elvirka
22.01.02, 17:38
Nasza mowa wymiera. Jak mówi czasami prof. Miodek, „wycofuje się”. Można ją
jeszcze usłyszeć na terenach wiejskich, zdala od centrów kulturalnych, raczej
od ludzi starszych wiekiem. Młodzi mieszkańcy miast, ludzie lepiej
wykształceni, choć przeważnie jeszcze nieźle ją rozumieją, nie chcą się już nią
posługiwać.
Dla wielu ludzi nie znających mowy śląskiej z domu, gdzie używało się jej w
sposób naturalny, lub słabo ją pamiętających, mówienie po śląsku oznacza po
prostu mówienie byle jaką „wsiową” lub slangową polszczyzną. Wielokrotnie
spotkałem Polaków, którzy wyczuwając mój śląski akcent, być może chcąc mi
zrobić przyjemność, starali się mówić do mnie, jak im się wydawało, po śląsku.
W istocie mówili byle jaką polszczyzną, wplatając w nią parę znanych z
kabaretów niemiecko brzmiących słów, całe mnóstwo polskich wyrażeń slangowych a
także co nieco wulgaryzmów. Walnie do rozpowszechnienia się tego przekonania
przyczyniają się media, które lansują kabaretowo - jarmarczny i prymitywny
model śląskości.
Także i my, Ślązacy wyrośli i wychowani w śląskich domach, w „atmosferze”
śląskiej mowy, choć ją kochamy, też w jakiś sposób mamy poczucie jej brzydoty i
gorszości. Bez psychicznych barier potrafimy rozmawiać po śląsku z rodzeństwem,
z rodzicami i krewnymi. Do nich „godało sie” od zawsze, przed nimi nie ma sensu
się ukrywać. W kontaktach z nieznajomymi mówienie „po naszymu” przychodzi nam z
trudnością. Nie umiemy też rozmawiać po śląsku z ludźmi, przed którymi czujemy
respekt, z przełożonymi, ze starszymi, z nauczycielami. Pracując jako
nauczyciel na uczelni wielokrotnie zaobserwowałem to zjawisko, próbując na
zajęciach zagadywać gwarą do studentów, aby i ich sprowokować do tego samego.
Często wychodził z tego bełkot. Widziałem, że oni, mimo że chcą mówić po
śląsku, jakoś nie potrafią. Zaczynają się jąkać, mieszają słowa polskie ze
śląskimi a także z różnymi wyrażeniami slangowymi.
Rozmawianie z kimś „po naszymu” trąci pewną poufałością, która kłóci się z
dystansem, jaki odczuwamy w stosunku do niektórych ludzi. Nie potrafimy w
naszej mowie znaleźć form adekwatnych do wyrażania szacunku, jaki w naturalny
sposób z naszej strony pewnym osobom się należy. Nie umiemy mówić w sposób
elegancki i uroczysty.
Wielkim i smutnym szokiem było dla mnie odkrycie, że dwaj moi znajomi, rodowici
Ślązacy, do swoich małych dzieci mówią po polsku. Sami na co dzień mówią gwarą,
tak rozmawiają ze swoimi żonami, tak zwracają się do krewnych. Kiedy zapytałem
dlaczego, usłyszałem, że to jakoś samo tak wyszło, że inaczej nie potrafią.
Mówili to ze smutkiem, myślę więc, że nie ma w tym wyrachowania i konformizmu.
Nasza mowa nie daje poczucia piękna. Podobnie jak my, mówiąc do kogoś, komu
chcemy okazać szacunek, podświadomie czujemy, że bardziej adekwatne będzie
użycie języka literackiego, tak rodzice, chcąc swym dzieciom dać to, co
najlepsze, podświadomie przechodzą na polski.
Jesteśmy więc rozdarci, jak ta Judymowa sosna. Z jednej strony nasza mowa
kojarzy się nam z tym, co bardzo osobiste i intymne, z naszym domem rodzinnym,
ze swojskością, z bezpieczeństwem, z miłością. Chcemy więc ją zachować. Z
drugiej strony czujemy, że jest ona gorsza, brzydsza, że brak w niej piękna. W
naszym narzeczu mówimy więc niewyraźnie i cicho bo języki nasze są podcięte ...
To odczucie gorszości, bylejakości języka automatycznie przenosi się na ludzi
się nim posługujących. Sami postrzegamy naszych pobratymców jako bardziej
pospolitych, mniej godnych szacunku. Chłopcy godający po śląsku uważani są za
mniej atrakcyjnych, dziewczyny za brzydsze. Ten stosunek dotyczy wreszcie
samooceny człowieka. Sami siebie oceniamy jako mniej wartościowych. Wobec
Polaków mówiących „poprawnie” po polsku odczuwamy kompleks niższości. Albo
tłumiąc w sobie żal próbujemy się do nich dostosować, albo zazdroszcząc im
separujemy się i okopujemy w naszej śląskości, razem z językiem odrzucając
wyższą kulturę, piękno i intelekt.
Wielokrotnie zastanawiałem się, dlaczego tak jest. Co jest źródłem upośledzenia
naszej mowy. Niewątpliwie ogromne znaczenie mają tu przyzwyczajenia ludzi,
nabyte podczas dziesięcioleci pieczołowitego niszczenia jej, rugowania ze
szkół, mediów i innych miejsc publicznych oraz przedstawiania jej jako mowy
niewykształconych wieśniaków i roboli, niegodnej człowieka kulturalnego. Ale
czy przyczyna takiego stanu rzeczy jest tylko na zewnątrz? Dlaczego nasza mowa
nie daje tego odczucia piękna, które mamy słuchając np. poezji w dobrym
wykonaniu, albo oglądając przedstawienie teatralne. Czy przyczyna po części nie
tkwi w nas samych, ponieważ sami nie szanujemy naszej mowy mówiąc chaotycznie i
byle jak? Czasami można jeszcze usłyszeć starszych ludzi godających pięknie, aż
serce rośnie i chce się ich słuchać i słuchać. Oni pamiętają język, jakiego
używało się dawniej, kiedy jeszcze nie było telewizji a w niej „Nauki jazdy”
i „Świętej wojny”. Jak niestety rzadkie jest to zjawisko!
Cóż jest przyczyną takiego a nie innego odczucia estetycznego? Dlaczego jedne
rzeczy odczuwamy jako piękne, a inne jako brzydkie? Czy są to tylko pewne
przyzwyczajenia ludzi, moda, która się zmienia i każe nam raz lubić małe
zielone samochody o kanciastych kształtach, a za dwa lata auta duże, bordowe i
raczej zaokrąglone? To też. Ale czy jest pod tym całym blichtrem coś, co się
nie zmienia co sezon, jakaś trwała i prawdziwa wartość? Myślę, że tak. Zapewne
zaprotestuje teraz wiele postmodernistycznych autorytetów, ale moim zdaniem
warunkiem koniecznym (choć nie wystarczającym), żebyśmy mogli odczuwać coś jako
piękne jest pewna staranność „wykonania”, wewnętrzna spójność i logika,
harmonia i porządek. Dlatego wolimy rzeczy wykonane porządnie od tych
zrobionych tandetnie. Dlatego lepiej czujemy się rozmawiając z kimś uczesanym i
ubranym porządnie niż z kimś rozczochranym ubranym w zwisające spodnie z
których wystaje pognieciona koszula.
To powiązanie piękna z porządkiem było intuicyjnie odczuwane przez ludzi od
dawna, myślę nawet, że dawniej było ono odczuwane znacznie wyraźniej niż
obecnie. Dlatego Polacy słowo „ładny” wywiedli od słowa „ład”. Dlatego
słowo „kosmetyki”, czyli upiększacze, pochodzi od greckiego słowa „kosmos”
oznaczającego właśnie porządek, ład, który Grecy przeciwstawiali chaosowi,
czyli nieporządkowi i zamieszaniu.
Problem polega na tym, że nasza mowa tego podstawowego warunku nie spełnia.
Nasza mowa nie jest uporządkowana. Nasza mowa jest chaosem a nie kosmosem i
dlatego tak trudno jest nam mówić porządnie i pięknie, dlatego często odczuwamy
ją jako brzydszą i gorszą. I myślę, że wielu z nas uwierzyło już, że tak to ma
być. Tak jak kiedyś polska szlachta wierzyła, że „Rzeczpospolita nierządem
stoi”, tak my za resztą kraju pozwoliliśmy się przekonać, że istotą mówienia po
śląsku jest po prostu mówienie byle jak po polsku. Oklaskujemy i wynosimy na
szczyty popularności ludzi często prymitywnych, sprowadzających naszą mowę i
tradycję do poziomu rynsztoka.
To poczucie piękna języka, a raczej jego brak, oddziałuje i na nasze zewnętrze
i na nasze wnętrze. W oddziaływaniu na zewnątrz język można by przyrównać do
ubrania. Każdy z nas chce się ubierać starannie i ładnie. Nie mam tu na myśli
gonienia za każdą nową modą. Mam na myśli to, co jest zdrowe, czyli unikanie
niedbalstwa. Naturalne jest, że chcemy być schludni i ubierać się w czyste,
wyprane rzeczy. Na specjalne okazje, np. wtedy gdy chcemy podkreślić uroczysty
charakter jakiegoś wydarzenia, albo komuś okazać szacunek, ubieramy się
szczególnie elegancko. Uważalibyśmy za gruby nietakt, gdyby ktoś poszedł do
ślubu w potarganych dżinsach. Podobnie nie wypada iść na sumę do kościoła w
przepoconej podkoszulce,