W blasku płonących stosów

[kakareich]

OCHRZCZENI OGNIEM I MIECZEM (2)
W X i XI wieku opór przeciwko rzymskiemu wyznaniu został krwawo
stłumiony. Kościół katolicki w Polsce stał się potęgą polityczną i
materialną.Przekonał się o tym Bolesław Śmiały, który nie mógł
znieść wtrącania się do spraw państwa biskupa Stanisława. Konflikt
skończył się dla biskupa śmiercią. Wszechpotężny Kościół doprowadził
do wygnania z Polski króla Bolesława i kanonizacji Stanisława. W
kolejnych stuleciach władza książąt piastowskich ulegała osłabieniu
w wyniku rozbicia dzielnicowego, a zyskiwało możnowładztwo i
biskupi. Np. w I poł. XIV w. arcybiskup gnieźnieński był największym
posiadaczem ziemskim w całym kraju – miał ponad 300 wsi.
Jednym z pierwszych ruchów heretyckich, który dotarł na nasze
ziemie, był ruch biczowników. Zapoczątkowany w Perugii, w 1261 r.
dotarł do Czech i Polski. Gromady biczowników wędrowały po drogach
Europy, wkraczały w procesyjnym pochodzie do kościołów, biczując się
do krwi. Zaczęło dochodzić do zbiorowych napadów histerii,
przeradzających się w orgie. Biczownicy głosili wyższość swoich
praktyk pokutnych nad sakramentami i kościelnymi środkami zbawienia.
Takie zachowanie i poglądy sprawiły, że ruch ten zwalczany był
zarówno przez władze duchowne, jak i świeckie.U schyłku
średniowiecza, w XV wieku, do Polski w niewielkim stopniu docierały
echa heretyckich ruchów europejskich. Poglądy profesora Jana Wiclifa
(1320–1384)z Oksfordu znajdowały oddźwięk raczej tylko w środowisku
Uniwersytetu Krakowskiego. Wiclif uważał, że tylko Chrystus jest
głową Kościoła, a papież nie może być nawet jego zastępcą. Człowiek
odpowiada tylko przed Bogiem i Kościół, jako pośrednik, jest zbędny.
Znaczący wpływ wywarł dopiero husytyzm – potężny narodowo-
-religijno-społeczny ruch czeski. Ideologia husycka tworzona przez
Jana Husa (1369–1415) i Hieronima z Pragi była kontynuacją i
rozwinięciem myśli Oksfordczyka. Jan Hus, profesor i rektor
uniwersytetu praskiego, był filozofem i teologiem.W roku 1412
zaprotestował przeciw papieskim bullom odpustowym, za co został
wyklęty. Swoją doktrynę przedstawił w „Traktacie o Kościele”, gdzie
m.in. domagał się komunii pod dwiema postaciami – dla duchownych i
świeckich. Stwierdził też, że sakramenty udzielane przez księży
pozostających w grzechu– nie są ważne. Realizując postulat
dostępności Pisma Świętego, przetłumaczył Biblię na język czeski. Za
głoszenie swych poglądów – mimo otrzymania glejtu bezpieczeństwa
– został spalony na stosie w czasie soboru w Konstancji w 1415 r.
Podobny los, rok później, spotkał Hieronima z Pragi.Śmierć obu
kaznodziei doprowadziła do wrzenia społecznego w Czechach. Latem
1419 roku doszło do wybuchu rewolucji. Powstał ruch zmierzający do
realizacji celów narodowych (antyniemieckich), religijnych i
społecznych. Spowodowało to niespotykane w średniowieczu zjawisko –
prawie cały naród odstąpił od Kościoła rzymskiego. Program religijny
i społeczny husytów został sformułowany w roku 1420 w postaci
artykułów praskich, które głosiły: swobodne i oparte tylko na
Ewangelii (Nowym Testamencie) głoszenie Słowa Bożego; udzielanie
komunii wiernym pod dwiema postaciami; potrzebę odebrania
duchowieństwu dóbr, gdyż winno ono żyć w ewangelicznym ubóstwie;
konieczność karania grzechów ciężkich i jawnych. Mimo zaciekłych
prześladowań, w tym najazdu wojsk katolickich, ruch husycki
przetrwał w Czechach do dziś.W pierwszej połowie XV w. Polska
znajdowała się w trudnej sytuacji politycznej. Propaganda krzyżacka
w Europie przedstawiała Polaków jako wspierających heretyków i
schizmatyków, a Litwinów jako fałszywych chrześcijan. Tak więc, mimo
słowiańskiego pokrewieństwa z Czechami, mimo ofiarowania korony
czeskiej Władysławowi Jagielle, a później Witoldowi – Polska
zachowała dosyć zmienną i dwuznaczną postawę wobec ruchu husyckiego.
Z jednej strony czynniki oficjalne: król, episkopat, Akademia
Krakowska, uznały wyrok na Husie. W 1424 r. wydano antyhusycki edykt
wieluński i proponowano udział w krucjatach przeciw husytom.
Z drugiej strony – delegacja polska na sobór w Konstancji
przeciwstawiała się spaleniu Husa. Wcześniej, w 1413 r., na
zaproszenie Witolda przybył do Polski Hieronim z Pragi. Głosił on
płomienne kazania oraz odbywał dysputy z profesorami Akademii
Krakowskiej. Dwukrotnie oddziały polskie z księciem Zygmuntem
Korybutowiczem interweniowały po stronie husytów w Czechach i na
Śląsku. W 1433 roku doszło do wspólnej polsko-husyckiej wyprawy
zbrojnej przeciwko zakonowi krzyżackiemu. Wielu Polaków walczyło w
szeregach wojsk innowierców. Po zajęciu przez husytów części Śląska,
obszary przez nich opanowane graniczyły z Królestwem Polskim.
Dwukrotnie na Uniwersytecie Krakowskim odbyły się oficjalne dysputy
z delegacjami husytów.Wśród sympatyków i zwolenników husytyzmu w
Polsce była królowa Zofia Holszańska, wdowa po Władysławie Jagielle.
Profesor Akademii Krakowskiej, Andrzej Gałka z Dobczyna, za
szerzenie nauk Wiclifa i Husa musiał uciekać do Czech. Jest on
prawdopodobnie autorem jednego z najstarszych, zachowanych wierszy w
języku polskim, utworu o charakterze wybitnie antyklerykalnym!
Po klęsce roku 1434 do Polski spłynęła duża grupa czeskich
emigrantów. W Wielkopolsce, w okolicach Zbąszynia, pod opieką
sędziego poznańskiego Abrahama Zbąskiego, powstał ośrodek, w którym
księża husyccy odprawiali nabożeństwa. Szerzył on prohusycką
agitację wśród szlachty i mieszczaństwa wielkopolskiego. Na granicy
między opanowanym przez husytów Śląskiem a Małopolską działał
sprzyjający im burgrabia będziński, Mikołaj Kornicz Siestrzeniec.
W 1439 roku 168 rycerzy, na czele ze Spytkiem z Melsztyna, zawarło
konfederację korczyńską. Skierowana była przeciw klerowi i biskupowi
Zbigniewowi Oleśnickiemu. Konfederacja ta okazywała sympatie
prohusyckie, a w Melsztynie
– rodowej posiadłości jej przywódcy – do schyłku XVI w. udzielano
komunii pod dwiema postaciami. Konfederacja została jednak zbrojnie
rozbita w bitwie pod Grotnikami w 1439 roku. W 1451 r. został
również rozbity wielkopolski ośrodek w Zbąszyniu, a księża husyccy
zginęli na stosie.Husytyzm nie znalazł dużego poparcia wśród mas
ludowych. Jego wpływ utrzymał się jednak wśród części rodzin
rycerskich i niższego kleru aż do początków XVI w. na Śląsku, w
Wielkopolsce, na Kujawach i w niektórych rejonach Małopolski.
Husytyzm popierał Biernat z Lublina, autor pierwszej drukowanej po
polsku książki (1513 r.).Tak więc Polska, nim dotarł do niej
luteranizm, zetknęła się już z bardzo radykalnym ruchem heretyckim o
rewolucyjnych hasłach religijnych. Niestety, potęga i bogactwo
duchowieństwa rzymskokatolickiego doprowadziły do utopienia we krwi
wszelkich prób buntu. Jako argumentów używano krzyżowców,
inkwizycyjnych tortur i stosów. Takie zachowanie musiało w końcu
doprowadzić do wielkiej rewolty i rozbicia Kościoła. W roku 1517
reformacja zastukała do wrót kościoła w Wittemberdze. (Cdn.)JAN OSIK