Kraków, dzielnice i okolice cz. III

[madohora]

Barbakan przejście

[madohora]

Legenda mówi, że każdy, kto wejdzie w obręb murów Barbakanu i pozostanie tu przez pewien czas, odczuje ulgę, poprawę nastroju i zapewne znajdzie wkrótce lekarstwo na kłopoty. Dzieje się tak za sprawą wspomnianego kamienia.
Legenda nie podaje, gdzie znajduje się ów kamień, ani tego, jaki ma kształt, kolor i wielkość.

[madohora]

Nad gankami II-go piętra altana drewniana bez opierzenia z 3-ma oknami na dachy, pod nią ze czterech stron ganeczek z balasami prostymi. Izba przednia na Il-em piętrze z 3-ma oknami w ulz kwaterami i szybami taflowemi, powała i stragarze stare, pod nimi podsiębitka z płótna biało malowana, środkiem izby przepierzenie, w niem alkowa stolarską robotą oblejtramowana. Izba na tył z 3-ma oknami, powała ze stragarzami sioslrzonem podwleczona, w izbie przepierzenie z desek z balasami prostymi dla widoku, drugie przepierzenie na ganek ku lokom sekretnym. Idąc ze sieni dolnej ku tyłowi przechód sklepiony, facyata tylna aż pod dachy ciągnąca się, (t. j. bez attyki). Indermach dwupiętrowy — kamienicę oszacowano na 10.200 złp. Własnością Straussa była jeszcze w r. 1788 i pozostawała w rękach tej rodziny jeszcze w r. 1791. Opis zabudowania... m. Krakowa2) z tego roku wymienia właścicielką S t r a u s s o w ą kupcową. Mieszkał w tej kamienicy (a zapewne i prowadził handel) kupiec winny Andrzej Kowalski.

[madohora]

Widok ogólny na Floriańską

[madohora]

Wykazy czynszów z lat następnych wymieniają?
dalej ogólnie: kamienica sukcesorów Słowakowicza.?
Byli nimi, oprócz wspomnianego Wojciecha Krzy-?
żańskiego: Katarzyna Kmochowicowa, Antonina Nay-?
manowa i Marcyanna Czerkowicowa. Od tych ?
właścicieli kupił kamienicę »Słowakowiczowską« dnia?
2-go sierpnia 1738 roku3), Wojciech ?
Szczepański (Szczepanowski) murarz krakowski. Ten?
w r. 1739 dnia 17 kwietnia przeprowadza rewizyę?
ruin swojej kamienicy »quondam Słowakowiczowi-?
czowska wedle narożnej Cyrusowska kiedyś ?
zwanej**). W uzupełnieniu poprzednio podanej ?
rewizyi, podajemy w streszczeniu opis stanu kamienicy?
z"r. 1739.?
Facyata z ulicy wypękła i górą oderwana,?
odrzwia do sieni złe, drzwi żelazem obite, wpół-?
o.twierające się, wierzchem krata żelazna cyrklista.?
Sień jest sklepiona i posiada szafkę w murze od?
kamienicy Cyrusowskiej (1. or. 12). Sklep w ulic
•/. drzwiami drewnianemi w ofutrowaniu, w sklepie?
półki na regał, okiennice żelazem obite; pod ?
sklepem piwnica, do której z ulicy niema ani drzwi,?
ani schodów, t\'lko deskami zabito, daszek zły nad?
nią. Drugi sklep od zadzi miał sklepienie ?
porysowane, okno z kratą żelazną, posadzkę kamienną,?
pieca ani komina w nim niema.?
Na I. piętro prowadziły schody kamienne?
z takiemiż poręczami, na półwschodzin krata żelazna?
i od niej druga przy schodach i nad schodami,?
,w sieni tegoż piętra posadzka ceglana i kamienna.?
Izba I-go piętra o 2 oknach w ulicę z kratami że-?
laznemi miała podłogę i powałę. Druga izba »ry-?
teratka«, (reiteratka) w rycie ciemna, do której drzwi?
stare, okna z kratą żelazną, posadzka kamienna, ?
powała stara, piec na fundamencie kamiennym, szafki?
2 w murze bd kamienicy »Cyrusowskiej«, trzecia?
od kamienicy Łańcuckich (1. or. 8). Wyjście na ?
ganek alias drzwi stare, ganek przegnił}'. Z tej izby?
były drugie drzwi do sieni z odrzwiami kamien-?
nemi, u których »sztorc złamany, szyna wprawiona«.?
Idąc na H-gie piętro, schody drewniane z ?
hałasami, w sieni posadzka ceglana. Na II p. izba?
z 2 oknami w ulicę, odrzwia kamienne, posadzka?
ceglana, powała stara (lało się po niej), piec na?
fundamencie kam. Druga izba na zadź z 2 oknami,?
»alias sala«, w niej w kącie ognisko i komin ka-?
piast\% zapierzenie z desek ze swojem zawarciem?
(drzwiami), górą zapierzenia balasy i kraty. W sali?
tej posadzka ceglana, powaia i wyjście na ganek.?
Na strych prowadziły schody drewniane, nad
którymi altana murowana i zasklepiona, okna?
w niej górą cztery. W altanie były »4 ankry ?
żelaznej służące zapewne do wzmocnienia oporu jej?
sklepienia.?

[madohora]

Księgozbiór obejmował kilkanaście inkunabułów i druków XVI w. oraz kilka rękopisów, na których noty proweniencyjne wskazują wyraźnie na Sacranusa jako właściciela. Pochodziły one z kupna, darów (dzieła Alberta Wielkiego otrzymane od biskupa krakowskiego Fryderyka Jagiellończyka) lub były ofiarowane Sacranusowi w dożywotnie używanie od nauczyciela Mikołaja Kopernika, Macieja z Kobylina i od malarza Michała z Krosna. Były to głównie dzieła teologiczne świętych; Ambrożego, Augustyna, Bonawentury oraz najcenniejsze – czterotomowa summa teologa florenckiego arcybiskupa Antonina. Sacranus posiadał też kodeksy o charakterze encykliki.
W 1984 na kamienicy pod nr 20 w Rynku Głównym w Oświęcimiu odsłonięta została tablica pamiątkowa poświęcona Sacranowi.

[madohora]

Floriańska

[madohora]

[madohora]

Przedstawia Jana Matejkę siedzącego w fotelu, umieszczonego w ramie obrazu. Postać wykonana z brązu umieszczona jest na cokole z czerwonego granitu. Na cokole umieszczono wykuty, w białym kolorze napis: Jan Matejko 1838–1893.

[madohora]

Pomnik, którego projekt wykonał profesor krakowskiej ASP Jan Tutaj, został odsłonięty 12 listopada 2013 przez prezydenta Krakowa Jacka Majchrowskiego w przypadającą 175 rocznicę urodzin i 120 rocznicę śmierci artysty. Odlew wykonała firma fiART-Studio.

[madohora]

Przechodząc przez skrzyżowanie na przeciwko Barbakanu - w drugą stronę niż Brama Floriańska - podejdziemy pod Pomnik Grunwaldzki, Grób Nieznanego Żołnierza a nieco dalej Kościół Świętej Anny (obecny) oraz budynki Akademii Sztuk Pięknych.

[madohora]

Pomnik został postawiony w 1910 r. dla upamiętnienia pięćsetnej rocznicy bitwy z zakonem krzyżackim. Ufundował go wybitny kompozytor i polityk Ignacy Jan Paderewski. Uczynił to „Praojcom na chwałę – braciom na otuchę”, jak można przeczytać na cokole monumentu.

[madohora]

Odsłonięcia pomnika dokonano 15 lipca 1910 r. o godzinie 12 w południe. W uroczystości wzięło udział 150 tysięcy mieszkańców Krakowa i liczni przyjezdni goście. Podczas odsłonięcia głos zabrali marszałek Sejmu Krajowego Stanisław Badeni, prezydent Krakowa Juliusz Leo i fundator pomnika Ignacy Jan Paderewski, który w swoim przemówieniu powiedział m.in.:

[madohora]

Pomnik Grunwaldzki na starej fotografii

[madohora]

Podczas II wojny światowej pomnik był systematycznie burzony od listopada 1939 r. do kwietnia 1940 r. Cokół pomnika wysadzono dynamitem, zdemontowane, zniszczone figury wywieziono w głąb Niemiec.

[madohora]

16 października 1976 r. ponownie znalazł się on w swoim dawnym miejscu. Tym razem cokół pomnika wykonano z granitu sprowadzonego z okolic Szklarskiej Poręby. Odlewy figur wykonano w Gliwicach. Przed pomnikiem wkomponowano też Grób Nieznanego Żołnierza, symboliczną marmurową płytę ze zniczem według projektu prof. Wiktora Zina

[madohora]

W 2016 roku przeprowadzono kompleksową renowację i oczyszczenie pomnika.

[madohora]

Pomnik ma nieco ponad 13 metrów wysokości, na szczycie cokołu umieszczono konny posąg króla Władysława Jagiełły. Lewą ręką król trzyma końską uzdę, a w prawej obnażony opuszczony w dół miecz.

[madohora]

W połowie XVIII-go wieku należy kamienica?
»średzka« do Antoniego Burczyńskiego,?
ławnika prawa wyższego na zamku krakowskim?
i żony jego Agnieszki. Wiertelnicy krakowscy uznali?
W' r. '1750, dnia 12 maja przy rewizyi tej kamienicy,?
że mur graniczny z kamienicą sąsiednią Franciszki?
Żulińskiej, cześnikowej buskiej (t. j. 1. or. 16), jest?
łity, razem z kamienicą »średzką« murowany, przy?
którym jest ganek na I-em p. do »locus secretus«?
i wspólny obu kamienicom2). W miesiąc po tej?
rewizyi nastąpiła katastrofa w tych dwóch ?
kamienicach. Urzędowa rewizya tego roku dnia 17-go?
czerwca3) stwierdza, że »od strony kamienicy ?
Państwa Zułińskieh tak mur graniczny, jak i część fa-?
cyaty spadła, a w samej kamienicy Żulińskich jes
facyata od góry do dołu w połowie zawalona, to?
jest sień, piętra i dach od przodku. Z dalszej osnowy?
rewizyi dowiadujemy się o charakterystycznym i ?
ciekawym szczególe architektury kamienicy »średz-?
kiej« tym, że miała ona od narożnika kamienicy?
Żulińskich (1. or. 16) wieżę. Czytamy bowiem?
w rewizyi: »Unikając tedy w kamienicy »średzkiej,«?
dalszej zawalenia ruiny, potrzeba wieżę od góry?
złamać równo z murem Żulińskich, także i tylną?
facyatę zebrać jako i wieżę (mur pod wieżą ?
upadkiem grozi), do tego złamania facyaty i wieży ?
potrzeba rusztowanie z dołu naprawić, aby się ludzie?
na niem salwowali«, nadto facyatę aż na II piętro?
naprawić.?
Musimy tu zwrócić uwagę, że wt kamienicy,?
położonej naprzeciwko kamienicy »średzkiej«, po?
drugiej stronie ulicy Floryańskiej a bokiem ?
zwróconej do przecznicy t. j. kamienicy dzisiaj 1. or. 17,?
była jeszcze w połowie XVIII-go wieku: hasz tka?
zrujnowana z galeryą nad nią« ').?
Położenie obu tych narożnych kamienic, ?
naprzeciw siebie stojących, wykazuje, że obie wieże?
czy basztki w tych kamienicach, mogły być w ?
jednej mniej więcej linii wybudowane.?
Przeznaczeniem tych baszt była ?
najprawdopodobniej obrona środka miasta przed wtargnięciem?
nieprzyjaciela, gdyby już obronne mury miejskie?
zdołał przekroczyć. Dodać jeszcze należy, że w ?
kamienicy 1. or. 17 jest jeszcze do dzisiaj w szkarpie?
narożnej łańcuch żelazny do zamykania ulicy. (Schowany poza pudłem wystawy sklepowej)

[madohora]

ceglana stara, piec stary około którego balasiki ?
drewniane, przy piecu komin szafiasty. Za sklepikiem?
kuchnia sklepiona, odrzwia kamienne, drzwi?
drewniane żelazem okute, nad niemi krata żelazna;?
komin na krańcu, przemurowany pod samo ?
sklepienie. Z tej kuchni wy chód do sklepiku, zanim?
drugi sklep, z którego okno ku kościołowi św.?
Jana, z kratą i okiennicą żelazną, posadzka z ?
piaskowego kamienia stara. W tych ubikacyach odrzwia?
również kamienne.?
Z sieni głównej na I-sze piętro prowadziły?
schody drewniane nowe, dalej krata żelazna nowa,?
na półschodziu okna dwa, nad niemi kozuby nowe?
sklepione i mury circumcirca nowo dane nieochę-?
dożone (nietynkowane).?
Na tern piętrze wyjście na s a 1 ę, z niej do?
rezydencyj, ze sali okno na ulicę, trzy ściany?
tejże sali nad izbą dolną nowo murowane... i t. d.?
Izby na I i Ii piętrze były w tym czasie ?
dopiero częścią budowane, częścią naprawiane, ?
dawano w nich drzwi dębowe, okna i stragarze ?
popuszczano na dół. W jednej z tych izb był komin?
kapiasty staroświecką robotą, który miał?
być zburzony.?
Ganki z balasikami w podwórzu naokoło ?
(circumcirca) dano nowe.?
Z facyaty trzeciego piętra wymurowano?
wówczas 3 okna, puste zaś mury nie były jeszcze?
wytynkowane ani skończone. Na tern piętrze, sionka?
miała okno w ulicę.?
»Dachy nad temi rezydencyami poczynające?
się od'facyaty aż do tej- sionki są nowe z włoska?
dane. Z tej sionki są schody (więc drugie), ?
drewniane stare, które mają być zdemolowane

[madohora]

W r. 1805 mieszkali tu w przejeździe przez ?
Kraków: wielki książę Konstanty i cesarz rosyjski ?
Aleksander I-szy. W. ks. Konstanty przybył do ?
Krakowa z pierwszą kolumną gwardyi dnia 18 ?
listopada 1805 r. i stanął w »domu zajezdnym« ?
Szydłowskiego *).?
Stanisław hr. Wodzicki, późniejszy prezes ?
Rzeczypospolitej krakowskiej, pisze w swoich ?
»Wspomnieniach przeszłością że wówczas po .raz ?
pierwszy widział w. księcia. »Nosek zadarty, twarz ka±-?
mucka, oczki zaostrzone okropnemi brwiami a ?
żywość mchów jak u małp}'. Ciągle tylko ?
musztrował żołnierzy, zaczepiał każdego o guzik, halsztuk«?
i t. p. Po Rynku krakowskim uganiając na koniu,?
przeskakiwał przekupki siedzące przy swoich ?
kramach lub żydków, za co pierwsze nieraz »sklęły«?
go po krakowsku. Na odwrót wielki książę »skląk?
znów grubym językiem moskiewskim ?
Włodzimierza hr. na Złotym Potoku Potockiego, gdy ten przy?
obluzie warty kawałergardów przed »domem ?
Szydłowskiego* stał w kapeluszu na głowie wraz z ?
tłumem publiczności, przypatrującej się dziwactwom?
wielkiego księcia. Z tłumu tego znał tylko ?
Konstanty Potockiego, który przed kilku laty wystawił?
w dobrach swoich ukraińskich pułk kozaków ?
regularnych i ofiarował go imperatorowi na wojnę ?
turecką. W. książę widząc Potockiego z nakrytą głową,?
podobnie jak wszyscy cywilni, uważając to za oznakę?
nieuszanowania, przyszedł do niego, zrzucił mu?
ręką kapelusz i zelżył sromotnie słowam

[madohora]

W ciągu swojego długiego życia kamienica wielokrotnie zmieniała właścicieli i nazwy. I tak w XVI wieku należała do włoskiego rodu szlacheckiego Provanów (stąd kamienica Provanowska), by w XVII wieku przejść na własność starosty średzkiego (kamienica Średzka). Historia hotelu Pod Różą rozpoczyna się na początku XIX wieku za sprawą Jana Alojzego Szydłowskiego, który przekształcił kamienicę w dom zajezdny. W 1805 roku pan Szydłowski musiał być jednym z najszczęśliwszych ludzi w Krakowie – przy Floriańskiej 14 stanęli na noc car Aleksander I i jego brat, Wielki Książę Konstanty. Na pamiątkę zacnych gości oberża Szydłowskiego zyskała szykowną nazwę „Hotel de la Russie”. Pod koniec XIX wieku, gdy sentyment rosyjski osłabł, hotel przemianowano na „Pod Różą”.

[madohora]

Widok ogólny na ulicę Floriańską

[madohora]

Idąc dalej, po lewej stronie miniemy wąską kamienicę (nr 41). To dawny dom Jana Matejki – najwybitniejszego polskiego malarza historycznego. Obecnie mieści się tu muzeum, w którym można zobaczyć pamiątki osobiste, dokumenty, fotografie, wyroby złotnicze z kolekcji artysty, a także liczne obrazy, szkice i kolekcję militariów. Szczególnym eksponatem jest zbiór narzędzi katowskich, wydobytych z lochów ratusza.

[madohora]

Warto zwrócić również uwagę na kamienicę „Pod Matką Boską” (nr 7) z przepiękną, późnorenesansową figurą Madonny z Dzieciątkiem. Wewnątrz budynku znajdują się dobrze zachowane późnogotyckie portale.

[madohora]

Pokoje gościnne TRECIUS zajmują tzw. piano nobile, czyli sale pierwszego piętra średniowiecznej krakowskiej kamienicy mieszczańskiej, użytkowane w przeszłości przez jej właściecieli na cele reprezentacyjne oraz mieszkalne. TRECIUS powstał z podziału dwóch dużych sal na cztery mniejsze pokoje. W jego skład wchodzi także dawna komnata sypialna. Ten ostatni pokój zachował swój oryginalny układ i wystrój architektoniczny.

[madohora]

XVII wiek to kolejna przebudowa kamienicy – wzniesiono oficynę tylną, a także nowi właściciele – w 1661 roku właścicielami kamienicy zostali Molendowie. Molendowie byli rzemieślnikami zwanymi pasamonikami. Trudnili się szmuklerstwem, czyli wyrabianiem pasów, galonów, frędzli, taśm i innych wyrobów pasmanteryjnych.

[madohora]

W latach międzywojennych starano się o przywrócenie kamienicom Starego Miasta pierwotnego wyglądu. Usuwano gabloty, galerie i wystawy sklepowe, na co zwraca uwagę Henryk Jasieński w „Roczniku Krakowskim" z 1933 roku. Przywrócenie pierwotnego wyglądu kamienicy przy ul. Floriańskiej 17 nie było jednak możliwe ze względu na zbyt dużą ingerencję w strukturę budynku podczas przebudowy.

[madohora]

Dzięki badaniom architektonicznym we wnętrzach parteru odkryto renesansowe kolumny, a przy przejściu do sieni konserwatorzy znaleźli zamurowany prawdopodobnie w XIX wieku lawaterz – umywalkę (w literaturze fachowej można zetknąć się także z nazwą lawatarz, lavabo, lavatorium). To obramowana kamienna wnęka z dekoracyjnym zwieńczeniem, wysoka na ok. 180 cm, wykonana (podobnie jak i kolumny) z wapienia pińczowskiego. Tkwi w niej drewniany klocek z fragmentem pręta – być może pozostałość zamontowanego tam niegdyś uchwytu na naczynie z wodą. Pod nim na kamiennym parapecie mogła znajdować się misa. Na lawaterzu widać było ślady przemalowań i spękania, brakowało też części, odłupanej podczas XIX-wiecznych przeróbek wnętrz. Na szczęście ubytki wystąpiły głównie z jednej strony, zachowała się druga część, dzięki czemu możliwe było odtworzenie brakujących dekoracji, na które składają się kwiaty, liście i inne ozdobniki. Historycy określają czas powstania umywalki na wiek XVII, choć stylistycznie „najbliżej” jej do renesansu.

[madohora]

W latach 2010 – 2014 wykonano naprawę fundamentów, przeprowadzono prace konserwatorskie gotyckich piwnic oraz remont konserwatorski elewacji od ulicy Floriańskiej i św. Tomasza. Prace te objęte były dotacją z budżetu miasta w łącznej kwocie 490 tys. zł, co stanowiło blisko 30 proc. kosztów poniesionych na ten zakres prac. Pozostała część kosztów została pokryta przez właściciela przy częściowym udziale środków z Narodowego Funduszu Rewaloryzacji Zabytków Krakowa.

[madohora]

W domu nr 14 mieści się najstarszy w Krakowie hotel – „Pod Różą”. Początkowo zwany był Ruskim, dla upamiętnienia wizyty Wielkiego Księcia Konstantego oraz cara Aleksandra I. Mieszkał w nim także Franciszek Liszt.

[madohora]

Dom nr 45 związany jest nierozłącznie z osobą Jana Michalika, cukiernika, który otworzył tu Cukiernię Lwowską. Występował tu pierwszy w Polsce kabaret literacko-artystyczny „Zielony Balonik”, założony przez krakowskich artystów i literatów związanych z nurtem Młodej Polski (m.in. Tadeusza Boya-Żeleńskiego, Jana Augusta Kisielewskiego i Teofila Trzcińskiego). Pomieszczenia nie miały okien, więc artyści nazwali cukiernię „Jamą Michalika”. Ściany zdobią malowidła, rysunki i karykatury młodopolskich artystów. W gablotach eksponowane są kukiełki z wystawianych przez kabaret szopek.

[madohora]

Również w tym sklepie będzie można podziwiać znalezione w czasie remontu ozdobne kolumny. Mogą pochodzić z I połowy XVII, ewentualnie jeszcze z końca XVI wieku. Znajdują się w tylnej sali na parterze, zwanej "izbą na zadzi". Wykonane są z wapienia pińczowskiego. Jedną z nich pokrywają malunki udające, że jest z marmuru. - Pomieszczenie musiało być podzielone na jakiś czas i stąd jedna kolumna jest polichromowana, druga nie - mówi właściciel kamienicy. W ramach obecnego remontu trzeba było wykonać nadproża okien na parterze, a gdy robotnicy rozbili w tym celu fragmenty ściany, ukazały się głowice kolumn. - To kolumny międzyokienne (od wnętrza teraz nie widać okien, sklep chce je mieć przysłonięte), przyścienne. Były ozdobą tej sali. Zostały zamurowane w XIX wieku, kiedy urządzono kosztem izby na zadzi boczne wejście od ul. św. Tomasza - wyjaśnia właściciel. Teraz przeszły konserwację, są wyeksponowane. W pobliskim banku przy ul. św. Tomasza są podobne kolumny. - Pewnie jedna kamienica "odgapiła" od drugiej - kwituje Palarczyk.

[madohora]

Wszystko to prawda, lecz w kościelnej kruchcie znajduje się przedmiot służący do praktyk czarnoksięskich. Jest nim umieszczona po lewej stronie od wejścia duża kropielnica. Woda z niej miała moc oczyszczania klejnotów.

[madohora]

Kamienica alchemika
Od Krzysztoforów skręcamy w ul. Szczepańską, potem przez plac Szczepański dochodzimy do ul. Reformackiej. Na rogu stoi potężne kilkupiętrowe gmaszysko, siedziba rozlicznych biur i instytucji. W tym miejscu, na granicy dawnych murów miejskich, stała niegdyś kamienica nazywana "Domem Alchemika".
Tutaj miał mieszkać astrolog, mag i alchemik, Michał Sędziwój. W dawnych czasach było to miejsce odludne, w którym nic nie zakłócało spokoju studiowania magicznych ksiąg ani alchemicznych doświadczeń. Jak podaje legenda, Sędziwój był jednym z tych, którzy poszukiwali kamienia filozoficznego i eliksiru wiecznej młodości. Lecz tak jak i inni, nigdy nie poznał sekretnej formuły jego wytwarzania.

[madohora]

Wydawać się to może dziwne i niepojęte, że klasztor może mieć coś wspólnego z alchemią, a zakonnicy mogli poszukiwać kamienia filozoficznego. Jednak tak było. To właśnie wybuch alchemicznego pieca w klasztorze był przyczyną jednego z wielkich pożarów, które w dawnych wiekach trapiły miasto. Być może Twardowski lub Sędziwój bywali gośćmi w celach braci alchemików, a nawet wymieniali doświadczenia i rady.

[madohora]

Tutaj też miał swą pracownię złotniczą i alchemiczną król Zygmunt III Waza, wykonawca różnych przedmiotów ze złota (w tym monstrancji, znajdującej się w skarbcu katedralnym) oraz zamiłowany alchemik. Jak głosi legenda, zaprzestał parać się sztuką czarnoksięską, gdy ukazał mu się i przemówił doń diabeł, który spowodował pożar królewskiej pracowni.

[madohora]

Śladami ewangelików krakowskich
Niełatwo dzisiaj odnaleźć w Krakowie dowody 450 lat bytności ewangelickiego zboru w tym mieście. Życie parafii skupione jest wokół kościoła św. Marcina usytuowanego przy ul. Grodzkiej, w okolicach Wawelu. Tymczasem sięgając w przeszłość zboru można spojrzeć na Kraków nieco inaczej, zauważyć miejsca i budynki związane historią ewangelicyzmu w Krakowie.

[madohora]

Nabożeństwo miało miejsce w okolicach dzisiejszej ul. Kopernika, gdzie znajduje się szpital św. Łazarza. Było to za murami miasta, za Bramą Mikołajską, gdzie przywódca ewangelików krakowskich Jan Boner miał swój ogród. Boner (ok. 1518-1562), bankier królewski, wielkorządca krakowski, starosta spiski, kasztelan oświęcimski, chełmski i biecki pochodził z kupieckiej rodziny, która przybyła do Krakowa z Niemiec. W wieku 14 lat wyjechał za granicę, zwiedził centra związane z ruchem reformacyjnym i nawiązał kontakty z m.in. Filipem Melanchtonem i Erazmem z Rotterdamu.

[madohora]

Ulica św. Jana była w XVI wieku najważniejszym miejscem dla krakowskiego ewangelicyzmu. Tutaj bowiem, pod numerem 6, gdzie aktualnie znajduje się kompleks kinowy Ars, w kamienicy ze stromym dachem mieścił się od 1571 r. kościół pogardliwie zwany ‚brogiem”. Blisko zboru, przy ul. Sławkowskiej 7 (obecnie Grand Hotel) swoją drukarnię prowadził drukarz, księgarz, działacz reformacyjny, członek i senior krakowskiego zboru Maciej Wirzbięta (Matys Wierzbięta, 1523-1605).

[madohora]

W 1816 r., dzięki inicjatywie historyka, filologa, językoznawcy, bibliotekarza i badacza dziejów Śląska Jerzego Samuela Bandtkiego ewangelicy otrzymali od Senatu Miasta Krakowa barokowy kościół św. Marcina przy ul. Grodzkiej 58 wraz z przylegającymi budynkami. Powstały w latach 1637-1639 kościół, na miejscu budynku średniowiecznego, był kościołem klasztornym Karmelitanek Bosych. Po przeprowadzce klasztoru na ul. Kopernika w 1787 r. stał pusty.

[madohora]

Spacerując po Rynku warto zwrócić uwagę na kamienicę Pod Kanarkiem (nr 24), gdzie swój skład kawy i herbaty prowadziła pochodząca z Niemiec rodzina Grosse. Zaprzyjaźniona z nią szwajcarska rodzina Maurizio prowadziła wraz z Redolfim cukiernię w Kamienicy Kencowskiej (nr 38). Księgarze, drukarze i wydawcy Friedleinowie w Kamienicy Hetmańskiej (nr 17) stworzyli unikalną księgarnię, wypożyczalnię i czytelnię, miejsce spotkań i dyskusji krakowian.

[madohora]

W schody prowadzące do pomnika wkomponowana jest marmurowa płyta Grobu Nieznanego Żołnierza.
Cokół pomnika był wykonany z granitu sprowadzonego ze Szwecji. Wykonania odlewów figur podjęła się francuska firma Malleset.

[madohora]

Pewną nowością w 1976 r. było zastosowanie do transportu i montażu figury króla Jagiełły śmigłowca Mi-6. Całą akcję montażu transmitowała telewizja

[madohora]

HOTEL POD RÓŻĄ

[madohora]

Na ścianie frontowej postać zamyślonego, patrzącego w dal rycerza. To stryjeczny brat króla książę litewski Witold. W oryginalnym pomniku autorstwa Wiwulskiego miał on pochyloną głowę i spoglądał na leżącego u stóp pomnika poległego pod Grunwaldem wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena.

[madohora]

Od strony zachodniej grupa litewska – wojownik litewski dmący w róg prowadzi skrępowanego sznurami jeńca krzyżackiego. Trzy ściany cokołu otaczają tarcze z herbami Polski i jej dzielnic.

[madohora]

OBCHODY PRZY POMNIKU GRUNWALDZKIM - www.krakow.pl

[madohora]

UROCZYSTOŚCI GRUNWALDZKIE DOBIEGAJĄ KOŃCA - www.krakow.pl

[madohora]

Świętowanie rocznicy bitwy pod Grunwaldem połączone z odsłonięciem pomnika było ostatnią - przed wybuchem pierwszej wojny światowej - z serii uroczystości patriotycznych urządzanych w Krakowie od połowy XIX wieku.

[madohora]

Jesienią 1939 roku hitlerowcy zniszczyli monument, a jego rekonstrukcja i ponowne odsłonięcie miały miejsce dopiero w roku 1976. Autorem odtworzonego dość wiernie pomnika był Marian Konieczny. W schody poprzedzające cokół, wkomponowano Grób Nieznanego Żołnierza, wykonany z marmuru i brązu według projektu Wiktora Zina.

[madohora]

PAMIĘTAJMY O ŻOŁNIERZACH WYKLĘTYCH - www.krakow.pl

[madohora]

Grób Nieznanego Żołnierza – cenotaf upamiętniający poległych na polach bitewnych nieznanych polskich żołnierzy, usytuowany w Krakowie na placu Matejki przed pomnikiem Grunwaldzkim. Na marmurowym postumencie znajduje się znicz z brązu, zapalany podczas uroczystości.

[madohora]

Chyba najbardziej trwałym (o ironio!) miejscem, gdzie odnajdziemy wybitnych ewangelików jest Cmentarz Rakowicki. Spoczywają na nim proboszczowie zboru ks. Ludwik Fryderyk Teichmann, ks. Karol Otremba, ks. Jerzy Gabryś i ks. Karol Bronisław Kubisz. Ks. Gabrysiowi krakowscy ewangelicy zawdzięczają obraz ołtarzowy autorstwa Henryka Siemiradzkiego ‚Chrystus uśmierzający burzę”, namalowany w Rzymie w 1882 r.

[madohora]

Jego córka jest nadal członkinią zboru i chętnie dzieli się wiedzą na temat ojca. Warto wspomnieć w tym miejscu także językoznawcę Jana Bystronia (1860-1902) – autora prac naukowych z zakresu dialektologii, historii języka polskiego, gramatyki i etnografii i Oskara Kolberga (1814-1890) etnologa, etnografa i kompozytora, który stworzył największy w dziejach nauki polskiej zbiór materiałów etnograficznych.

[madohora]

Zbór został otwarty 2 maja 1572 za zezwoleniem króla Zygmunta Augusta. Ze względu na swój wysoki dach był zwany „brogiem”.

[madohora]

[madohora]

Od początku swojej obecności na terenie Krakowa i okolic mariawici nie utworzyli parafii. Mariawityzm w tej części Małopolski był bardzo prześladowany, przez co nie udało się utworzyć stałych struktur. Przykładem jest historia mariawitki z Trzebni, która spotykała się z silnym ostracyzmem ze względu na przekonania religijne

[madohora]

W 1968 kapłanem denominacji płockiej został Konrad M. Paweł Rudnicki, który przeniósł się do Krakowa w związku z rozpoczęciem pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wspólnota została zaliczona jako filia parafii św. Marii Magdaleny w Gniazdowie. Nabożeństwa zorganizowano w improwizowanej kaplicy w mieszkaniu kapłana przy ul. św. Sebastiana. Na prośbę zwierzchnika denominacji felicjanowskiej bpa Józefa M. Rafaela Wojciechowskiego, kapł. Rudnicki objął opieką duszpasterską także wiernych z tego nurtu.

[madohora]

W latach 2015–2017 kapłan Tomasz Maria Daniel Mames dojeżdżał z Gniazdowa do Krakowa, gdzie odprawiał mariawickie nabożeństwa w kościele ewangelickim w Krakowie. Nabożeństwa zostały wznowione w listopadzie 2021 roku, odkąd opiekę nad krakowskimi mariawitami przejęła parafia Przemienienia Pańskiego w Wierzbicy.

[madohora]

[madohora]

Parafia Ewangelicko-Augsburska w Krakowie – parafia luterańska w Krakowie, należąca do diecezji katowickiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Jej siedziba mieści się przy ulicy Grodzkiej. W 2020 liczyła 710 wiernych

[madohora]

W 1564 założone zostało Gimnazjum Ewangelickie, kształcące na kierunkach humanistycznym i religijnym. Od 1569 za Bramą Mikołajską działał ewangelicki cmentarz

[madohora]

Z powodu bezpieczeństwa, siedziba zboru została przeniesiona do Aleksandrowic. W mieście dochodziło jednak w dalszym ciągu do profanacji cmentarza oraz napaści na wyznawców protestantyzmu, a 10 kwietnia 1607 zniszczony został szpital ewangelicki

[madohora]

Nabożeństwa w celu dogodniejszego dojazdu z Krakowa sprawowane były również na terenie majątku kalwińskiej rodziny Żeleńskich w Łuczanowicach.

[madohora]

Kościół i zabudowania zborowe w Wielkanocy zostały splądrowane w 1655 przez wojska Karola X Gustawa podczas potopu szwedzkiego. W lipcu 1656 nieruchomości stanowiące majątek zboru zostały podpalone przez podburzony tłum, w późniejszym czasie zostały jednak odbudowane.

[madohora]

W 1787 w Łuczanowicach przez właściciela wsi Marcjana Żeleńskiego został założony cmentarz ewangelicki. Przeniesiono tam wówczas szczątki członków rodziny Żeleńskich, pochowane do tej pory w podziemiach miejscowej kaplicy, które zostały umieszczone w powstałym wtedy na terenie cmentarza nowym grobowcu, którego komora została przykryta czterometrowym kopcem zwieńczonym obeliskiem

[madohora]

Na początku XIX wieku Kraków zamieszkiwało 243 ewangelików, w Podgórzu było ich 92, w Krzeszowicach 33, w Wieliczce 6, w Lednicy 58, w Myślenicach 10, w Niepołomicach 4, a w pięciu innych miejscowościach 28, którzy razem stawili 474 wiernych. Dodatkowo na terenie parafii przebywało też około 30 górników wyznania ewangelickiego pochodzących z terenów Księstwa Warszawskiego, przybyłych do pracy w kopalni siarki w Swoszowicach. Luteranami było również około 25 zamieszkałych tymczasowo w Krakowie Słowaków

[madohora]

Po 1846, kiedy terytorium Wolnego Miasta Krakowa włączono w skład Cesarstwa Austrii, wyraźniej zaznaczyła się dominacja zborowników narodowości niemieckiej. Relacje pomiędzy nimi, a polskimi członkami parafii były jednak przyjazne. W każdą niedzielę przed południem odbywały się nabożeństwa w języku niemieckim, natomiast polskojęzyczne nabożeństwa prowadzono w co drugą niedzielę w godzinach popołudniowych.

[madohora]

Kolejnym proboszczem parafii w Krakowie został ks. Jerzy Gabryś. Dzięki jego przyjaźni z Henrykiem Siemiradzkim, w latach 80. XIX wieku artysta ten namalował specjalnie dla zboru krakowskiego obraz Chrystus uciszający burzę, który został umieszczony w ołtarzu kościoła św. Marcina. W 1872 pod zarząd parafii powrócił filiał w Lednicy Niemieckiej

[madohora]

Zgodnie z danymi podawanymi przez superintendenta galicyjsko-bukowińskiego Hermanna Fritschego, w pierwszych latach XX wieku parafia liczyła 721 wiernych, z których pod względem narodowości 358 było Polakami, 353 Niemcami a 10 innego pochodzenia. Według spisu ludności z 1910 w Krakowie mieszkało 1089 ewangelików, z czego 65 osób wyznania reformowanego

[madohora]

Po zakończeniu wojny parafia krakowska zdecydowała w grudniu 1918 roku o przystąpieniu do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP, co zostało potwierdzone 2 kwietnia 1922, a zbór stał się częścią jego superintendentury śląskiej. Stało się to pomimo objęcia terenu województwa krakowskiego jurysdykcją Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego i Helweckiego Wyznania w Małopolsce. Według spisu w 1921 roku Kraków liczył 726 ewangelików. Pomiędzy zborownikami polskojęzycznymi i niemieckojęzycznymi powstał jednak konflikt, wskutek czego zbór niemiecki, nie chcąc podporządkowywać się warszawskiemu konsystorzowi, ogłosił niezależność i przeszedł 23 lipca 1923 do Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego i Helweckiego Wyznania w Małopolsce, wchodząc w skład jego senioratu zachodniego.

[madohora]

W 1938 parafia pozyskała na własność stanowiący dotychczas nekropolię prywatną cmentarz w Łuczanowicach jako darowiznę od hrabiego Andrzej Mycielskiego, będącego ówczesnym właścicielem miejscowości

[madohora]

Po wybuchu II wojny światowej przez nazistowską administrację przejęty został całkowity nadzór nad parafią, a dotychczasowych duchownych narodowości polskiej nie dopuszczono do pracy. Proboszcz Niemczyk zatrudniony został jako nauczyciel języka niemieckiego i sekretarz w szkole rolniczej w Czernichowie[

[madohora]

W swoich kazaniach Grycz-Śmiłowski przyjmował patriotyczną postawę, niosąc wiernym pocieszenie i nadzieję na poprawę sytuacji. 31 grudnia 1939 miało miejsce ostatnie poprowadzone przez niego nabożeństwo. Z powodu represji ze strony Gestapo zakończył sprawowanie funkcji tymczasowego zastępcy proboszcza, opuścił miasto i przeniósł się w okolice Proszowic, gdzie podjął później pracę w fabryce tytoniowej, a jego dotychczasowym mieszkaniem w Krakowie zajęła się rada parafialna[40]. Pełniącym obowiązki proboszcza został następnie na okres styczeń–marzec 1940 ks. Willibald Hartmann.

[madohora]

W 1993 został odnowiony cmentarz ewangelicki w Łuczanowicach. Od 1998 parafia Nowy Sącz-Stadło, dotychczas administrowana z Krakowa, dokonała wyboru własnego proboszcza i uzyskała niezależnoś

[madohora]

W 1946 na wysokich metalowych prętach umieszczono urnę z ziemią z pól bitewnych II wojny światowej, gdzie walczył polski żołnierz. Tutaj składano wieńce i kwiaty. W związku z odbudową pomnika Grunwaldzkiego konstrukcję rozebrano, urnę zaś złożono w 1976 w piwniczce obecnego pomnika – Grobu Nieznanego Żołnierza wykonanego z czarnego marmuru według projektu prof. Wiktora Zina. Pomnik zdobi metalowy znicz zasilany gazem, który zapalany jest podczas uroczystości organizowanych pod pomnikiem, na nim wyryte zostały miejsca bitew żołnierzy polskich w latach ostatniej wojny: Warszawa, Kutno, Westerplatte, Kock, Tobruk, Monte Cassino, Berlin, Studzianki, Lenino, Kołobrzeg, Odra, Nysa.

[madohora]

Grób Nieznanego Żołnierza