kosaciec
03.11.05, 22:13
Od czasów biblijnych, w tradycji żydowskiej istnieje nakaz zaznaczania miejsc
pochówku zmarłych. Łączy się to zarówno z czczeniem pamięci zmarłego, jak też
z koniecznością zaznaczania miejsca, które mogłoby narazić wiernych na
skalanie się poprzez mimowolny choćby kontakt z umarłym.
Pierwszymi formami nagrobków były przydrożne kurhany, na które każdy
przechodzący miał obowiązek dołożyć kolejny kamień. Z tego obyczaju do dziś
pozostał zwyczaj układania na grobach małych kamyków.
Z czasem wykształciły się trzy typy architektury sepulkralnej: ohel,
czyli "namiot", niewielki budynek drewniany lub murowany, we wnętrzu którego
znajduje się jeden lub kilka grobów; sarkofag - półkolisty, albo swym
kształtem nawiązujący do domu o spadzistym dachu; jednak najczęstszą formą
nagrobków żydowskich jest macewa - pionowo ustawiona kamienna płyta,
prostokątna albo zakończona u góry łukiem lub trójkątem.
Przestrzeń tych zwieńczeń jest zazwyczaj bogato zdobiona płaskorzeźbami,
mającymi poprzez wykorzystanie symboli określić cechy zmarłego, niekiedy jego
imię, a czasem zawód, jakim parał się za życia.
W efekcie biblijnego surowego zakazu przedstawiania postaci ludzkiej, w
sztuce i rzemiośle żydowskim wykształcił się system metaforycznych znaków,
dzięki którym jesteśmy w stanie znaleźć klucz do zrozumienia aluzji zawartych
w zdobieniach, w tym także płaskorzeźbach nagrobkowych.
Najczęstszymi symbolami wykorzystywanymi w nich są te, które dotyczą
religijności zmarłego, a także jego miejsca w społeczności gminy. Do tych
motywów należą:
- Dłonie ujęte w geście kapłańskiego błogosławieństwa
Znajdują się na nagrobkach osób z rodu kapłanów (kohenów), w czasach
świątynnych spełniających ofiary w Przybytku. Po upadku Świątyni wykuwano je
na grobach zmarłych noszących nazwiska pochodzące od tej funkcji - np. Kohen,
Kagan, Cohen, Kaganowicz, Kon.
- Dłoń z dzbanem, lub dzban i misa
Symbolem takim oznaczano groby pokolenia lewitów, do których należało
obmywanie rąk kapłanom.
- Dłoń wrzucająca monetę do puszki ofiarnej, skarbonka z wsuniętą monetą to
motyw z grobu człowieka dobroczynnego, wspomagającego zarówno gminę, jak też
ubogich, szczodrze rozdającego jałmużnę.
- Dłoń z piórem może symbolizować sofera, czyli pisarza zajmującego się
przepisywaniem zwojów Tory, sporządzaniem mezuz, tefilin oraz ketub, aktów
zawarcia małżeństwa.
- Przyrządy do obrzezania widnieją na nagrobkach mohelów, dokonujących
obrzędu brit mila, wprowadzającego dziecko do społeczności żydowskiej.
- Otwarta szafa wypełniona książkami to symbol rabina, człowieka uczonego lub
autora rozpraw religijnych.
- Częstym elementem zdobiącym nagrobki jest korona, mająca wiele znaczeń, bo
symbolizuje zarówno Torę, może więc znajdować się na grobie pobożnego mędrca
lub rabina; może być Koroną Dobrego Imienia, świadczy wówczas o wyjątkowej
szlachetności zmarłego; jest również aluzją do ojca rodziny, głowy (korony)
domu.
- Winne grono, winorośl - podobnie jak Gwiazda Dawida (Magen Dawid) symbol
Izraela, a także bogactwa (również duchowego) pochowanej osoby.
- Świece najczęściej występują na grobach kobiet, gdyż do ich obowiązków
religijnych należy zapalanie i błogosławienie świec w wieczór szabatu.
Złamane świece, pochodnie pochylone w dół to symbol śmierci, zagaśnięcia
światła życia. Symbolem śmierci może być obraz tonącego statku, złamane
drzewo, strzaskana kolumna.
Wśród motywów nagrobkowych często występują zwierzęta. Mają one wiele
znaczeń, gdyż mogą być nawiązaniem do biblijnych symboli plemion Izraela, jak
też odnosić się do imienia zmarłej osoby. Najczęstsze z nich to:
- lew, (Lejb, Arie, Jehuda a także Leon)
- niedźwiedź (heb. Dow, jid. Ber, Bernard)
- ptak (heb. Cypora, jid. Fejga)
- owca (Rachela)
Obok tych realnych zwierząt występują istoty mityczne, legendarne lub takie,
których znaczenie jest związane z mistyką i ezoteryką kabalistyczną.
Do nich należy obraz Lewiatana, morskiego potwora, którego mięso spożywać
będą Sprawiedliwi po przyjściu Mesjasza. Przedstawiany jest najczęściej jako
zawinięty w pętlę wąż, połykający własny ogon. Według tradycji żydowskiej
symbolizuje on wieczność i nieśmiertelność ludzkiej duszy.
Szkrzydlate gryfy, orły są związane z pojęciami potęgi Boga, często
przedstawiane są w pozycji heraldycznej, wspierając się o otwarte księgi,
korony, zwoje Tory, lub kartusze z inskrypcjami.
Ptaki, oprócz podanego wcześniej znaczenia, symbolizują duszę ulatującą do
nieba, podobne znaczenie może mieć wyobrażenie motyla.
Leżące zgodnie obok siebie lwy i jagnięta to cytat z Izajasza o rajskim
pokoju, jaki nastąpi z nadejściem Mesjasza.
Fakt, że tradycyjna symbolika dekoratorska powstała dzięki temu samemu źródłu
jakim jest Biblia i Talmud, spowodował, że podobne elementy zdobnicze
występują we wszystkich krajach diaspory żydowskiej. Te same ornamenty, choć
przedstawione w różny sposób, bo zgodnie ze stylem panującym na obszarze, na
którym powstały, niosą te same znaczenia i mogą być w podobny sposób
odczytane.
