wontek niy ino do Slezana

[szwager_z_laband]

Państwo opiekuńcze - państwo kładące szczególny nacisk na rozwiązywanie
problemów społecznych, z często występującym ustrojem socjalistycznym,
panującym także w sferze gospodarczej i będącym przeciwieństwem liberalizmu
ekonomicznego.

Charakteryzuje się powszechnym dostępem do państwowego szkolnictwa i służby
zdrowia, osłonami socjalnymi w postaci ulg różnego rodzaju, zasiłkami dla
bezrobotnych, budownictwem komunalnym, wyższymi emeryturami i rentami,
dotacjami do eksportu itp. Wydatki socjalne finansowane są wysokimi podatkami.

Typowym przykładem p.o. jest Szwecja.

Idea państwa opiekuńczego jest krytykowana przez prawicowe partie polityczne
o charakterze konserwatywnym. Popierają ją często partie lewicowe oraz
narodowo-socjalistyczne.

[szwager_z_laband]

Ewangeliści państwa opiekuńczego

Ks. Robert A. Sirico Prawie każdy, bez względu na zapatrywania polityczne,
zgadza się z tym, że system państwa opiekuńczego nie zdaje egzaminu. Są jednak
tacy, a wśród nich również teologowie i duchowni, którzy głoszą: należy spędzić
więcej państwowych pieniędzy na rozwiązanie danego problemu społecznego,
obrócić się trzy razy i mieć nadzieję, że problem ten zniknie.

Społeczni przedstawiciele instytucji religijnych okazali się niezdolni do
dopasowania się do współczesnej rzeczywistości państwa opiekuńczego. Pomyślmy:
kiedy gubernator stanu Michigan, John Engler odebrał zasiłek 80-ciu tysiącom
zdolnych do pracy jego beneficjantom, głównymi krytykami tej decyzji stali się
różni amerykańscy przywódcy religijni kościołów protestanckiego i rzymsko-
katolickiego. Nie liczyło się dla nich to, że taka reforma pomoże wielu
klientom opieki społecznej wziąć odpowiedzialność za swoje życie. Działania
gubernatora pogwałciły - według krytyków - swego rodzaju świecką
ortodoksyjność, widoczną i trwałą u wielu wiernych. Jakikolwiek uczciwy, dobrze
przemyślany plan zmierzający do reformy systemu pomocy socjalnej, bądź
obejmujący obcięcie wydatków państwowych na zasiłki, pomimo tego, że
przyczyniłby się do wzrostu wydatków na prywatną dobroczynność - jest często
krytykowany, jako pozbawiony elementów miłosierdzia. Często zarzuca się wręcz
złe intencje autorom takich planów.

Cóż można na to wszystko odpowiedzieć? Nie podlega dyskusji fakt, że
chrześcijanie mają moralny obowiązek służenia ubogim, bowiem to, co uczynią
najmniejszym z braci Chrystusa, Jemu uczynią. Rozmaici przywódcy Kościoła
jednakże zbyt często mieszają chrześcijański obowiązek pomagania ubogim z ideą
wspierania 3-bilionowego przedsięwzięcia zwanego państwem opiekuńczym.

Najlepiej by oczywiście było, gdyby państwowe wydatki przynosiły zakładane
wyniki. Najczęściej jednak programy pomocy socjalnej równoznaczne są z
marnotrawstwem publicznych środków. Badania wykazują, że zaledwie 20% z każdego
dolara przeznaczonego na pomoc socjalną trafia do (rzeczywiście lub pseudo-
przyp red.) potrzebujących. Reszta to koszty utrzymania administracji.

Najczęściej też programy te owocują skutkami odwrotnymi do zamierzonych.
Nakręcają jedynie spiralę coraz to nowych subwencji państwowych i tym samym
utrwalają ubóstwo, niezależnie od tego kogo się to tyczy, bezrobotnych,
samotnych matek, itd.. Odbiorcy opieki socjalnej coraz bardziej się od niej
uzależniają.

Tradycja religijna zawsze podkreślała centralną pozycję rodziny. Mimo tego,
trudno znaleźć bardziej niszczący rodzinę czynnik niż państwowa biurokracja,
która dostarcza finansowych bodźców zniechęcających do zawierania związków
małżeńskich. W wielu przypadkach państwo opiekuńcze osłabiło wśród ludzi
poczucie obowiązku małżeńskiego i zniszczyło wartości, które spajają rodzinę.
Kiedy wierni myślą o ubóstwie, zbyt często czynią to w kategoriach
materialnych. Problem ubóstwa, przynajmniej w USA nie tyle dotyczy otrzymywania
materialnego wsparcia przez ludzi ubogich, co jest to problem polegający na
zaniku więzi międzyludzkich.

Marvin Olasky w swojej najnowszej książce "The Tragedy of American Compassion"
("Tragedia amerykańskiego miłosierdzia") przypomina nam, że miłosierdzie
zawiera w sobie element "poczucia cierpienia" innych. Zbiurokratyzujcie
miłosierdzie, a stanie się ono po prostu subsydiowaniem pewnych ludzi, co z
kolei doprowadzi ich do bezosobowego uzależnienia się od subsydiów. To, czego
natomiast brakuje, to większego poczucia więzi z tymi, którzy są w potrzebie. W
ten sposób dostarczymy wzorców oraz bodźców tym biednym, którzy chcą odnaleźć
drogę do wyjścia z ekonomicznego dołka. Niektórzy utrzymują, że redystrybucja
jest kwestią sprawiedliwości społecznej. Jeśli jednak wszelkie relacje
społeczne opierają się zaledwie na wymuszonej przez państwo wizji
sprawiedliwości, co stanie się z miłością i współczuciem? Dobroczynność ma
reprezentować posłuszeństwo względem nakazu sumienia. Jej charakter zmienia się
więc, gdy rozpada się ona, stając się posłuszną przede wszystkim rządowym
agendom.

Istnieją jeszcze inne zagrożenia, przed którymi stają kapłani promujący państwo
jako źródło pierwszej pomocy ubogim. Ograniczają one u wiernych motywację do
osobistego zajmowania się w działalnością dobroczynną. Ludzie ci mogą
myśleć: "Po co nam się angażować w pomoc ludziom cierpiącym, karmić biednych,
czy troszczyć się o bliźniego. Wszystko to przecież robi państwo".

Nie ma nic złego w tym, że Kościoły angażują się w działalność związaną z
polityką, i wierni muszą niekiedy, z poczucia moralnego obowiązku, uczestniczyć
w politycznych potyczkach . Jednak misja Kościoła nie powinna być ograniczana
do roli lobbysty, gdyż pozbawia Go to duchowego pokarmu jakim jest dokonywanie
aktów miłosierdzia. Działalność polityczna nakłada również moralny obowiązek
wiedzy o gospodarce i o możliwych konsekwencjach ekonomicznych państwowych
programów socjalnych.

Należy mądrze rozważyć najbardziej odpowiednie sposoby, przy pomocy których
nasz obowiązek względem ubogich zostanie najlepiej spełniony. Od czasów
pierwszych chrześcijan obowiązek ten nigdy nie był bezwarunkowy. Kiedy św.
Paweł zachęcał pierwszą chrześcijańską społeczność, aby pamiętała o tych,
którzy znajdują się w potrzebie, czynił to z roztropnością i poczuciem
realizmu. "Kto nie chce pracować, niechaj też nie je" - mówił on w Drugim
Liście do Tessaloniczan. Chrześcijaństwo zasadza się na przekonaniu, że miłość
to wartość fundamentalna, (na przestrzeni wieków - przyp. red.) nigdy jednak
nie zajmowało się ono promowaniem subwencjonowania tych, którzy, choć mogliby,
nie chcą wziąć odpowiedzialności za swoje życie.

Współczesne państwo opiekuńcze jest po prostu niezdolne do tego, by rozróżnić
to, co św. Paweł uważa za konieczne (a mianowicie odróżnić tych co nie chcą
pracować od tych co chcą - przyp. red.). Scentralizowane państwo, zgodnie ze
swą naturą wprowadza programy opierające się na założeniu, że można je
ukształtować według elastycznego, centralnego planu dla uzyskania pożądanych
wyników. Tymczasem, choć i prywatna charytatywność może nie być w stanie
wykonać całego swego zadania, jednak tam, gdzie pozwala jej się działać robi to
o wiele wydajniej i lepiej niż sektor publiczny. Także Papież wyraził
zastrzeżenia co do współczesnego państwa opiekuńczego, które usiłuje zapewnić
ludziom społeczne wsparcie od kołyski aż po grób. "Niewłaściwe funkcjonowanie i
wady w państwie opiekuńczym są rezultatem błędnego pojmowania zadań właściwych
państwu" - pisze Jan Paweł II. Alternatywną zasadą, którą wprowadza Papież,
jest zasada pomocniczości: "Społeczność wyższego rzędu nie powinna
interweniować w wewnętrzne życie społeczności niższego rzędu, pozbawiając tę
drugą jej funkcji".

Jakie obowiązki względem ubogich wynikają dla nas z przestrzegania zasady
pomocniczości? "Zdawałoby się - pisze Papież - że potrzeby ubogich są najlepiej
zrozumiane i zaspokajane przez ludzi, którzy są im najbliżsi i którzy zachowują
się jak bliźni w stosunku do tych w potrzebie".

Pokazuje to także nasze rodzinne doświadczenie. Jeżeli członek rodziny ma
problemy, wówczas rodzina, jako pierwsza, ma obowiązek mu pomóc. To samo odnosi
się do problemów związanych ze społeczeństwem czy danym rejonem. Ludzie
najpełniej oddają się tym projektom, które realizowane są najbliżej nich.
Wówczas mogą nadzorować sposób w jaki spożytkowywane są środki oraz
bezpośrednio śledzić wyniki podejmowanych działań.

Wiadomo, że biurokraci w stolicy nie mają bodźców ani wiedzy potrzebnej do
tego, by zajmować się problemem ubóstwa w całym kraju. Absurdem jest, że władza
centralna w ogóle ośmiela się podjąć tego zadania. Jest to nie do przyjęcia,
podobnie jak socjalizm w którym rząd określa 5-letni plan produkcyjny i ustala
wszystkie ce

[szwager_z_laband]

Wiadomo, że biurokraci w stolicy nie mają bodźców ani wiedzy potrzebnej do
tego, by zajmować się problemem ubóstwa w całym kraju. Absurdem jest, że władza
centralna w ogóle ośmiela się podjąć tego zadania. Jest to nie do przyjęcia,
podobnie jak socjalizm w którym rząd określa 5-letni plan produkcyjny i ustala
wszystkie ceny.

Nauka płynąca z historii socjalizmu jest podobna do tej, którą dostarcza nam
obecnie państwo opiekuńcze. Żadna grupa zajmująca się planowaniem, bez względu
na to, jak mądra i wrażliwa na potrzeby ludzkie, nie jest w stanie dostrzec
najgłębszych potrzeb duszy ludzkiej, które tak często leżą u źródeł problemów
ekonomicznych.

Centralne planowanie, nieważne czy w wydaniu sowieckim, czy innym, rzadko
dobrze wpływa na społeczeństwo, a zazwyczaj przeszkadza w zdobyciu odpowiedniej
wiedzy dotyczącej lokalnych problemów, tak, aby opinia publiczna mogła się nimi
skutecznie zająć. Gdyby centralnych planistów znacząco pozbawić władzy i
funduszy na administrowanie programami walki z ubóstwem, znaczące kapitały i
zasoby zostałyby uwolnione, tak, by lokalne problemy można było rozwiązywać na
miejscu.

Nadszedł czas, by przywódcy religijni porzucili wiarę w państwową opiekuńczość
polegającą na coraz większej ilości programów socjalnych. Zamiast wspierać
wzrost biurokracji, powinni oni przejąć od państwa swoje prawowite zadanie
niesienia pomocy ubogim.

Ks. Robert A. Sirico
tłum. Agnieszka Łaska

i konsek inaczyj:)

[szwager_z_laband]

zy państwo opiekuńcze jest przeżytkiem

Odpowiedź na pytanie czy następuje obecnie zmierzch państwa opiekuńczego jest
kwestią bardzo skomplikowaną, a znalezienie odpowiedzi na nie przyniosło by
rozwiązanie wielu istotnych, bardzo złożonych zagadnień, zarówno z punktu
widzenia teoretycznego, jak i praktycznego. Moim zamierzeniem nie będzie jednak
udzielenie odpowiedzi na to pytanie, ponieważ jednoznaczna i wyczerpująca
odpowiedź na dzień dzisiejszy jest chyba niemożliwa. Zaprezentuję natomiast
kilka punktów widzenia oraz postaram się wyciągnąć parę konstruktywnych
wniosków.

Zagadnienie podziału, redystrybucji dochodu narodowego spotyka się z problemami
natury etycznej oraz pragmatycznej. Kiedy administracja rządząca kieruje się do
opinii publicznej z pytaniem o zwiększenie zabezpieczenia socjalnego,
polepszenia standardu świadczeń zdrowotnych, społeczeństwo, kierowane emocjami
widzi taką potrzebę i uzasadnia pozytywnie takie dążenia. Kiedy jednak pada
stwierdzenie, że świadczenia takie obciążą kieszeń każdego z obywateli,
większość zainteresowanych zmienia zdanie.

Proces tworzenia się państwa socjalnego trzeba by rozpatrywać historycznie,
ponieważ w perspektywie tej zmieniało się nastawienie rządzących do kierowania
krajami. Począwszy od końca XIX w., a bardziej intensywnie w okresie po II
wojnie światowej państwo obejmowało coraz szersze dziedziny życia społecznego
kierując się w stronę welfare state, czyli formy państwa istniejącej w
najbardziej uprzemysłowionych częściach świata, które stanowi cel i treść
swojego istnienia, obejmując swoim władztwem wszystkich swoich obywateli. Taka
koncepcja państwa socjalnego dominuje obecnie choćby w krajach Skandynawii,
Wielkiej Brytanii, Niemczech, Kanadzie. Pierwsze działania w kierunku państwa
socjalnego zaobserwowano w Prusach, kiedy w okresie rządów Bismarcka
stwierdzono, że państwo należy angażować w działania socjalne, w celu
zagwarantowania obywatelom świadczeń socjalnych. Aparat państwowy posiadał
możliwości silnego ingerowania i interweniowania. Politykę na rzecz własnych
obywateli prowadził także F.D. Roosevelt, przezwyciężając w ten sposób skutki
wielkiego kryzysu na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku w
Stanach Zjednoczonych. W praktyce walczono z bezrobociem, ubezpieczano
bezdomnych, ustalano płace minimalne. Pomoc państwa własnym obywatelom jest
niejako kompromisem politycznym, tworzącym zręby państwa socjalnego. Koncepcja
pomocy państwa w Nowym Ładzie została uznana za pierwowzór nowoczesnego państwa
opiekuńczego. Państwo socjalne cechuje się „nowym”, zreformowanym podejściem do
stosunków społecznych, będących podstawą humanizacji pracy oraz świadczeń
kompensacyjnych. Inna droga do welfare state prowadzona była w Wielkiej
Brytanii, gdzie minimalny dochód, wyżywienie, zdrowie, edukację gwarantowało
państwo w ramach uprawnień obywatelskich . W istocie, zdaniem Luhmanna cała
sfera zaspakajania potrzeb ludzkich zostaje upolityczniona. Przyznanie
kolejnych praw (politycznych), oraz wolności (słowa, religii, wolności od lęku,
niedostatku) przyczyniło się do rozwoju aktywności coraz szerszych mas
społecznych, świadomości obywatelskiej. Prawa te i wolności z czasem zostały
zagwarantowane w takich dokumentach jak: Deklaracja Praw Człowieka ONZ,
Europejskiej Karcie Socjalnej. Dzięki polityce socjalnej jest możliwe
pogodzenie współistnienia demokracji oraz kapitalizmu. Jednak taki stan rzeczy,
zdaniem wielu teoretyków, jest tylko stanem przejściowym, ponieważ nie sposób
połączyć koncepcji socjalnego państwa opiekuńczego, celem którego jest
zapewnienie choćby minimalnych świadczeń, pomocy, czy dochodu, z kapitalizmem,
opartym na rywalizacji silnych podmiotów na rynku. Krytyka tej koncepcji
państwa, skupia się z jednej strony na sprzecznościach projektu idei państwa
socjalnego. Zdaniem Habermansa „rozwój państwa socjalnego prowadzi do
wyczerpania się energii utopijnego społeczeństwa pracy”. Oznacza to, że nie
jest prawdą, że dzięki szeroko rozbudowanej polityce socjalnej w państwie
kapitalistycznym zostanie zlikwidowana niestabilność, nierówność, dysproporcja
wynikająca z brutalnej gry rynkowej.

Od połowy lat siedemdziesiątych coraz częściej pojawiają się głosy krytyki
koncepcji państwa socjalnego, które, jak mówi Thurow „przestało być zdolną do
bycia alternatywą, [...] zbankrutowało, znajduje się w odwrocie[...]”. Takie
opinie i komentarze stały się powszechne, ze względu na pojawiające się procesy
globalizacyjne. Kwestie gospodarczo-społeczne przestają być państwowe, zyskują
zaś wymiar światowy; taki też charakter uzyskuje podział pracy oraz kwestie
zabezpieczenia socjalnego. Liberalizacja, konkurencja, independencja na
niespotykaną dotychczas skalę to zjawiska, sprzyjające otwarciu gospodarczemu w
nieznanym kierunku, a przez co uniemożliwiające tworzenie państwa socjalnego
(niemożliwość interwencji w sferę produkcji i konsumpcji).
Innym zjawiskiem, powstałym na gruncie procesów globalizacyjnych jest „erozja,
wydziedziczenie, lub wydzierżawienie państwa narodowego”. Państwo przestaje
odpowiadać i brać odpowiedzialność za procesy, które mają miejsce. Tymczasem
fundamentami państwa socjalnego jest odpowiedzialność, gwarancja bezpieczeństwa
i eliminacja niestabilności.

Przedmiotem zainteresowania państwa opiekuńczego stał się także problem
omnipotencji jurysdykcji oraz biurokratyzacji rozciągających się na całość
życia społeczeństwa. W tym ujęciu państwo w imię fałszywego ideału równości
przekształca indywidualną wolność w pewnego rodzaju zniewolenie. W myśl teorii
Habermansa następuje „kolonizacja życia codziennego”. Działanie państwa w celu
uzyskania sprawiedliwości społecznej oraz bezpieczeństwa legitymizuje coraz
większą biurokratyzację oraz jurysdykcję administracji rządzącej.

Mimo istniejącej i wielowymiarowej krytyki państwa socjalnego, nie ma
alternatywnego podejścia, gwarantującego rozwiązanie coraz bardziej złożonych
problemów społecznych. Neoliberalne podejście, opierające się na postulatach
ograniczenia zadań państwa, tworzeniu warunków do wolnej konkurencji przy
jednoczesnym stwarzaniu równych szans obywatelom nie rozwiąże istniejących
trudności.

Innym ważnym dylematem koncepcji państwa socjalnego jest zaistnienie tzw.
samoprzeciążenia systemu politycznego. Koncepcja ta zaakcentowana przez
Luhmanna zakłada pojawienie się poglądu, że państwo bezpieczeństwa, w wyniku
nadanych przez politykę gwarancji oraz zabezpieczeń socjalnych, może stanowić
samoistne źródło dobrobytu, tzn. zabezpieczyć miejsca pracy, w ramach praw
obywatelskich. Współczesne państwo jest coraz częściej postrzegane[...] jako
gwarant praw nie tylko politycznych, ale i socjalnych. Odwrotnie, przeładowanie
i samonapędzający się kryzys może także powstać na skutek braków, zaniechań w
stosunku do kwestii socjalnych. Nieposłuszeństwo społeczne, negatywne postawy
mogą być uzasadniane niedoborem czy brakiem określonych dóbr czy mocy
pobudzających motywacje.

Dzisiejsze państwo bezpieczeństwa, babcine, czy też nazywane przez
Baumana „nianiusiowym” opiera się na bezpieczeństwie. W związku z zaistniałą
potrzebą bezpieczeństwa w wielorakim wymiarze, jak pisze Luhmann, „państwo w
rozbudowie biurokracji, w rozumieniu weberowskim, widzi szansę wywiązania się z
zobowiązań”. Mimo zbiurokratyzowania struktur oraz panowania coraz większej
racjonalizacji, trudności w zapanowaniu nad mnożącymi się programami
zabezpieczeń nie maleje.

Przypatrując się teorii kryzysu legitymizacji władzy można stwierdzić, że
problem ten rodzi podobne konsekwencje, co samoprzeciążenie systemu. Nad
państwem socjalnym, zdaniem Darendorfa, ciążą „nieograniczone zobowiązania
wynikające z wydatków polityki społecznej”. Państwo jakoby znalazło się w

[szwager_z_laband]

Przypatrując się teorii kryzysu legitymizacji władzy można stwierdzić, że
problem ten rodzi podobne konsekwencje, co samoprzeciążenie systemu. Nad
państwem socjalnym, zdaniem Darendorfa, ciążą „nieograniczone zobowiązania
wynikające z wydatków polityki społecznej”. Państwo jakoby znalazło się w
impasie, ponieważ z jednej strony ciąży nad nim obietnica spełnienia postulatów
socjalnych, które wiążą się nieuchronnie z podnoszeniem kosztów tej polityki, z
drugiej strony stoi elektorat od którego, za sprawą podatków oraz różnych
świadczeń, pobierane są środki przeznaczone na politykę społeczną. Luhmann
twierdzi, że system polityczny ma określoną pojemność absorbowania kwestii
społecznych, lecz na przeciwwadze stoi określony poziom samoreferencji.
Państwo, jako samoreferencyjny system polityczny, również jest systemem
samolegitymizującym się, ze względu na istnienie opinii publicznej, jako
integralnego i nieodzownego elementu.

Zaprezentowane wyżej teorie kryzysu rodzą przeświadczenie, że na obecnym
poziomie rozwoju demokracji i kapitalizmu należałoby zrezygnować z państwa
socjalnego, w którym znaczącą rolę odgrywają elity wielkiego biznesu nie tylko
krajowego ale i ponadnarodowego. Istnienie i dalsze bogacenie się tej warstwy
rodzi niezrównoważony, można by rzec dwubiegunowy rozwój społeczeństw, w
których na jednym końcu występują nieliczni, choć bardzo majętni, wpływowi i
opiniotwórczy członkowie społeczeństwa, na drugim zaś znaczna większość
biednych obywateli. Mimo braku równowagi administracje państwowe, poprzez
istniejący, a opisany wyżej kryzys legitymizacji, znajdują się pod presją
jednych, jak i drugich. Mimo niezaprzeczalnego wpływu bogatych, elit, państwo
nie jest w stanie realizować liberalnych koncepcji rynkowych, opartych prawie
wyłącznie na leseferyźmie. Nie jest też w stanie realizować nadmiernego
interwencjonizmu, zaspokajając większość potrzeb swoich obywateli.

Można powiedzieć, że kolejne rządy umieszczone są pośrodku obu biegunów,
bezwładnie próbując odnaleźć „złoty środek”, czy też „mniejsze zło” całej
wielowymiarowej i niezmiernie skomplikowanej sytuacji.
Nawiązując do pierwotnego pytania, czy państwo opiekuńcze jest przeżytkiem,
uważam, że zdecydowanie nie jest. Mimo tego, że kształt, charakter państwa
socjalnego ewoluuje pod wpływem różnych sił i procesów np. samoprzeciążenia,
globalizacji. Osobiście przychylam się do zdania, że mimo wielu niedogodności,
kryzysu, jaki trawi państwo opiekuńcze, jest ono jedyną alternatywą dla
dzisiejszych społeczeństw. Prawdziwego, być może bardziej nieskazitelnego
oblicza nabierze dopiero wówczas, kiedy system społeczno-gospodarczy, zacznie w
pełni spełniać oczekiwania swoich twórców, przy minimalnym sprzeciwie jego
odbiorców.



Bibliografia:

Bankowicz M., Tkaczyński J.W. 2003. Oblicza współczesnego państwa, Toruń.
Dziewięcka-Bokun L., Mielecki J. 1997. Wybrane problemy polityki społecznej,
Wrocław.
Jasudowicz T. 1997. Administracja wobec praw człowieka, Toruń.
Luhmann N., 1994. Teoria polityczna państwa bezpieczeństwa socjalnego, Warszawa.
Ponikowski B., Zarzeczy J. 2002. Uwarunkowania współczesnej polityki
społecznej, Wrocław. Sztompka P. 2002. Socjologia. Analiza społeczeństwa,
Warszawa.
Sztumski J. 1997. Zmierzch państwa opiekuńczego?, Polityka Społeczna, nr 1, s.
1-3.

Pomoce:
Bauman Z. 2003. Ponowoczesny świat i jego wyznania, Res Humana, marzec –
kwiecień, nr 2 (63), s. 26-32.
Gilder G. 2001. Bogactwo i ubóstwo, Poznań.
Grela L. 1994. Polityka społeczna – polityczne rozdroże, Polityka Społeczna, nr
11/12, s. 1-4.

[szwager_z_laband]

sam slezan udowou ize niy widziou :))

abo?