewskiego; w latach 1894–96 została rozbudowana o klatkę schodową i ogród zimowy, a w 1913 r. o piętrowy aneks z osobnym wejściem; była to jedna z pierwszych tak okazałych rezydencji fabrykanckich w Łodzi – wnętrza urządzono z dużym przepychem w stylu renesansu włoskiego; willę otaczał ogród założony równolegle z jej budową (ob. park im. J. Kilińskiego); w czasie II wojny światowej rodzina Grohmanów została wyrzucona z willi, a duża część dobytku została przejęta i sprzedana; w 1945 r. budynek zajęło NKWD dokonując grabieży większości elementów wyposażenia wnętrz; po wojnie pałac stał się własnością Zakładów Przemysłu Bawełnianego (funkcjonowało tam zakładowe przedszkole i żłobek) i ulegał stopniowej dewastacji; od 1998 r. budynek pozostaje w rękach prywatnych i kilkakrotnie zmieniał już właścicieli, którzy podejmowali się prac remontowych – nie zostały one jednak dokończone; 20 stycznia 1971 r. willa została wpisana do rejestru zabytków

[madohora]

1884
(Ś) ukazanie się (6 stycznia) pierwszej polskiej gazety w języku narodowym – „Dziennika Łódzkiego” (wydawana była do 1892 r., następnie w latach 1919, 1931–39 i od 1945 r. do dziś);
(R) na zebraniu gminy ewangelickiej (7 lutego) zatwierdzono jej podział na dwie samodzielne parafie, których granicą stała się ul. Krótka (ob. ul. Traugutta); ustanowiono także etat dla drugiego proboszcza i personelu kościelnego
(G) zainstalowanie (w lutym) oświetlenia elektrycznego w przędzalni wełny czesankowej firmy Léon Allart et Compagnie przy ul. Kątnej (ob. ul. Wróblewskiego 19) oraz w części zakładów Karola Scheiblera; były to pierwsze łódzkie firmy, w których wprowadzono oświetlenie elektryczne[111];
(Z) posadzenie (w kwietniu) pierwszych drzewek na Rynku Nowego Miasta (ob. pl. Wolności)[112];
(R) otwarcie (10 czerwca) przy ul. Widzewskiej (ob. ul. Kilińskiego 56) neobizantyjskiej cerkwi św. Aleksandra Newskiego, wybudowanej w latach 1880–84 według projektu Hilarego Majewskiego; konsekracji świątyni dokonał arcybiskup chełmski i warszawski Leoncjusz, w obecności m.in. generał-gubernatora warszawskiego Iosifa Hurki i gubernatora piotrkowskiego Nikołaja Zinowjewa[113]; car Aleksander III Romanow przekazał nowej cerkwi dar złożony z kompletnego garnituru srebrnych, pozłacanych naczyń mszalnych[114];
(G) założenie (25 czerwca) przez Salomona Barcińskiego, Izydora Birnbauma, Karola Löwa, Teodora Löwa i Maurycego Schwartza[d] fabryki wyrobów wełnianych przy ulicy Tylnej 2/6 pod nazwą Schwartz, Birnbaum et Co[115]; dwa lata później powstała pod tym adresem przędzalnia, tkalnia i wykończalnia wyrobów wełnianych i półwełnianych pod nazwą: Wełniana Manufaktura Schwarz, Birnbaum i Löw – jedno z pierwszych przedsiębiorstw łódzkich wyposażonych w oświetlenie elektryczne; po jej rozwiązaniu Barciński i Schwartz przejęli majątek i utworzyli Spółkę Akcyjną pod nazwą: Przemysł Wełniany S. Barciński i S-ka (po zakończeniu II wojny światowej i nacjonalizacji – Państwowe Zakłady Przemysłu Wełnianego nr 3 im. 9 Maja); w 2007 r. część budynków pofabrycznych włączono w budowane nowe osiedle mieszkaniowe „Barciński Park”
(M) (U) otwarcie (1 września) pierwszego szpitala fabrycznego (im. św. Anny) – na rogu ulic Milionowej i Przędzalnianej – przy zakładach K. Scheiblera, z inicjatywy Karola Jonschera – lekarza rodziny Scheiblerów; budowę sfinansowała wdowa po największym łódzkim fabrykancie – Anna z Wernerów; poświęcenia szpitala dokonał ksiądz dziekan Dąbrowski[118]; w początkowym okresie działalności szpital liczył 40 łóżek[119]; murowany piętrowy budynek w stylu klasycystycznym zaprojektował Hilary Majewski; od 1955 r. szpital im. Karola Jonschera[120];
utworzenie (w połowie września) straży ogniowej przy zakładach Karola Scheiblera; składała się z trzech oddziałów liczących łącznie 108 strażaków, dysponujących wyposażeniem obejmującym m.in. dwie duże sikawki i jedną małą oraz składaną drabinę ratunkową sięgającą wysokości 26 m; oprócz zabezpieczenia zakładów straż scheiblerowska miała także wspomagać miejską straż ogniową w walce z pożarami na terenie całej Łodzi[121]; naczelnikiem straży został Karol Wilhelm Scheibler (syn zmarłego w 1881 r. K. Scheiblera), zastępcą – Edward Herbst, bezpośrednim dowódcą – Schwarc
(R) konsekracja (8 października) przez biskupa Pawła Ewertha neoromańskiego kościoła luterańskiego św. Jana przy ul. Dzikiej (ob. ul. Sienkiewicza 60), wybudowanego w latach 1880–84, według projektu Ludwika Schreibera; w uroczystości uczestniczył m.in. gubernator piotrkowski Nikołaj Zinowjew, a przed kościołem zgromadziło się około 30 000 wiernych. Na budowę świątyni 50 tys. rubli przekazał, niedługo przed śmiercią, Karol Scheibler; koszt budowy (bez wyposażenia i kosztów zagospodarowania otoczenia) wyniósł około 150 000 rubli[123]; dzwony kościelne (dar O. J. Schultza) sprowadzono z Drezna z firmy J. Grossego, organy obejmujące 44 rejestry (dar Edwarda Herbsta) – ze świdnickiej fabryki Schlag i Synowie[Od 1945 kościół rzymskokatolicki Najświętszego Imienia Jezus obsługiwany przez ojców jezuitów;
(O) zatwierdzenie (12 października) ustawy (statutu) Łódzkiego Chrześciańskiego Towarzystwa Dobroczynności[b]), którego celem było przyczynianie się do usunięcia żebractwa w m. Łodzi, niesienia pomocy osobom, wstydzącym się żebrać i w ogóle rozciąganie opieki nad mieszkańcami wyznania chrześciańskiego, którzy znajdują się w potrzebie niezbędnej korzystania z dobroczynności publicznej; pierwsze ogólne zebranie członków Towarzystwa odbyło się 1 kwietnia 1885
(H) otwarcie (w październiku) pierwszej w Łodzi kwiaciarni przy ul. Piotrkowskiej1

[madohora]

1887
(I) na początku stycznia prywatny pasaż Ludwika Meyera (ob. ul. Moniuszki) był już po zmroku oświetlany latarniami elektrycznymi[176] – na długo przed rozpoczęciem instalacji miejskiego elektrycznego oświetlenia ulicznego, co nastąpiło w 1908 r. (zobacz »);
(K) (U) oddanie do użytku (w połowie stycznia) gmachu Łódzkiego Domu Koncertowego Ignacego Vogla przy ul. Dzielnej 1373 (późn. nr 18, ob. ul. Narutowicza 20/22), wzniesionego w latach 1883–87 według projektu Ottona Gehliga (od 15 maja 1915 siedziba filharmonii; przebudowany na przełomie XX i XXI w. – zobacz »); 27 stycznia odbył się wielki koncert inauguracyjny pod przewodnictwem dyrektora chóru p. Antoniego Wirth′a i ze współudziałem zostających pod jego dyrekcyą stowarzyszeń śpiewackich: a również z łaskawym współudziałem panny Julii Leichnitz i panny Müller oraz orkiestry wojskowej 37-go pułku piechoty pod dyrekcyą kapelmistrza p. Dietrycha; zysk z koncertu (w wysokości 377,50 rubli) przeznaczono w równych częściach na rzecz Łódzkiego Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności i Łódzkiej Straży Ogniowej Ochotniczej[177][178][179][180];
(D) wylew rzeki Łódki (26 marca) – zalane zostały ulice w pobliżu farbiarni R. Biedermanna, m.in. Północna i część Widzewskiej (ob. ul. Kilińskiego)[181];
(R) nabożeństwo żałobne (28 marca) za duszę zmarłego 19 marca w Genewie Józefa Ignacego Kraszewskiego, odprawione przez ks. dziekana Ludwika Dąbrowskiego w kościele Podwyższenia Świętego Krzyża przy ul. Dzikiej (ob. ul Sienkiewicza 38)[182];
(Ś) ukazanie się (w kwietniu) planu m. Łodzi autorstwa Dymitrowicza, wydanego nakładem księgarni Franciszka Fischera mieszczącej się przy ul. Piotrkowskiej 47[183];
(K) dwa koncerty (30 i 31 lipca) kubańskiego skrzypka Claudia Joségo Dominga Brindisa de Salas y Garrido (ur. w 1852 w Hawanie, zm. w 1911 w Buenos Aires) w teatrze „Paradyz” przy ul. Piotrkowskiej 175[184];
(K) dwa koncerty (10 i 13 września) hiszpańskiego tenora Antonia Arambura (ur. w 1840 w Erli, zm. w 1912 w Montevideo) w Łódzkim Domu Koncertowym Ignacego Vogla przy ul. Dzielnej 18 (ob. ul. Narutowicza 20/22); artysta zaśpiewał arie m.in. z oper Donizettiego, Meyerbeera, Rossiniego i Verdiego[185];
(R) otwarcie (15 września) u zbiegu ulic Spacerowej i Zielonej (ob. al. Kościuszki 2 / ul. Zielona 8) synagogi „postępowej” („Wielkiej”), wybudowanej w latach 1881–87, według projektu Adolfa Wolffa ze Stuttgartu (najprawdopodobniej przy współudziale Hilarego Majewskiego); w uroczystości otwarcia uczestniczyli m.in. gubernator piotrkowski generał-lejtnant Aleksandr Komarow, wicegubernator Iwan Podgorodnikow i przewodniczący komitetu budowy Izrael Poznański; koszt budowy synagogi (łącznie z ceną zakupu placu) wyniósł 225 000 rubli[102][186]. Pierwszą uroczystością religijną w nowej synagodze był ślub córki łódzkiego fabrykanta Izaaka Hertza (29 września)[187]. Wielka Synagoga została zniszczona w listopadzie 1939 przez hitlerowców i rozebrana wiosną 1940 r.;
(K) koncert austriackiego pianisty, cesarsko-królewskiego muzyka nadwornego Alfreda Grünfelda (2 listopada) w Łódzkim Domu Koncertowym Ignacego Vogla przy ul. Dzielnej 18 (ob. ul. Narutowicza 20/22); artysta wykonał utwory m.in. Bacha, van Beethovena, Brahmsa, Chopina, Schuberta, Schumanna oraz kompozycję własną; był to trzeci pobyt A. Grünfelda w Łodzi (wcześniej koncertował w 1883 i 1886 r.)[188];
(K) koncert Elli Russell (17 grudnia) – primadonny mediolańskiej La Scali i Covent Garden Theatre w Londynie, nadwornej śpiewaczki królowej Wiktorii – w Łódzkim Domu Koncertowym Ignacego Vogla; artystce akompaniował Aleksander Michałowski; koncert okrzyknięto najświetniejszym wydarzeniem sezonu[
(U) przebudowa budynku fabryki wyrobów wełnianych Ludwika Meyera na hotel „Grand” (drugiej przebudowy dokonano w latach 1912–13 według projektu Hilarego Majewskiego[f] i Dawida Landego);

[madohora]

1890
(L) Łódź liczyła 60 490 mieszkańców stałych (125 218 ogółem stałych i niestałych)[41];
(D) duży pożar (6/7 marca) trzypiętrowego gmachu fabrycznego Maurycego Prinza przy ul. Zachodniej 70 (parter i dwa piętra właściciel wynajmował Dawidowi Prussakowi, który prowadził tam przędzalnię). Ogień pojawił się około godz. 19:00, a jego gaszenie trwało do rana; plotka o wybuchu kotła parowego wywołała panikę w tłumie gapiów, wskutek czego wielu z nich odniosło obrażenia. Gmach spłonął doszczętnie, łączne straty obu fabrykantów oceniono na 65 000 rubli, ponad 100 robotników pozostało bez pracy; przyczyną pożaru było prawdopodobnie nieostrożne obchodzenie się z lampą naftową[220][221];
(D) wielki pożar (15/16 marca) czteropiętrowego gmachu przędzalni bawełny Towarzystwa Akcyjnego Wyrobów Bawełnianych I. K. Poznańskiego przy ul. Ogrodowej 17 (obecnie gmach hotelu „Andel’s”). Ogień pojawił się około godz. 18:30 wskutek nieostrożności jednego z robotników (rzucona przez niego garść przędzy zapaliła się w locie od płomienia lampy gazowej i upadła na stos składowanej przędzy). Część gmachu spłonęła doszczętnie, co wstrzymało do czasu odbudowy pracę innych wydziałów fabryki, czyniąc bezrobotnymi około 1600 zatrudnionych w firmie osób; dzięki ofiarności strażaków nie było ofiar w ludziach, lecz straty sięgnęły aż 800 000 rubli[222]. Odbudowany w ciągu pół roku gmach wyposażono w ogniotrwałe podłogi i charakterystyczne zewnętrzne ciągi schodów ratunkowych z balkonami[223];
(Z) urządzenie (w marcu) ekspozycji zwierząt w klatkach – małego zoo w parku Helenów; była w nim para niedźwiedzi, tresowany szympans oraz jelenie, sarny, dziki i zające[224][225];
(K) (Ś) pierwsza w Łodzi (19 kwietnia) prezentacja fonografu Thomasa Edisona w hotelu „Grand” przy ul. Piotrkowskiej 72; w kolejnych dniach urządzenie było prezentowane także w Łódzkim Domu Koncertowym Ignacego Vogla, w Wyższej Szkole Rzemieślniczej oraz na Księżym Młynie; ostatni pokaz odbył się 4 maja[226][227][228][229];
(D) duży pożar (11/12 maja) tkalni Akcyjnego Towarzystwa Przemysłowego Juliusza Heinzla przy ul. Piotrkowskiej 104. Ogień pojawił się około godz. 18:00, a jego gaszenie trwało do rana. Spłonęła znaczna część tkalni (około 420 krosien mechanicznych obsługiwanych przez 600 robotników) i dwa sąsiadujące z nią budynki fabryki; straty w zabudowaniach oszacowano na około 50 000 rubli, zaś w maszynach i towarach – na ponad 400 000 rubli[230];
(K) koncert (11 maja) w teatrze „Thalia” przy ul. Dzielnej 18 (ob. ul. Narutowicza 20), w którym wzięła udział m.in. primadonna Suranah Aldridge – córka zmarłego w Łodzi w 1867 tragika Iry Aldridge’a (zobacz »); zysk z koncertu (w wysokości 314,27 rubli) posłużył, zgodnie z wolą rodziny, wystawieniu we wrześniu na Starym Cmentarzu zachowanego do dziś nagrobka Iry Aldridge’a[231][232][233][234];
(U) ukończenie (w maju) budowy letniego pałacu Juliusza Heinzla w Julianowie (obecnie park im. Adama Mickiewicza)[235]. Po bankructwie rodziny Heinzlów pałac został w 1938 roku zakupiony przez miasto, z przeznaczeniem na muzeum regionu; we wrześniu 1939 był siedzibą sztabu Armii „Łódź”; 6 września 1939 został uszkodzony w wyniku bombardowania, a później rozebrany przez okupanta;
(G) uruchomienie (1 lipca) przez Fryderyka Abla nowo wybudowanej fabryki sukna i kortów przy ul. Milscha 51 (ob. ul. Kopernika 55a)[236]; w jej skład wchodziły początkowo przędzalnia wełny, apretura i farbiarnia, a od 1896 roku także tkalnia; w latach 1940–44 w budynkach fabrycznych funkcjonował niemiecki obóz przesiedleńczy dla Polaków;
(D) duży pożar (31 sierpnia) przędzalni wełny Kwaśnera i Müllera przy ul. Drewnowskiej. Ogień pojawił się na drugim piętrze około godz. 16:00 i doszczętnie strawił gmach przędzalni, skład wełny o wartości około 50 000 rubli, wozownię i szopę; bez pracy pozostało ponad 50 robotników[237];
(H) otwarcie (na początku września) przez firmę „Gebethner i Wolff” składu fortepianów, pianin i nut w kamienicy Zelmana Salomonowicza przy ul. Piotrkowskiej 18[238];
(K) koncerty (22 i 27 października) pianisty Józefa Śliwińskiego w Łódzkim Domu Koncertowym Ignacego Vogla; artysta wykonał kompozycje van Beethovena, Chopina, Liszta, Rubinsteina, Schuberta i Schumanna[239][240];
(M) (U) otwarcie (29 października) Szpitala dla Starozakonnych m. Łodzi imienia Izraela i Leonii małżonków Poznańskich – na rogu ulic Północnej i Targowej (ob. ul. Sterlinga); w uroczystości wziął udział m.in. gubernator piotrkowski rzeczywisty radca stanu Konstantin Miller[241][242]; w 1898 r. zorganizowano tu pierwszy w Królestwie Polskim oddział dla chorych na gruźlicę; od lat 40. XX w. szpital kliniczny Akademii Medycznej (ob. Uniwersytecki Szpital Kliniczny nr 3 im. dr. S. Sterlinga; ponadto część budynków przy ul. Sterlinga 1/3 zajmuje Uniwersytecki Szpital Kliniczny nr 2 im. WAM – Centralny Szpital Weteranów);
(D) drugi wielki pożar (25 listopada) fabryki Akcyjnego Towarzystwa Przemysłowego Juliusza Heinzla przy ul. Piotrkowskiej 104. Ogień pojawił się około godz. 1:30 na ostatnim, III piętrze gmachu tzw. starej fabryki (z 1872 roku), stojącego równolegle do ul. Przejazd (ob. ul. Tuwima) przy dzisiejszym placu Komuny Paryskiej, sąsiadującego z odbudowywaną po majowym pożarze nową częścią zakładów. Pożar spowodował zarwanie się stropów i upadek na parter umieszczonych na piętrach maszyn. W spalonym doszczętnie gmachu przy 510 warsztatach pracowało łącznie 600 robotników. Ofiar w ludziach nie było, straty oszacowano wstępnie na 300–350 tys. rubli[243];
początek działalności (3 grudnia) pierwszego czyścibuta na ul. Piotrkowskiej[244];
(D) pogrzeb Karola Eiserta (4 grudnia), założyciela ręcznej tkalni wyrobów bawełnianych (1864) przy ul. Piotrkowskiej 742 (ob. nr 135), ojca Karola Rajmunda; zmarł nagle 22 listopada w Arco; w ostatniej drodze – na cmentarz ewangelicki przy ul. Ogrodowej – towarzyszyło mu liczne grono łodzian[245][246];
(D) duży pożar (5 grudnia) trzypiętrowego gmachu fabrycznego Icka Prusinowskiego przy ul. Przejazd 46 (ob. ul. Tuwima 56), mieszczącego zakłady trzech dzierżawców: przędzalnię wełny firmy „Lorentz i Kuntze” (parter i I piętro), przędzalnię wełny Mendla Lubińskiego (II piętro) i skręcalnię wełny Szmula Weilanda (III piętro); łącznie w gmachu pracowało 122 robotników. Ogień pojawił się około godz. 5:30 na II piętrze (prawdopodobnie wskutek nieostrożności podczas zapalania gazu) i pochłonął wszystkie maszyny, składowane towary i surowce; gmach uległ częściowemu zawaleniu. Ofiar w ludziach nie było, straty fabrykantów oszacowano odpowiednio na około 50 000, 60 000 i ponad 10 000 rubli

[madohora]

1893
(D) eksplozja kotła parowego (10 kwietnia) w uruchamianej przędzalni u zbiegu ulic Wólczańskiej i św. Karola (ob. ul. Żwirki), należącej do Zygfryda Mannaberga. Wypadek wydarzył się o godz. 14:45; wybuch rozerwał kocioł zajmujący powierzchnię 80 stóp kwadratowych (tj. ok. 7,5 m²), całkowicie zniszczył kotłownię, uszkodził ściany 6 sąsiednich domów przy ul. Wólczańskiej, a w kilkunastu okolicznych domach wygniótł szyby okienne (niektóre wraz z futrynami); na miejscu zginął robotnik Ewert (pracujący w kotłowni), w szpitalu zmarły dwie kolejne osoby: robotnik Herman Arendt oraz robotnica fabryki Birnbauma (przygnieciona przez fragment kotła, który przebił dach i sufit jednego z mieszkań w sąsiadującej z przędzalnią kamienicy Hinza); dwóch innych robotników (Wegner i Dłużyński) doznało ciężkich obrażeń, kilkudziesięciu mieszkańców sąsiednich posesji zostało lżej rannych[297]; firma Mannaberga wypłaciła poszkodowanym odszkodowania w łącznej wysokości 60 000 rubli[298];
(D) duży pożar (18 lipca) zabudowań fabrycznych Towarzystwa Akcyjnego Markusa Silbersteina przy ul. Piotrkowskiej 242/250. Spłonęły: piętrowy pawilon z miarownią, pakownią i drapiarnią towarów, parterowa suszarnia i lewe skrzydło fabryki ze sztycharnią, farbiarnią i wykończalnią; straty oszacowano wstępnie na około 300 000 rubli[299];
(D) duży pożar (25 sierpnia) przędzalni i tkalni wyrobów bawełnianych Adolfa Dobranickiego przy ul. Północnej 6 (ob. teren parku Staromiejskiego). Trzypiętrowy gmach fabryki spłonął doszczętnie, częściowemu spaleniu uległ przyległy budynek wykończalni, nadpalone zostały dachy sąsiednich zabudowań; wysokość strat przekroczyła 150 000 rubli[300];
(S) (U) zakończenie budowy cyklodromu (okrężnego toru kolarskiego z boiskiem wewnątrz) w prywatnym parku łódzkich browarników – Helenowie (po jego modernizacji w 1898 r. odbywały się w Łodzi duże imprezy cyklistów, również w obsadzie międzynarodowej)[167]; w 1907 r. otrzymał betonową nawierzchnię[24]; cyklodrom dzierżawiło Łódzkie Towarzystwo Cyklistów, a na boisku odbywały się zawody sportowe, a także m.in. pokazy cyrkowe[225]; obecnie obiekt pod zarządem Klubu Sportowego „Społem”;

[madohora]

1896
Beczki Grohmana
(wrzesień 2014)

(D) duży pożar (w pierwszej dekadzie stycznia) Łódzkiej Fabryki Sztucznej Wełny „Bracia Trilling i Datyner” przy ul. Długiej 127 (ob. ul. Gdańska). Ogień zniszczył trzy piętra fabryki wraz z maszynami; straty oszacowano na około 80 000 rubli[332];
(A) zapowiedź (w styczniu) włączenia w obszar Łodzi wsi Bałuty i Dąbrowa[333]; projekt zrealizowały dopiero niemieckie władze okupacyjne w sierpniu 1915 r. (zobacz »);
(D) duży pożar (na początku marca) fabryki Towarzystwa Akcyjnego Wyrobów Bawełnianych Szai Rosenblatta przy ul. Długiej 141/147 (ob. ul. Stefanowskiego 1/15); spłonął budynek drukarni tkanin wraz z maszynami i zapasami tkanin; straty oszacowano na około 100 000 rubli[334];
(Ś) uzyskanie (w kwietniu) przez Konstantego Woźniaka pozwolenia na uliczną sprzedaż gazet – na ulicach Łodzi pojawiło się pierwszych 12 chłopców-gazeciarzy[335];
(D) drugi duży pożar (23 lub 25 maja) gmachu przędzalni przy ul. Przejazd 46 (ob. ul. Tuwima 56), należącego do Icka Prusinowskiego. Ogień pojawił się około godz. 15:00; straty oszacowano na około 50 000 lub 100 000 rubli[336];
(L) uroczyste obchody koronacji (26 maja) Mikołaja II i Aleksandry Fiodorownej – miasto zostało odświętnie udekorowane, pochód mieszkańców przeszedł ulicą Piotrkowską do Nowego Rynku (ob. pl. Wolności), na którym odprawione zostało nabożeństwo dziękczynne; po nim odbyła się parada wojskowa, a chóry Łódzkiego Męskiego Stowarzyszenia Śpiewaczego (Lodzer Männer-Gesang-Verein) i Towarzystwa Śpiewackiego „Lutnia” odśpiewały przed ratuszem hymn narodowy; na Wodnym Rynku (ob. pl. Zwycięstwa) i w parku Kwela (ob. park Źródliska) urządzono bezpłatne zabawy ludowe, w których wzięło udział kilkanaście tysięcy łodzian, głównie robotników i rzemieślników; w parku Helenów zorganizowano obiad obywatelski z udziałem ponad 300 przedstawicieli różnych sfer[337];
(D) wielki pożar (21 czerwca) fabryki tkanin wełnianych Jana Schultza, należącej wcześniej do jego ojca Ottona Juliusza, u zbiegu ulic Zawadzkiej i Zachodniej (ob. ul. Próchnika 16). Ogień pojawił się w tkalni, około godz. 4:00; fabryka spłonęła doszczętnie, straty oszacowano na 250 000 rubli[338];
(D) duży pożar (na przełomie czerwca i lipca) trzypiętrowego gmachu Fabryki Wyrobów Wełnianych i Półwełnianych „Kwaśner i Lindenberg” przy ul. Karola 11 (ob. ul. Żwirki 11/13), należącej do Jakuba Kwaśnera i Henryka Lindenberga; budynek spłonął doszczętnie wraz z maszynami; straty oszacowano na 75 000 rubli[339];
(D) duży pożar (4 lipca) przędzalni wełny Natana Landaua i Abrahama Sanda przy ul. Cegielnianej 71 (ob. teren parkingu u zbiegu ulic Jaracza i Kilińskiego); straty wyniosły 140 000 rubli[340];
(K) pierwszy w Łodzi pokaz filmowy (na przełomie lipca i sierpnia) w parku Helenów, z wykorzystaniem aparatury Edisona[325][341];
(D) duży pożar (13 października) gmachu fabrycznego Juliusza Segała i Dawida Majzla przy ul. Widzewskiej 82 (ob. ul. Kilińskiego 102/102a – działkę zajmuje gmach Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Łodzi, wcześniej siedziba Powiatowego Urzędu Pracy nr 2 w Łodzi), dzierżawionego przez Mojżesza Halperna, Gustawa Jaekla i Rosenthala; straty wyniosły kilkadziesiąt tysięcy rubli[342];
(D) duży pożar (20/21 października) gmachu fabrycznego Jana Zimmermana przy ul. Piotrkowskiej 158, w którym mieściły się: własna przędzalnia wełny, tkalnia Chaima Rosenthala i tkalnia Głowińskiego; łączne straty wyniosły 104 000 rubli[343];
(R) konsekracja (27 listopada) cerkwi garnizonowej św. Aleksego Metropolity Moskiewskiego przy ul. Jekaterynburskiej (ob. ul. św. Jerzego 7a), wybudowanej w latach 1894–96 według projektu Franciszka Chełmińskiego; fundatorami świątyni dla rosyjskich żołnierzy byli najwięksi łódzcy fabrykanci, m.in. Karol Scheibler, Juliusz Heinzel, Izrael Poznański; świątynię zbudowano na wzór innych cerkwi garnizonowych obszaru petersburskiego – od początku łączyła dwie role: miejsca modlitwy (część sakralna, obecne prezbiterium) i ujeżdżalni koni dla wojska (dalsza część budynku, obecna nawa); w 1918 r. świątynię przekształcono w rzymskokatolicki kościół garnizonowy św. Jerzego; w 1926 r. umieszczono i koronowano w ołtarzu głównym ufundowaną przez żołnierzy kopię obrazu Matki Bożej Częstochowskiej (jako Hetmanki Żołnierzy Polskich); w kruchcie świątyni znajdują się tablice pamiątkowe dedykowane Polakom, którzy walczyli i oddali życie na różnych frontach; 27 czerwca 1998 r. przed kościołem został odsłonięty pierwszy łódzki pomnik papieża Jana Pawła II (zaprojektowany przez Annę Wierzbowską-Grabiwodę);
(Z) założenie cmentarza „Doły” we wschodniej części dzielnicy Bałuty, po obu stronach obecnej ulicy Smutnej; cmentarz powstał jako miejsce pochówku dla luteran i rzymskich katolików; w późniejszym czasie wyznaczono dodatkowe miejsca dla baptystów, muzułmanów, mariawitów, prawosławnych i zielonoświątkowców; w 1948 r. założono (na powierzchni 6,37 ha) pierwszy w Łodzi cmentarz komunalny[344]; na terenie cmentarza znajdują się miejsca pamięci narodowej, m.in. grób wojenny ze zbiorową mogiłą bojowników z lat 1905–07 i pomnik ofiar pomordowanych w obozach hitlerowskich;
(G) oddanie do użytku tkalni Henryka Grohmana przy ul. Targowej 46, wzniesionej w latach 1894–96 według projektu Franciszka Chełmińskiego, z charakterystyczną monumentalną neogotycką bramą z dwiema kolumnami, nazwanymi „beczkami grohmanowskimi” (przypominającymi szpule nici wykorzystywane w fabryce); z pierwotnej budowli nie zachowała się, umieszczona u szczytu arkady, żelazna secesyjna rzeźba, wyglądem przypominająca orła z rozpostartymi skrzydłami; w latach 1945–89 mieściły się tu Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju „Uniontex”; obecnie obiekt należy do Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej; 5 stycznia 1960 r. brama została wpisana do rejestru zabytków

[madohora]

1899
(M) utworzenie pogotowia ratunkowego z siedzibą w parterowym budynku przy ul. Spacerowej 9 (ob. al. Kościuszki); dysponowało trzema dwukonnymi karetkami na ogumionych kołach, wyposażonymi w parę noszy[348]; obecnie w miejscu dawnej siedziby pogotowia znajduje się parking;
(K) ukazanie się drukiem książkowego wydania powieści Ziemia obiecana Władysława Reymonta, przedstawiającej obraz XIX-wiecznej Łodzi;
(P) przybycie do Łodzi Józefa Piłsudskiego (od 3 listopada zamieszkał wraz z żoną Marią przy ul. Wschodniej 19); wydawał tu konspiracyjne pismo „Robotnik”. W nocy 22 lutego 1900 został aresztowany przez carską policję i czasowo osadzony w więzieniu przy ul. Gdańskiej 13. W grudniu 1938 dawne mieszkanie Naczelnika przekształcono w muzeum;
(K) otwarcie przez Władysława i Antoniego Krzemińskich przy ul. Piotrkowskiej 120 pierwszego na ziemiach polskich stałego kina, zwanego „Teatrem Żywych Fotografii” (zastosowano aparat projekcyjny systemu braci Lumière);
(Z) otwarcie Mikołajewskiego Ogrodu Miejskiego (od 1916 r. park im. Henryka Sienkiewicza, 2,9 ha) na obszarze osady Łódki, w miejscu placu targowego, pomiędzy ulicami Mikołajewską (ob. ul. Sienkiewicza), Widzewską (ob. ul. Kilińskiego), Przejazd (ob. ul. Tuwima) i Nawrot; utworzony w 1894 r. według projektu Teodora Chrząńskiego (w wyniku decyzji podjętej przez Magistrat miasta Łodzi) jako trzeci park publiczny w Łodzi, po parku Źródliska oraz parku Kolejowym (obecnie im. S. Moniuszki); nazwa parku związana była z nazwą ulicy, przy której się mieścił, czyli ul. Mikołajewską, jednak przez łodzian najczęściej nazywany był parkiem Świętokrzyskim, gdyż znajdował się obok kościoła pw. Podwyższenia Świętego Krzyża; w 1904 r. w południowej części parku powstała cukiernia w dużym budynku z werandą, w 1924 r. przebudowany i przekazany Miejskiej Galerii Sztuki (obecnie Ośrodek Propagandy Sztuki), a cukiernię przeniesiono bliżej ul. Kilińskiego do budynku, w którym obecnie mieści się Muzeum Przyrodnicze Uniwersytetu Łódzkiego; w 2009 r. w parku powstało pierwsze w mieście miejsce, w którym można swobodnie wygłaszać swoje poglądy – w tym organizować wiece, debaty oraz spotkania powyżej 15 osób bez uzyskiwania specjalnych zezwoleń (idea miejsca wzorowana jest na londyńskim Hyde Parku); 10 października 2012 r. uroczyście odsłonięto w parku pomnik Plastusia, piątą rzeźbę stworzoną w ramach szlaku turystycznego „Łódź Bajkowa”; 6 grudnia 1984 r. park został wpisany do rejestru zabytków

[madohora]

1902
(I) uruchomienie (14 stycznia) pierwszej na terenie zaboru rosyjskiego międzymiastowej linii telefonicznej łączącej Łódź z Warszawą
(S) zorganizowanie pierwszych wyścigów konnych w Rudzie Pabianickiej (stały tor wybudowano w 1907)
(M) (U) otwarcie (17 września) w Kochanówce (ob. ul. Aleksandrowska 159), z inicjatywy dr. med. Karola Jonschera Szpitala dla Psychicznie i Nerwowo Chorych „Kochanówka”; od 1953 Szpital im. dr. J. Babińskiego, od 1973 Zespół Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej, od 1984 Specjalistyczny Psychiatryczny Zespół Opieki Zdrowotnej; nazwa „Kochanówka” pochodzi od nazwiska właściciela posiadłości (Kochańskiego), na której terenie szpital wybudowano;
(T) poprowadzenie linii kolejowej z Warszawy do Kalisza przez Łódź (uruchomiona 15 listopada)
(Z) otwarcie Ogrodu Miejskiego przy ul. Dzielnej (ob. ul. Narutowicza); od 1918 r. park im. Staszica; powstał w latach 1899–1901 według projektu L. Grabowskiego, jako czwarty w Łodzi publiczny ogród miejski; w 1912 r. z okazji urządzonej Wystawy Rzemieślniczo-Przemysłowej w parku wzniesiono pomnik Pracy – postać robotnika wspartego o młot – symbol miasta pracy, oraz muszlę koncertową, później przerobioną na teatr letni; w 1918 r. ustawiono w parku popiersie patrona – ufundowane przez Stowarzyszenie Techników (w czasie wojny okupanci hitlerowscy zniszczyli oba pomniki); w okresie powojennym kosztem parku została poszerzona ul. Uniwersytecka; w 1984 r. odsłonięto nowy pomnik Staszica autorstwa Kazimierza Karpińskiego (zobacz »); 29 grudnia 1992 r. park został wpisany do rejestru zabytków
(G) uruchomienie Łódzkich Zakładów Przemysłu Spirytusowego przy ul. Zagajnikowej (ob. ul. Kopcińskiego 58/60), wybudowanych według projektu Franciszka Chełmińskiego; w okresie PRL – „Polmos”, produkcję zakończono 27 kwietnia 2007; zabudowania wraz z działką o pow. 1,5 ha zostały sprzedane 15 kwietnia 2013 za kwotę 9 433 333,33 zł

[madohora]

1905
(L) Łódź liczyła 117 341 mieszkańców stałych (343 944 ogółem stałych i niestałych)[41];
(D) powstanie w Łodzi (22–24 czerwca) – pierwsze w Imperium Rosyjskim powstanie zbrojne robotników; zakończyło je wprowadzenie stanu wojennego w Łodzi i powiecie łódzkim, utrzymanego do 19 czerwca 1909 i zastąpionego wówczas stanem nadzwyczajnej ochrony[362];
(D) śmierć Juliusza Kunitzera (30 września) – o godz. 17:37 w tramwaju jadącym z Widzewa ulicą Piotrkowską, podczas postoju na przystanku przed ul. Nawrot, został postrzelony przez Adolfa Szulca i Stefana Jędrasa – bojowców PPS; zmarł po 20 minutach, przed udzieleniem pomocy;
(R) otwarcie na Zarzewie neoromańskiego kościoła katolickiego pw. św. Anny, wybudowanego w latach 1904–05 według projektu Pawła Rübensahma (przy współudziale Henryka Femenbacha);
(U) rozpoczęcie budowy gmachu Rosyjskiego Banku Państwa przy ul. Spacerowej 14 (ob. al. Kościuszki) według projektu Dawida Landego; oddany do użytku 18 grudnia 1908, dziś mieści się w nim Oddział Okręgowy Narodowego Banku Polskiego[363];
(M) (U) oddanie do użytku (3 listopada) przy ul. Rokicińskiej (ob. al. marsz. J. Piłsudskiego 71) pierwszego w Królestwie Polskim specjalistycznego szpitala dziecięcego (ob. Ośrodek Pediatryczny im. dr. J. Korczaka); szpital składający się z wielu oddzielnych pawilonów powstał według projektu Pawła Rübensahma; głównymi fundatorami lecznicy byli Edward i Matylda Herbstowie; dla upamiętnienia ich zmarłej córki szpitalowi nadano imię Anny Marii; w 1910 r. główni fundatorzy przekazali lecznicę wraz z całym dobytkiem Łódzkiemu Chrześcijańskiemu Towarzystwu Dobroczynności; po II wojnie światowej w szpitalu została zorganizowana Katedra Pediatrii Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Łódzkiego; w 1950 r. szpitalowi nadano imię Janusza Korczaka; w 2003 r. połączono go ze szpitalem im. M. Kopernika; aktualnie działa pod nazwą Ośrodka Pediatrycznego im. dr. J. Korczaka

[madohora]

1905–1907 Łódź była głównym ośrodkiem ruchu rewolucyjnego;

[madohora]

1908
- występ Isadory Duncan (16 marca) w Teatrze Wielkim przy ul. Konstantynowskiej 14 (ob. ul. Legionów
- przedłużenie (w lipcu) linii tramwajowej na ul. Pańskiej (ob. ul. Żeromskiego) od ul. św. Anny (ob. al. Mickiewicza) do ul. Radwańskiej i dalej do ul. Długiej (ob. ul. Gdańska); wcześniej (w czerwcu) zlikwidowano tory na ul. św. Anny i ul. Długiej (między ul. św. Anny a ul. Radwańską)
- uruchomienie (2 października) kina „Odeon” przy ul. Przejazd (ob. ul. Tuwima) 2, od 1929 kino „Gdynia”;
- początki elektrycznego oświetlenia ulic miasta – pierwsze cztery latarnie na Nowym Rynku (ob. pl. Wolności)[372]; kolejne 64 latarnie elektryczne uruchomiono w połowie lutego 1911 r. (zobacz »);
- utworzenie Łódzkiego Klubu Sportowego (formalna rejestracja 6 sierpnia 1909 r. wpisem do rejestru towarzystw i związków sportowych guberni piotrkowskiej); pierwszymi sekcjami w klubie były piłka nożna i lekkoatletyka[373];
- rozpoczęcie budowy kościoła przez Łódzkie Towarzystwo Baptystów przy ul. Rzgowskiej 41a (obecnie u zbiegu z ul. ks.bp. Krasickiego);

[madohora]

1911
- uruchomienie (w styczniu) podmiejskiej linii tramwajowej do Konstantynowa; tramwaj połączył też ulice Średnią i Dzielną (ob. ul. Pomorska i ul. Narutowicza) wzdłuż ul. Targowej (ob. ul. Sterlinga)[351];
- próbne uruchomienie (8 lutego) elektrycznego oświetlenia ulic: Dzielnej (ob. ul. Narutowicza) między ul. Piotrkowską a ul. Skwerową (ob. ul. Polskiej Organizacji Wojskowej), Nowomiejskiej, Piotrkowskiej między Nowym Rynkiem (ob. pl. Wolności) a ul. św. Anny (ob. al. Mickiewicza) i ul. Główną (ob. al. Piłsudskiego), Skwerowej między ul. Dzielną a dworcem Łódź Fabryczna oraz Zgierskiej między pl. Kościelnym a ul. Podrzeczną[379]; latarnie gazowe istniejące dotychczas na tych ulicach zostały zastąpione przez 64 lampy elektryczne, które zaczęto regularnie włączać 14 lutego
Wystawa Lotnicza (25 marca – 9 kwietnia) w sali teatralnej parku Helenowskiego – druga w Królestwie Polskim, a pierwsza w Łodzi, zorganizowana z inicjatywy braci Henryka, Stefana i Wacława Chlebowskich przy współpracy Zygmunta Deklera. Zgromadzono na niej 70 modeli aeroplanów oraz wydawnictwa, obrazy i karty pocztowe o tematyce lotniczej; wystawę zwiedziło około 10 000 osób
- publiczne pokazanie się (25 marca) na ul. Piotrkowskiej w pobliżu ul. Cegielnianej (ob. ul. Jaracza i część ul. Więckowskiego) dwóch kobiet w spodniach wywołało wrogą reakcję przechodniów i niemal doprowadziło do zamieszek; dziennik „Rozwój” donosił: W krótkim czasie zebrało się około 20,000 osób około spacerujących kobiet. Niesforny tłum gwizdał, sykał i manifestował w dosyć brutalny sposób. [...] Tłum pomimo nawoływań policyi rozejść się nie chciał. P. policmajster rozkazał na zasadzie praw wyjątkowych, zabraniających zbiegowisk bardziej opornych aresztować
- wielki pożar (31 marca – 1 kwietnia) składów bawełny i fabryki waty braci Piotrkowskich przy ul. Pańskiej (ob. ul. Żeromskiego) 48. Ogień wybuchł około godz. 21:30, przez około 15 godzin walczyło z nim ponad 300 strażaków; doszczętnie spłonęły fabryka i składy, część dachu oficyny spadkobierców Jana Wolfa pod numerem 46 i część składów A. Pańskiego, Langnera i Silbersteina pod numerem 50; straty oszacowano na 100 000 rubli
- otwarcie (2 kwietnia) Muzeum Nauki i Sztuki przy ul. Zielonej 8, z inicjatywy m.in. dr. Mieczysława Kaufmana
- otwarcie (3 września) przy ul. Piotrkowskiej 67 teatru kinematograficznego „Casino” (obecnie kino „Polonia”)
- opublikowanie debiutanckich tekstów Juliana Tuwima przez „Gazetę Łódzką”;

[madohora]

1912

- otwarcie przy ul. Krótkiej (obecnie ul. Traugutta) siedmiopiętrowego hotelu „Savoy”, autorem projektu był architekt Stefan Lemmené. Hotel był najwyższym budynkiem w Łodzi do 1955 r., kiedy to powstał wieżowiec Centrali Tekstylnej (popularnie znany jako wieżowiec telewizji);
- otwarcie hotelu „Palast” przy ul. Dzielnej 38 (ob. ul. Narutowicza), wybudowanego w latach 1910–12 według projektu Alberta [?] Günzela, z wystrojem wnętrz autorstwa wrocławianina Rudolfa Kolocha; po wojnie do 2009 r. nosił nazwę „Polonia”;
- otwarcie (22 grudnia) w Rynku Szpitalnym (ob. pl. Katedralny im. Jana Pawła II) neogotyckiego kościoła katolickiego pw. św. Stanisława Kostki wzniesionego w latach 1901–12 według projektu spółki „Wende i Zarske” (z pewnymi korektami Józefa Dziekońskiego i Sławomira Odrzywolskiego); w 1922 r. został podniesiony do godności katedry, zaś w 1992 r. uznany archikatedrą;
- oddanie do użytku modernistycznego pałacu Alfreda Biedermanna przy ul. Franciszkańskiej 1/3, nieopodal skrzyżowania z ulicą Północną; pałac otoczono parkiem o powierzchni ok. 3 ha; rodzina Biedermannów pozostawała właścicielem obiektu do 1945 r.; po wyzwoleniu Łodzi spod okupacji hitlerowskiej pałac stał się miejscem dramatycznych wydarzeń – w obawie przed szykanami ze strony nowych władz samobójstwo popełnił Bruno Biedermann, chwilę po tym jak zastrzelił swoją żonę Luizę i córkę Matyldę; po wojnie w rezydencji umieszczono żłobek, a następnie przedszkole dla mieszczących się obok zakładów przemysłowych; w latach 1998–2003 obiekt przejął Uniwersytet Łódzki przeprowadzając jego gruntowny remont; 16 września 1980 r. pałac wraz z parkiem został wpisany do rejestru zabytków[387];
- uruchomienie elektrowni wzniesionej w latach 1910–12 przy ul. św. Emilii (ob. ul. ks. bpa Tymienieckiego 5/7) w stylu secesyjnym według projektu łotewskiego inżyniera Alfreda Frischa dla zakładów Towarzystwa Akcyjnego Manufaktur Bawełnianych Karola Scheiblera; z uwagi na styl była unikalnym obiektem nie tylko w Łodzi, ale i w Polsce; oprócz secesyjnej elewacji posiadała wewnętrzne zdobienia (ozdobne płytki ceramiczne na ścianach i podłodze, żeliwne, zdobione balustrady, pierwszy w Łodzi wylany strop żelbetowy ozdobiony kasetonami i geometryczne witraże w dużych oknach); była wyposażona w dwie turbiny Działała do końca 2006 roku, pierwotnie David Lynch zamierzał zaadaptować ją na studio filmowe, następnie została zakupiona przez firmę z kapitałem australijskim Opal Property Developments; jesienią 2013 roku nakręcono w niej scenę przemówienia młodego Jana Bratka (Maciej Stuhr) do robotników w filmie Obywatel w reż. Jerzego Stuhra; w 2014 roku, z powodu kłopotów finansowych właściciela, została sprzedana na licytacji komorniczej firmie Griffin Group, która nabyła także sąsiednie nieruchomości pofabryczne z zamiarem ich rewitalizacji (budynek elektrowni zaplanowano przeznaczyć na restauracje, kawiarnie i inne punkty gastronomiczne); do sierpnia 2016 roku żadne prace nie zostały podjęte;