hanys_hans
01.12.03, 22:07
ŁOZPRAWIANI BABCIE NYSZKI
Kiedy nom tyn rok przelecioł, ani my sie obejrzeli i już zajś czas rychtować
się do Godnich Świąt.
- Toż nom dzisiej porozprawiej babcinko, jako się pjyrwy szykowało do tych
pjyknych świąt, bo choć zdo nom sie, że robiymy wszystko po starymu, to
pewnikiym było troszka inakszy
- Mosz recht cerko, bo choć bogato u nas nigdy nie było to za to pobożnie i
uciesznie, a robiyło sie tak jako nom starki i starziki naporączyli.
- A kere świynto rada spominosz?
- No przeca Wilijo i choć szykowanio do nij było mocka, to co rok radowali my
sie jak małe bajtle. Już na długo przed adwyntym wszystko musiało być
przirychtowane. Konopie trza było wymłocić cepym i na przetaku jak był fest
wiater poosiywać, mak połuskać i groch, a wszystko ze swojigo pola. Jak sie
na wiosna nie posioło maku miyndzy ćwiklom, to makówek nie było yno prażonki
ze pszynice. Wieprzek sie chowoł we chlywiku i gynś trza było wykormić.
- To jeszcze pamiyntom jak tropiyłaś ta gynś takimi kluskamu z futermelu,
kere boroka miała biyda społknyć.
- Mje tyż było jom żol, ale wszyjscy tak robiyli, żeby gynsi były tuste i
miały duzo sadła, kerym mazało sie dzieci jak były chore. Na pod zim, jak już
wszystko było poskludzane z pola i zegródki, drewka porombane na cołko zima,
to myślało sie już yno o świyntach. Dziadek we werkszteli strugoł cojś po
kryjomu. Jo tyż po nocach, jak już dziecka spały, sztrykowałach rynkawiczki i
pończochy na dzieciątko, bo nie kupowało się dzieciom graczków za cołko
wypłata, a jeszcze krziwiom gymbom i wynofiajom i choć za pora dni ani się
obejrzom na ta drożyzna, to łojce nie umiom spokopić, że bajtle rodzicieli
potrzebujom, a ni jakigoś pakopio. Jak nasze dzieci dostały nowe papucze abo
graczka wystrugano z drzewa, to były rade jak diosi, a jak na jedne
dzieciątko dostały sanki, kere dziadek cugym przipryczył z fest daleka to
jeszcze dzisiej ich spominajom swojim wnukom, tako to była uciecha. Nie
lotali my tyż jako wy dzisiej po sklepach w cołkim powiecie choby nakrynconi
coby nakupic roztomańtych paskudów i zbytków. Beztoż mieli my czas żeby we
spokoju i po Bożymu przebyć te najpiykniyjsze świynta. Wszystko było swojski
z pola, lasa i zegródki, beztoż bardzij zocne. W kozdyj chałupie była krowa,
i jak się już zdziałało masło i ogrzoło syra do kołocza, to szło zaczynać
wielki pieczyni. Pierniki na miodzie i piernik do moczki szlo upiyc duzo
pryndzy, a w ostatnim tydniu piykli my pierniki ze szpyrek kryncone bez
maszynka abo wykrowane z forymek kere dziadek zrobiył z blachy. Te
niejjszumniyjsze wiyszali my potym na chojince. Kołocz, makówki i plecionki
po upieczyniu zesuwało się na słoma wyścielono w komorce. W tym samym dniu
wyndziyło sie tyż miynso i szpyrka, bo wyndzelnik był w siyni nad
piekarokiym – takich wyndzonek jak te kere zrobiył dziadek już dzisiej żodyn
nie umi.
- Kołocz już nigdy nie wonioł tak piyknie jak tyn twój babcio, a najlepszy
był tyn suchy z posypkom, kery robiyłaś z resztki ciasta – jeszcze dugo po
świyntach szło go zjeś ze smakym.
- A mie najbardziij smakowoł kołocz z marchwiom, czy tyż jeszcze dzisiej umi
go kto upiyc?
- W sama wilijo od czego zaczynaliście?
- Od roratów, tak jak bez cały adwynt i choby zumiynta ze śniegu były aż pod
parze to z uciechom wszyjscy chodzili do kościołka choć było daleko. Jak my
przyszli nazod to dziadek słozył ogiyń w kachloku i zamknył się z chojinkom
do strojynio – bo żodyn jom przed wieczerzom ni mog widzieć (teraz popsznioły
już w listopadzie postrojom i do świont jim się obrzidnie). Chojinka strojyło
się w lancuszki z papioru, orzechy, pierniki, niyskorzi to my już mieli pora
kulek i szpica. Świyczki były prawdziwe wstyrczone w tako fedra z drutu, a na
dole wiyszało się jabka. Po zapolyniu trza było pieruchym dać pozor, bo roz
dwa mogła być z chojinki fojera. Rodziny były pjyrwy dojś wielki to robota
szła choby groł – kozdy mioł zajynci. Dziecka były w tyn dziyń fest grzeczne
bo kery by nachytoł we wilijo to bez cołki rok by zbiyroł chiby, ani o
jedzyni sie nie upominały coby na wieczór ujrzeć na niebie złotego cielika
wedle piyrwszyj gwiazdy.
- To już potym z tego głodu szło bele co ujrzeć!
- Wy sie śmiyjcie, teraz ni mocie pojyncio o poszczyniu. Co chwila jakiś
dyspynzy – wszystko do gory nogami. Od rana na piecu warzyła się siminiotka i
moczka.
- Wszyjscy w rodzinie i dzieci i ci co niedowno do nos prziszli, radzi jedzom
tako sminiotka jak babcia warzyła nasłodko : konopie dobrze wypłukane warzi
sie pora godzin, aż popynkajom. Wtedy sie jich przecedzo bez durszlak i
tłucze, aż biołe nasionka powyskakujom. Bez sitko tela razy sie ich
przepłukuje, aż na sitku zostanom same czorne łuski – te sie wyciepuje. Wywar
z konopi miyszo sie z wywarym z jarzyn ze selera, cebule i pasternoka.
Siminiotka zaczepuje sie mlykiym uwarzonym z cukrym i mąkom. Dodowo sie
uszkwarzone masło i jy sie z bułkom abo grzankami, ale piyrwy u babcie to
jadło sie z plecionkom. No ale zanim sie siadło do wieczerze to trzabyło
narychtować stoł. Godajom, że pod serwet dowo sie siano, ale jo nie pamiyntom
żeby my marasiyli piyknie wyszkrobiony i wybiglowany serwet, a musioł być jak
deska taki jak na kolynda. Nikerzi dowali siano pod stoł, a u nas
najwazniyjszy był krziżyk, świyczka i opłatek, na talyrzu skibka chleba i
plecionka, sol, a pod talyrzym grosik, coby go bez cołki rok nie brakło.
Zaczym posiodali my ku stole to wszystko musiało na nim być, żeby już nie
trzabyło odchodzić w czasie jedzynio, bo to wróżyło, że ktoś w rodzinie może
umrzyć. Na stole był tyz zawsze jeszcze jedyn talyrz wiyncyj. Jak już
pokozała sie piyrwszo gwiazda, postowali wszyjscy dookoła stoła i porzykali
Anioł Pański, to połomali my sie opłatkiym i powińszowali coby my zdrowi byli
i żeby sie darzyło w doma i na polu. Po siminiotce jedli my grochówka, ryba
smarzono, abo zielone śledzie, robiyło sie tyż śledzia w sosie z mlycza,
utuczone kartofle z masłym i kapusta z grzibami, abo ze zosmożkom i czoskym.
Na koniec makowka z upieczonej makowki ze skwarzonym masłym, cukrym i
mlykiym. Teraz smyślajom jakiś makowki ze cwibakow abo bułek, ale to już ni
ma to samo co te piyrwyjsze. Jak była fest biyda, to zamiast moczki warzyli
my bryja ze szuszonych gruszek. Po jedzyniu zajś my porzykali, posprzontali i
dopiyro wtedy otworzyło sie izba z chojinkom. Przi zapolonych świyczkach na
chojince dzieci szukały niewielkich podarków od dzieciontka i jak już sie
nimi nacieszyli to śpiywali my kolyndy. Nikedy tak dugo sie spiywało, aż
trzabyło sie zbiyrać na pastyrka. Jeszcze zaroz po wieczerzy, jak dziołchy
były młode, to szły wyciepać śmieci na dwór i suchały z keryj strony pies
zaszczeko, to mioł być znak, że kawaler z tyj strony przidzie. Wróżyło sie
tyż z cebule jaki bydzie rok. Dwanoście pieszczonków z cebule ukłodało sie
przy łoknie i wsypywało sie soli do pojszczodka. Od wilije do nowego roku
oglondało sie po dwa krązki dziynnie, kiedy sol była sucho to i miesionc
taki. Podwiela były dziecka i młodzi w chałupie to sie jim roztomańtych gupot
i wróżynio chciało. Resztki z wieczerze niosło sie tyż dobytku, żeby krowy
dużo mlyka dały i coby cało gowiydź była ludziom na pożytek. Dziadek zanosiył
tyż siano i trocha obiylo do lasa, żeby i leśno zwierzyna wiedziała, że som
świynta. Drzewa w zegrodzie obsypywało sie resztkom jadła i godało sie: „jo
cie sypia darami a ty mie owocami”. Z jabłek wróżyło sie tak, że przekrowało
sie je na poły i jak pestki ukłodały sie w gwiozda to dobrze wróżyło, a jak
na krziż to zwiastowało choroba abo jakiś inksze nieszczyńści. Orzechów brało
sie dwanoście, tela wiela miesiyncy w roku i jak był czorny to w tym
miesioncu miało prziść jakiś zgorszyni abo choroba. Wilijo konczyła sie
pastyrkom, a we piyrwsze i drugi świynto po łobiedzie schodziyły sie
pr
