Gość: goroll
IP: 64.191.63.*
16.01.05, 12:00
Wulgaryzmy gwary śląskiej
Problem wulgaryzacji słownictwa dotyka coraz szerszych kręgów użytkowników
języka. Dotyczy już nie tylko marginesu życia społeczeństwa, ale i sfer
bezemocjonalnej komunikacji codziennej. Rozpowszechnianie przekleństw, wyzwisk
i wulgaryzmów wiązane jest ze wzrostem agresji w kontaktach międzyludzkich.
Jednak, wcale tak być nie musi, ponieważ agresja w języku obywa się bez
wulgaryzmów, a wulgaryzmy bez agresji. Dla uzasadnienia pozwolę sobie na
przytoczenie kilku definicji agresji i agresywności podawanych w literaturze z
zakresu psychologii i pedagogiki:
“agresja – wszelkie działanie (fizyczne lub słowne), którego celem jest
wyrządzanie krzywdy fizycznej
lub psychicznej – rzeczywistej bądź symbolicznej – jakiejś osobie lub czemuś,
co ją zastępuje. A. Jest zazwyczaj reakcją na frustrację, jest przejawem
wrogości. Rozróżniamy a. fizyczną i a. słowną oraz a. bezpośrednią –skierowaną
na osobę lub rzecz wywołującą uczucie wrogości i a. przemieszczoną skierowaną
na obiekt zastępczy oraz samoagresję skierowaną na samego siebie.”1
“agresywność – skłonność do atakowania. 1. W znaczeniu węższym termin ten
odnosi się do czyjegoś wojowniczego charakteru. 2. W sensie bardziej ogólnym
agresywność wskazuje na dynamizm mocnej osobowości, jednostki nie uchylającej
się ani od przezwyciężania trudności, ani od walki. W jeszcze szerszym
znaczeniu agresywność jest podstawową skłonnością, dzięki której istota żywa
może zaspokoić swoje potrzeby witalne, w tym głównie żywieniowe i
seksualne.[...]”2
“Zachowanie agresywne polega na bezpośrednim lub pośrednim wyrządzaniu szkody.
[...] Można wyróżnić różne formy agresji: bezpośrednią, która ma postać
agresji fizycznej, werbalnej lub ekspresyjnej; pośrednią, która jest
najczęściej werbalna (np. oszczerstwo). Agresja poza jawną może też być ukryta
(np. agresywne marzenia). Odróżnia się również agresję spontaniczną ,
“gorącą”, od instrumentalnej, “zimnej”, podejmowanej
z premedytacją.”3
“agresja (łac. aggressio – napaść), w psychologii, działanie skierowane
przeciwko ludziom lub przedmiotom wywołującym u jednostki niezadowolenie lub
gniew; celem a. jest wyrządzenie szkody przedmiotowi a.Często a. jest
odpowiedzią na frustrację. A. fizyczna w stosunku do osób wyraża się w biciu
lub w znęcaniu się;
a. słowna – w wymyślaniu lub wyśmiewaniu się; a. przeniesiona jest a.
skierowaną na osoby lub przedmioty nie będące przyczyną a.”4
“Termin ‘agresja’ oznacza zamierzone działanie, którego celem jest wyrządzenie
komuś lub czemuś szkody, straty lub bólu. Działanie takie ma zwykle charakter
gwałtowny i otwarty. [...] W psychologii interesującej się głównie jednostką
wyróżniamy zwykle typowe formy agresji. Należą do nich : agresja fizyczna,
agresja słowna
i agresja symboliczna, zwykle za pośrednictwem pisma lub obrazu. Ta ostatnia
nieraz przybiera formę ośmieszania, satyr, żartu, wyszydzania, komicznego
poniżania ofiary.”5
“działanie agresywne: zachowanie, którego celem jest spowodowanie psychicznej
lub fizycznej szkody[...]
agresja wroga: akt agresji poprzedzony uczuciem gniewu, którego celem jest
zadanie bólu lub zranienie[...]
agresja instrumentalna: akt agresji służący osiągnięciu innego celu poza
zadaniem bólu czy zranieniem.”6
Warto zauważyć , że cechą wspólną powyższych definicji jest traktowanie
agresji jako działania intencjonalnego, skierowanego przeciw komuś lub czemuś
w celu wyrządzenia szkody lub wyładowania negatywnych uczuć. Równocześnie
wyróżniona zostaje agresja słowna jako szczególna forma agresji w ogóle,
typowa dla agresji pośredniej i będący jedną z realizacji agresji
bezpośredniej. Myślę że, na podstawie tych spostrzeżeń można pokusić się o
skonstruowanie definicji agresji, która mogłaby posłużyć próbie opisania
agresji w języku i usytuowania w nim wulgaryzmów. Korzystając z powyższych
definicji i założeń przyjmuję, że:
*
agresja to działanie, którego celem jest wyrządzenie szkody , zwykle,
choć niekoniecznie poprzedzony aktem gniewu lub frustracji;
*
agresja w języku to werbalne przejawy agresji, głównie ekspresja uczuć
negatywnych, wyrażana m.in.
w wymyślaniu, ośmieszaniu, wyszydzaniu, mogąca przyjmować formy pośrednie i
bezpośrednie, dosłowne
i symboliczne.
Z drugiej strony korzystając ze wstępu do “Słownika polskich przekleństw i
wulgaryzmów” Macieja Grochowskiego podaję zamieszczone tam definicje
poszczególnych grup leksemów:
“przekleństwo jest to jednostka leksykalna, za pomocą której mówiący może w
sposób spontaniczny ujawnić swoje emocje względem czegoś lub kogoś, nie
przekazując żadnej informacji”7
“Wulgaryzm (...) to jednostka leksykalna, za pomocą której mówiący ujawnia
swoje emocje względem czegoś lub kogoś, łamiąc przy tym tabu językowe.”8
“wyzwisko to zwykle spontanicznie wypowiedziane wyrażenie, ujawniające emocje
mówiącego względem adresata; może być ono użyte po to, aby adresat wiedział,
że mówiący czuje względem niego coś złego, i żeby adresat czuł się źle z tego
powodu.”10
Powyższe określenia pozwalają na zaklasyfikowanie znacznej liczby wyrazów do
poszczególnych grup. Większości użytkowników języka w jego odmianie potocznej
znany jest stosunkowo “bogaty” i jednolity repertuar wulgaryzmów, przekleństw
i wyzwisk. Równocześnie obok realizacji języka ogólnego, istnieją ich
odpowiedniki gwarowe. Ze względu na barwność historii i bogactwo
przenikających się na terenie jej używalności ciekawym materiałem porównawczym
dla języka ogólnopolskiego będzie gwara śląska.
Od zarania polskiej państwowości Śląsk był terenem ścierania się
wielopłaszczyznowych wpływów polsko – czesko – niemieckich. Ziemie te w
różnych epokach znajdowały się pod dominacją tych państw, a przez to stały się
tyglem, w którym mieszały się elementy specyficzne dla kultury każdego z
wymienionych krajów. Bywały również momenty dziejowe, kiedy ziemie śląskie
stanowiły samodzielny, choć niejednolity twór państwowy, zwykle szybko
podporządkowywany silniejszemu sąsiadowi.
Dzięki tak szerokim i bezpośrednim możliwościom czerpania z dorobku
cywilizacyjnego aż trzech krajów Śląsk wytworzył niezwykle barwną i
specyficzną własną dorobek kulturą, w tym również gwarę. Równocześnie rozwój
demograficzny ziem zachodnich odznacza się swoistą specyfiką na tle kraju,
bowiem po dziś dzień zachowały one swój charakter imigracyjny. Jako teren
pogranicza jest to obszar ciągłych ruchów ludności, zarówno wewnętrznych jak i
zewnętrznych. Migracje spowodowały “falowanie wyżów i niżów demograficznych”
oraz różnice między strukturą demograficzną ludności miast i wsi. Na strukturę
demograficzną tego regionu znaczny wpływ miała także duża liczba emigrantów do
byłego RFN z lat 1956-1990, wynosząca 395 tysięcy osób.
Współcześnie ziemie te zamieszkane są przez: śląską ludność rodzimą,
wysiedleńców z kresów wschodnich, reemigrantów i osadników osiadłych na
terenach przemysłowych.
Naszkicowane tu procesy nie pozostały bez wpływu na język mieszkańców Śląska.
W minionym czterdziestoleciu językoznawcy odnotowywali zachodzące tu procesy
integracji, unifikacji i interferencji. Wszystkie one miały odbicie w
ewoluującej gwarze.11
Na podstawie “Słownika języka polskiego” pod red. M. Szymczaka oraz materiałów
źródłowych służących do opracowania “Słownika gwary śląskiej”12można pokusić
się o próbę porównania realizacji ogólnopolskich i gwarowych interesujących
nas leksemów oraz zakresu ich funkcjonowania. Oto próba opisu poszczególnych
grup wyrazów:
Pierwszą grupę stanowią pogardliwe określenia dzieci i młodzieży. Polszczyzna
ogólna rejestruje określenia takie jak:
łobuz – w “Słowniku poprawnej
