Ludy Azji Środkowej

[netfan]

Wczytałem się i teraz rozumiem mniej więcej tę mozaikę ludów.
Odległy od nas region, ale te ludy docierały aż do nas, a nawet na Zachód.
To taki ich matecznik w okolicach Mongolii.
Hunowie atakowali Zachód, ale też i Indie, znikli z historii. Węgrzy pochodzą z Uralu. Część ludów tureckich ruszyła na zachód i tak powstała Turcja, z którą Europa miała i ma nadal rozległe kontakty.
Mongołowie w swoim ataku doszli do ziem polskich i węgierskich.
Ogólnie mocne grupy na tamtych terenach to Mongołowie (w tym zachodni, czyli Ojraci) i ludy tureckie (Kazachowie, Uzbecy, Kirgizi, Turkmeni, Ujgurzy, a także Tatarzy, którzy ruszyli na zachód z Mongołami i działali potem bardziej na zachód, ścierając się, a czasem współpracując z Polską). Nazwa "Tatar" to ich prawdziwa własna nazwa z tamtych terenów, na Zachodzie skojarzyła się z Tartarem (miejsce drastycznych kar w Hadesie), przez co mówiono o Tartarii początkowo, myśląc o tej skomplikowanej układance środkowoazjatyckiej.
Poza tym mamy tam ludy syberyjskie, najbliższe Indianom z Ameryki, Mandżurów, którzy są prawie Chińczykami, i Tybetańczyków. Wydaje się, że dawniej Tybet był bardziej odsłonięty i swobodnie kontaktował się z całą Azją Środkową.
Jeszcze warto wspomnieć o Azerach, którzy są ludem tureckim.
Ludy tureckie podlegały Mongołom, gdy ci byli silni, co nie trwało tak długo. Potem organizowały się w chanaty, przejęły tytuł chana, choć przewijali się tam i potomkowie Czyngis-chana.
Tadżycy to Indoeuropejczycy.
Spis mniejszości etnicznych w Chinach wiele mówi o tych terenach.
Region ten ma bogatą, spisaną historię, bardzo skomplikowaną. W każdym razie kiedyś nie istniały obecne granice, więc był to taki kocioł wielu ludów, które toczyły ze sobą wojny.

[netfan]

To na pewno nie takie proste. Już widzę, że Jakuci są ludem tureckim, jeden z ważniejszych ludów syberyjskich.
Ogólnie ludy tureckie nadal zajmują ogromny całkiem zwarty obszar w Azji. Turcja wcale nie jest odizolowana w tej grupie. Przez Kaukaz, Iran połączona jest z Kazachami, Turkmenami i terenami dalej na wschodzie.

[netfan]

Tatarzy nie pomagali automatycznie Turkom, ponieważ takie właśnie rozdźwięki były między tymi ludami.
Podobno azerski to taki turecki z akcentem. A czy Tatarzy i Turcy rozumieli się między sobą? Byli bliskimi krewnymi.

[netfan]

Liczby w języku jakuckim i tureckim:

1 биир/biir-bir

2 икки/ikki-iki

3 үс/üs-üç

4 түѳрт/tüört-dört

5 биэс/bies-beş

6 алта/alta-altı

7 сэттэ/sette-yedi

8 аҕыз/ağız-sekiz

9 тоҕус/toğus-dokuz

10 уон/uon-on

www.quora.com/Are-the-Sakha-Yakutia-people-aware-of-their-Turkic-origin

[netfan]

Jakuci uważają Turków i Azerów za “Arabów” lub “fałszywych Turków”. Jakucja jest niezwykle zamożną republiką Rosji.

[netfan]

www.youtube.com/watch?v=KFmNoN1nF78
Widać we wpisach pod filmikiem, że ludy tureckie dobrze rozumieją się nawzajem, wszystkie. Jakuci i Turcy to akurat przeciwne bieguny, ale i tak Jakut pisze, że łatwo dogadywał się w Turcji.

[netfan]

W XIII wieku Jakuci zostali przez Buriatów wyparci na północ. Wcześniej więc byli zwykłym ludem tureckim z okolic Mongolii.
Chiński mur zbudowano jako ochronę przeciw tym ludom.

[netfan]

Jest zresztą teoria, że Chińczycy wypchnęli ludy takie jak Hunowie na zachód w czasach upadku cesarstwa rzymskiego. Taka była ich ogólna taktyka.

[netfan]

Oczywiście Mongołowie podbili Chiny na ok. 100 lat w XIII-XIV wieku.

[netfan]

Nie wiem, dlaczego Tatarzy uważani są u nas za lud pomniejszy czy nie w pełni zasługujący na miano narodu, w przeciwieństwie do Turków. Tatarzy byli znaczącym ludem tureckim.

[netfan]

Przy tym było to tak, jakby Azja przyszła do nas ze swojego serca, i mogliśmy obserwować ją z bliska.

[netfan]

Sienkiewicz był bystry, robił dobry research i zauważył to, np. na samym początku "Krzyżaków":

"Wypędzony Tochtamysz, gdy go polskie i litewskie wojska posadzą na nowo na utraconym kapczackim tronie, uzna się „synem” króla Władysława i jako obiecał, wraz z całą Złotą Ordą pokłoni się Krzyżowi.

Słuchano z natężeniem tych słów, lecz wielu nie wiedziało dobrze, o co chodzi, komu Witold ma pomagać, przeciw komu wojować — więc niektórzy poczęli pytać:

— Powiadajcie wyraźnie, z kim wojna?

— Z kim? Z Tymurem Chromym — odrzekł Maćko.

Nastała chwila milczenia. O uszy rycerstwa zachodniego odbijały się wprawdzie niejednokrotnie nazwy Ord Złotych, Sinych, Azowskich i rozmaitych innych, ale sprawy tatarskie i wojny domowe między pojedynczymi Ordami nie były mu dobrze wiadome. Natomiast nie znalazłbyś ani jednego człowieka w ówczesnej Europie, który by nie słyszał o straszliwym Tymurze Chromym, czyli Tamerlanie, którego imię powtarzano z niemniejszą trwogą niż niegdyś imię Attyli. Był to przecie „pan świata” i „pan czasów” — władca dwudziestu siedmiu zawojowanych państw, władca Rusi Moskiewskiej, władca Sybiru, Chin po Indie, Bagdadu, Ispahanu, Aleppu, Damaszku — którego cień padał przez piaski arabskie na Egipt a przez Bosfor na Cesarstwo Greckie — tępiciel ludzkiego rodzaju, potworny budowniczy piramid z czaszek ludzkich, zwycięzca we wszystkich bitwach, niezwyciężony w żadnej, „pan dusz i ciał”. Tochtamysz przez niego posadzon jest na tronie Złotej i Sinej Ordy — i uznan „synem”. Lecz gdy władztwo jego rozciągnęło się od Aralu do Krymu, przez więcej ziem, niż ich było w reszcie Europy, „syn” chciał być władcą niepodległym — za co „jednym palcem” strasznego ojca pozbawion tronu uciekł do litewskiego rządcy, wzywając go o pomoc. Jego to właśnie zamierzył Witold wprowadzić na powrót na państwo, ale aby to uczynić, trzeba się było wpierw zmierzyć ze światowładnym Kulawcem.

Z tego też powodu imię jego silne na słuchaczach sprawiło wrażenie — i po chwili milczenia jeden z najstarszych rycerzy, Wojciech z Jagłowa, rzekł:

— Nie z byle kim sprawa.

— A o byle co — ozwał się roztropnie Mikołaj z Długolasu. — Bo czy tam za dziesiątą ziemią będzie Tochtamysz, czy jakowyś Kutłuk panował synom Beliala, cóż nam z tego przyjdzie?

— Tochtamysz wiarę chrześcijańską by przyjął — odpowiedział Maćko.

— Przyjąłby albo nie przyjął. Zali można psubratom wierzyć, którzy Chrystusa nie wyznawają? — Lecz dla imienia Chrystusowego godzi się polec — odparł Powała."

[netfan]

"Kapczacki tron"?
pl.wikipedia.org/wiki/Kipczacy

[netfan]

Kutłuk pojawia się tutaj:
pl.wikipedia.org/wiki/Spytko_II_z_Melsztyna

[netfan]

Chanowie Złotej Ordy
Tochtamysz (1377–1395)
Temür Kutług (1397–1400)
Kutług podlegał Tamerlanowi:
pl.wikipedia.org/wiki/Temür_Kutług

[netfan]

Jest przypis w Wolnych Lekturach:
"tron kapczacki — władza nad Ordą Kipczacką, szerzej znaną jako Złota Orda. Było to dawne państwo mongolsko-tatarskie w okolicach gór Kaukazu i dorzecza Wołgi. Orda stanowiła coś pośredniego między zmilitaryzowanym państwem a formą organizacji wojskowej. [przypis edytorski]"

[netfan]

Tamerlan nie był jednak chanem Złotej Ordy, jak piszą w innym przypisie.

[netfan]

Tamerlan był jeszcze autentycznym Mongołem ze sturkizowanego plemienia Barłasów, choć tereny dzisiejszego Uzbekistanu są dość odległe od Mongolii. Jego wczesne wojska były tureckie. Czy jego wybitny rodowód jest prawdziwy, to że pochodził od prapradziadka Czyngis Chana i z innej strony od jego syna Czagataja, trudno powiedzieć. Tak się przedstawiał w każdym razie, jako Mongoł.

[netfan]

Encyklopedia PWN podaje, że opierał się na Barłasach, że nie mógł ogłosić się chanem, bo nie pochodził od Czyngis-chana. Został więc emirem i ustanowił jednego, potem drugiego chana posłusznego sobie.

[netfan]

Tzn. rzekomo pochodził, ale nie w prostej linii męskiej.

[netfan]

Skoro tak ważni byli synowie Czyngis-chana, to czterech dało początek tym głównym liniom: Dżoczi, Czagataj, Ugedej i Tołuj. Po śmierci chana Ugedej został wielkim chanem, Tołujowi przypadła wschodnia Mongolia i północne Chiny, Czagatajowi ziemie w środkowej Azji na wschód od Amu-darii, Siedmiorzecze, Kaszgaria i Transoksania, Dżoczi miał rządzić terenami zachodniej Syberii od Irtyszu do Uralu, ale nie dożył. Ważne było pokolenie wnuków: Kubiłaj (syn Tołuja) rządził w Chinach, Batu (syn Dżocziego) na zachodzie, założył Złotą Ordę, a Hulagu (syn Tołuja) na Bliskim Wschodzie.
Najazdy nie były więc krótkotrwałe, prowadziły do utworzenia trwałych państw.

[netfan]

Władców o imieniu Timur było wielu i na przykład Togaj-Timurydzi, dynastia panująca w Złotej Ordzie w latach 1380 – 1502, wywodzili się od Toga Temüra, trzynastego syna Dżocziego.
Tochtamysz był Togaj-Timurydą i wszedł w sojusz, a potem walczył z Timurem-Tamerlanem.

[netfan]

Jednym słowem Timurydzi nie pochodzili od tego Timura.

[netfan]

Ale ten błąd jest nawet w bardzo poważnej encyklopedii.

[netfan]

Myślę, że jeśli genealogia władców była aż tak bardzo ważna, to istnieli specjaliści i sprawdzono dokładnie, od kogo pochodzi Tamerlan. Mogą to być prawdziwe dane. Trochę mu zabrakło, by można było powiedzieć o nim np. "prawnuk Czyngis-chana".

[netfan]

Podobny problem miał Mamaj, też musiał ustanawiać sztucznych chanów nad sobą.

[netfan]

Prapraprawnuk.

[netfan]

Najwyraźniej dwie dynastie o nazwie Timurydzi istniały jednocześnie.

[netfan]

Było coś takiego jak Mongolistan, stamtąd wziął się Tamerlan. Był to teren o wyjątkowo dużym nagromadzeniu Mongołów poza Mongolią. Niektóre plemiona przemieściły się tam w miarę podbojów, dołączyli do nich uciekinierzy z Chin po 1368 roku, a wiadomo przecież, że Tamerlan chciał uderzyć na Chiny.

[netfan]

Chodzi o to, że Tatarzy zmarnieli, nie mają dziś swojego dużego państwa, tylko co najwyżej Tatarstan z Kazaniem w Rosji, który ma zaledwie 68 tys. km2.

[netfan]

Może dlatego, że są dla nas bezimienną masą, nie mieli konkretnych wyróżniających się przywódców, chanów. A przecież każda atakująca Koronę grupa Tatarów podlegała jakiemuś chanowi. Złotej Ordy?

[netfan]

Lub potem chanatu krymskiego.

[netfan]

Widzę też w atlasie, że były najazdy tureckich koczowniczych ludów w X-XI wieku na tereny dzisiejszej Ukrainy, w czasie ogólnej ekspansji Seldżuków na Bliskim i Środkowym Wschodzie.

[netfan]

Czyli był to ten sam ruch na zachód.

[netfan]

A Złota Orda to było nie byle jakie państwo.

[netfan]

"Największe natężenie najazdów Tatarów na Polskę przypadło na lata 1474–1534, a później na lata 1605–1633."

[netfan]

Raczej Tatarzy trzymali z Turkami, podlegając im, czasami próbując się uniezależnić. Nigdy nie sprzymierzali się z Polską przeciw Turcji, nie było takiej potrzeby.

[netfan]

Historyczny Turkiestan, czyli "kraj Turków", dzielony na zachodni i wschodni:
upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/07/Turkestan.png

[netfan]

Mandżurowie bliżej są spokrewnieni z ludami syberyjskimi niż z Chińczykami.
upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2f/Linguistic_map_of_the_Tungusic_languages.png