Miszcz i inni sekciarze

[slezan]

Ciekawie się z Wami rozmawia. Kontakt z zacietrzewionymi sekciarzami to
interesujące i egzotyczne doświadczenie. Kiedy tak czytam jak otwarcie
deklarujecie się jako polakożercy i chlubicie się swoją nienawiścią do
bliźnich (hehe - ciekawe ilu z Was chodzi do kościoła?), zaczynam lepiej
rozumieć jak mogło dojść do sukcesu NSDAP. Antypolskość i z reguły dorabiana
na poczekaniu niemieckość to u Was taka sama erzac-religia jak narodowy
socjalizm w latach trzydziestych. I ten sam sekciarski zapał - "kto nie jest
z nami, jest przeciwko nam". Szkoda, że z reguły to Wasze rzekome
przywiązanie do Śląska ujawania się dopiero za Odrą i Nysą Łużycką i to
jedynie w wirtualnym świecie:-).

[willi2]

ciekawe czy ty chodzisz do kosciola ?

[oppelner_os]

On chodzi pod kosciol cygarety kurzyc:)

[ballest]

We Frankfurcie podobno pod koscielem kja Gorole uczeszczajom mozna wszystko
kupic, bo co ukradna to pod kosciolem sprzedowajom!
Tak szczyrze, jou nie chodzam w niedziela tylko w sobota!

HERETYCY I SEKTARZE

[lech_niedzielski]

HERETYCY I SEKTARZE

Marcin Luter,
twórca pseudoreformacji

Ks. Marceli Nowakowski

Luter Marcin tak od r. 1517 zwany, przedtem Luder albo Ludher, twórca
pseudoreformacji, ur. 10 listopada 1483 r. w Eisleben, gdzie też po burzliwym
życiu umarł 18 lutego 1546 r. Syn biednych wieśniaków z Mora posiadających
ośmioro dzieci, Jana i Małgorzaty z Lindemann'ów. Jako półroczne dziecko,
zabrał ojciec Lutra do Mansfeld, gdzie z rolnika stał się górnikiem. W twardym
posłuszeństwie dla ojca wychowywany Luter wyrobił w sobie okrucieństwo, był
bity przez ojca. Początkowo chodził Luter do szkoły łacińskiej w Mansfeld, a od
r. 1497 w Magdeburgu; od r. 1498 uczy się Luter w Eisenach, gdzie przez śpiew
pode drzwiami bogatych ludzi umożliwia sobie trudny żywot. Wreszcie żona
jednego z bogatych mieszczan Urszula Cotta zaopiekowała się młodym śpiewakiem.
1501 r. jest już Luter na Uniwersytecie w Erfurcie na wydziale prawnym i
zapoznaje się z humanistami niektórymi. 1502 r. zdaje bakalaureat, a 1505 r.
magistraturę filozofii. W tymże roku w życiu Lutra następuje wielki zwrot ku
ascetyzmowi; przerażony gwałtowną śmiercią przyjaciela i osobistym
niebezpieczeństwem śmierci wstępuje bez powołania przeciw woli swego ojca i
przyjaciół do klasztoru Augustianów w Erfurcie (17 lipca 1505 r.). Tu zaczynają
się dla niego męki wewnętrzne. Zwątpienie o własnym zbawieniu wkrada się do
jego duszy, niepewność przyszłości męczy go. Rogata dusza pragnęła złamać
wszystko i o własnych siłach dojść na wyżyny, gdzie łaska Boża prowadzi.
Namiętności brały górę i dopominały się o swoje prawa. Luter nie mógł im
sprostać. Uciekanie się do umartwień nadzwyczajnych, o których tyle mówi, jest
pewną przesadą (1). 1507 r. wyświęcony na kapłana. Staupitz, prowincjał
Augustianów przedstawił Lutra na profesora Uniwersytetu w Wittemberdze, gdzie
dialektykę i etykę według Arystotelesa wykładał, ucząc się dalej jednocześnie
teologii, zaczętej w Erfurcie. 1509 r. złożył bakalaureat teologii, powołany
napowrót do Erfurtu, wysłany został do Rzymu 1510 r. albo 11, by załatwić
sprawy połączenia się prowincji saskiej augustiańskiej z reformowanymi
Augustianami (2). Mimo, iż cenił dotąd Rzym, jednak złe wrażenie wywarł na nim
pobyt w wiecznym mieście. Powrócił do Wittembergi i 18 października 1512 r.
otrzymał doktorat teologii. 1515 r. mianowany prowincjałem dla Turyngii, nie
porzucając katedry. Wykładał (1513-16 r.) Pismo św. (Psalmy i listy św. Pawła
do Rzymian, Galatów, Żydów i Tytusa) zachwycając swoich słuchaczów jędrnością
wymowy, pewnością siebie i zabarwieniem zjadliwym przeciwko utartej nauce
Kościoła, co zwykle pociąga młode umysły.

W tym czasie wewnętrzny światopogląd Lutra przybiera charakter coraz więcej
przeciwny duchowi Kościoła. Znajomość pism i osobista młodszych humanistów,
rozczytywanie się w dziełach ostatnich scholastyków Occam'a, Biel'a i
d'Ailly'ego podniecały tylko w duszy Lutra pragnienie postawienia nowych zasad
dogmatycznych, z których odpowiednia moralność musiała być wyprowadzona.
Osobiste trudności w zwalczeniu tłumionych chwilowo namiętności, targających
nieokiełznanym mnichem, wyniósł do normy prawa niezwalczonego. W sobie nie
znalazł Luter dość siły by zwalczać je, więc zwątpił by ktokolwiek mógł je
złamać, by mógł usprawiedliwienia dostąpić (3). Usprawiedliwienie, jednak jest
konieczne w życiu, a więc możliwe. Niemożliwe przez wolną wolę wspartą łaską
Bożą, – według Lutra, więc trzeba nowych dróg szukać. Przyczyną złego na
świecie jest grzech pierworodny, czyli odstępstwo woli stworzonej od woli
twórczej. Grzech ten przez mękę P. Jezusa został zniesiony, a ludzie przez
zasługi Zbawiciela używając środki przez Niego ustanowione mogli dostąpić każdy
po szczególe odpuszczenia grzechów i kary za nie. Grzech pierworodny polega na
pozbawieniu człowieka łaski uświęcającej i dóbr nadnaturalnych, które posiadał
prarodzic ludzkości przed grzechem. Luter, szamocąc się z własnymi
namiętnościami, doszedł do przekonania, wręcz przeciwnego, choć też uznał, iż
przyczyną złego jest grzech pierworodny ale istotę grzechu zasadzał na
pożądliwości. Ponieważ pożądliwość pozostaje w nas po chrzcie św., przeto
wolność od pożądliwości była rzeczą naturalną w raju, a więc człowiek został
essentialiter vitiatus, nie zaś jak mówi Sobór Trydencki "Concupiscentiam...
nunquam... peccatum appellari, quod vere et propie in renatis peccatum sit, sed
quia ex peccato est et ad peccatum inclinat" (Denz. n. 674 (792) (*)).
Chrystusa jednak odkupienie trzeba było wytłumaczyć, że nie na próżno zstąpił z
niebios by na krzyżu zawisnąć. Więc Luter przyznaje zasługi Chrystusowi. Ludzie
mogą tymi zasługami niby płaszczem się pokryć przez wiarę, że Chrystus im nie
poskąpi sprawiedliwości. Usprawiedliwienie więc polega nie na odpuszczeniu
grzechów, po którym następuje łaska uświęcająca i synostwo Boże, ale na
nieprzyczytywaniu grzechu i na przyczytywaniu zasług Chrystusa przez wiarę
(fides fiducialis). Ta fides fiducialis stała się podstawą i punktem wyjścia
całego systemu Lutra, jak wiara sama (sola fides) była skutkiem trudności w
ujarzmieniu własnego ja. To ja własne, choć tak nieokiełzane, cenił Luter ponad
wszystko. Dziwna mieszanina dobrego i złego była w Lutrze. Raz uznawał się za
grzesznika, który nic nie może, drugi raz za najświętszego, "który nie widzi w
sobie ani odrobiny nędznika". W chwilach zwątpienia wpadał w ponure
zniechęcenie, nienawidził, jak sam zaznaczał do Staupitz'a, Chrystusa, to znów
twierdził, iż on jeden myśl Chrystusa odrestaurować zamierza, bo ludzie
zatracili czystość Ewangelii. I w tym i w owym wypadku własne zapatrywanie było
mu największą powagą. Siebie ukochał. Wszystko co stawało na przeszkodzie tej
miłości własnej, nienawidził, obrzucał błotem, plwał na to. Kościół ze swą
nauką niezmienną, jak prawo Boga, był największym hamulcem na jego
zapatrywania, stąd nienawiść do Kościoła, pogarda dla jego obrońców –
lekceważenie przedstawicieli filozofii scholastycznej. W wykładach to
zaznaczał, w kazaniach płomiennych to ujawniał, wreszcie w dziele "Deutsche
Theologie" szerzej rozwinął, (zwłaszcza w "Vorrede").

[lech_niedzielski]

Nie odpusty więc były istotną przyczyną zerwania z Rzymem i podniesienia
buntowniczej chorągwi przeciwko niezmiennej nauce Kościoła, ale wewnętrzny
światopogląd Lutra, jeszcze przed 1516 r. uformowany. Z zasady Lutra o
usprawiedliwieniu wypływało fałszywe wskazywanie tych środków, które ex opere
operato sprowadzają łaskę (fiducia protestantica). Z tejże zasady odrzucić
musiał wszystkie te środki, które, przez zastosowanie form, przez stróża i
szafarza łaski Boga na ziemi – Kościół przepisanych, tę łaskę potęgują, winy
mażą, karę zmniejszają. Więc w pierwszym rzędzie odpusty, które stały się
powodem do wystąpienia z szerszą akcją Lutra. I to, co mnich we własnej swej
duszy wyhodował, rzucił w niezadowolone masy. Niezadowolenie ogólne, upadek
obyczajów w duchowieństwie, szemranie prostego ludu przeciwko tyranii
bogatszych, przez wprowadzenie w życie zasad rzymskiego prawa, pragnienie
wzbogacenia się kosztem dóbr duchownych podupadłego rycerstwa i rosnących w
powagę udzielnych książąt – to prądy niezdrowe nurtujące ówczesnym
społeczeństwem niemieckim. Powaga Kościoła, a zwłaszcza Stolicy Apostolskiej
nie stała na wysokości Grzegorzowych lub Innocentowych czasów. Walki tiary z
koroną, finezyjne prześladowanie Kościoła przez Filipa Pięknego, niewola
awiniońska, schizma zachodnia podkopały tę powagę, rozprzęgły sprężystość,
spotęgowały pretensje. Pretensje te rosły ze wzrostem annatów, egzempcyj i
różnorodnych ofiar na rzecz Rzymu. Stąd wystąpienie Lutra przeciw odpustom,
przy udzieleniu których, prócz zwykłych dzieł pokutnych, zalecane były i ofiary
na budującą się Bazylikę Św. Piotra w Rzymie, znalazło oddźwięk w szerokich
masach (4). 1516 r. Leon X ogłosił odpust zupełny. Nadkomisarz na Niemcy
arcybiskup Moguncki Albrecht Brandenburski wyznaczył do głoszenia odpustu
znakomitego kaznodzieję dominikanina Tetzel'a (Dietzel) (5). Nie potrzeba
potępiać Tetzel'a za jego gwałtowność w stosunku do Lutra, bo tego nie było.
Luter sam pragnął Tetzel'owi, jako dominikaninowi, z którymi walczyła szkoła
augustiańska i jako temu, co występował przeciwko nauce Lutra o wolnej woli
(której Luter przeczył), zadać klina. Wystąpił przeto z całą gwałtownością
przeciwko odpustom publicznie w kazaniu 17 września 1517 r., nazywając
je "pozwoleniem grzeszenia i bezczeszczenia krzyża Chrystusowego". 31
października przybił Luter 95 tez na drzwiach kościoła uniwersyteckiego w
Wittemberdze (6). Tezy te przedstawiają mieszaninę wykrętnych poglądów i
zawierają niektóre błędy, ale nie zaznaczone zbyt ostro. Musiały poprowadzić
ludzi na błędną drogę, jak każda gmatwanina na podłożu religijnym. Stugębna
fama rozniosła treść ich po Niemczech, tak że w 14 dni wszędzie były znane, i z
entuzjazmem, zwłaszcza przez humanistów przyjęte. Tetzel odpowiedział 122
antytezami albo 95 częścią przez siebie (50) napisanymi, częścią przez swego
nauczyciela Wimpinę profesora Uniwersytetu we Frankfurcie nad Odrą (7). Prócz
tych wystąpili przeciw Lutrowi Sylwester Prierias generał Dominikanów,
Hoogstraten dominikanin z Kolonii i profesor z Ingolstadtu J. Eck, wytrawny
teolog. Rozpoczęła się walka na pióra i roznamiętniła dwa przeciwne obozy.
Nowość zyskiwała szybko zwolenników, zwłaszcza w młodych. Studenci w
Wittemberdze spalili antytezy Tetzel'a a Luter odpowiedział na nie w 20
artykułach (Sermon über Ablass u. Gnade) szarpiąc swego przeciwnika w płaski
sposób (8), na co Tetzel w odpowiedzi dowodzi Lutrowi wspólności poglądów z
Wiclifem i Husem ("Vorlegung") (9). 1518 r. (w kwietniu) wypuszcza Tetzel w
świat nowych 50 tez, pragnąc na drodze naukowej przywieść Lutra do równowagi,
ale ten 14 stycznia 1518 r. już pisał do przyjaciela swego Spalatin'a, że
dekrety Kościoła lekceważy i tylko "czystą ewangelię" myśli głosić (10), gdyż
wszystko od Boga otrzymał. Eck przygotował na pisma Lutra odpowiedź
("Obelisci"), którą mimo jego woli zakomunikował Lutrowi Adelmann, kanonik z
Eichstätt. Luter już z całą namiętnością napisał replikę na nią ("Asterisci"),
a przyjaciel jego i profesor w Uniwersytecie Wittemberskim Andrzej Karlstadt
(v. Bodenstein) w niesmaczny sposób dołączył swój głos.

Teraz Luter idzie coraz więcej przeciw Kościołowi. Arcybiskup Albert Moguncki
zawiadomił o wszystkim Rzym. Stamtąd przysłano instrukcje prowincjałowi. Na
kapitule zakonnej w Heidelbergu, zamiast zwrócić uwagę niespokojnemu
zakonnikowi, pozwolono na dysputę, w której uczeń Lutra z powodzeniem bronił
nauki swego mistrza (26 kwietnia 1518 r.). Luter posłał swe "wyjaśnienia" do
Rzymu. "Do stóp twoich, najświętszy Ojcze, rzucam się z tym wszystkim, pisze,
czym jestem i co mam... głos twój będzie dla mnie głosem Chrystusa", jednak
omija chęć odwołania błędów. Dominikanie na swoją rękę wysłali wiadomość o
Lutrze. Rzym zażądał stawienia się Lutra w ciągu 60 dni przed obliczem papieża
(lipiec). Opiekun Lutra kurfirst Fryderyk Saski skierował sprawę do Augsburga,
gdzie Luter stanął przed legatem papieskim kard. Cajetanem (Tomasz de Vio di
Gaeta). Tutaj Luter wzbraniał się od odwołania błędów, odwoływał się do dysputy
lub sądu 4 uniwersytetów, wreszcie uciekł w nocy na 20 października 1518 r.,
pozostawiając apelację od źle poinformowanego papieża do lepiej
poinformowanego. 28 listopada apeluje już do powszechnego Soboru. Takiż skutek
osiągnęła rozmowa Lutra z Miltitz'em szambelanem papieskim, przysłanym do
Fryderyka Saskiego ze złotą różą, by go skłonić do odstąpienia od sprawy Lutra.
W Altemburgu (4 maja albo 5 czerwca 1519 r.) obiecał Luter milczeć, jeśli i
przeciwnicy jego zachowają spokój; jednak wypadki szły całą siłą naprzód.
Sprawę poruczono arcybiskupowi Trewirskiemu, ale Luter się nie stawił na sąd,
parł ku publicznej dyspucie. Eck wzdragał się, wreszcie ustąpił i zgodził się
na dysputę (11).

[lech_niedzielski]

W Lipsku od 27 czerwca do 4 lipca dysputował Eck, mimo niezadowolenie władz
kościelnych, wobec dworu Jerzego Saskiego z Karlstadtem. Od 4 lipca do 16
stanął do walki sam Luter, który po studiach przygotowawczych w dziedzinie
prawa kanonicznego doszedł do przekonania, "iż nie wie (3 marca) czy papież
jest antychrystem, czy też jego apostołem". Dysputa się Lutrowi nie powiodła,
sam pisał o niej: male disputatum est. Eck logiką, rozumem i nauką Kościoła
górował; wykazał nawet Lutrowi sprzeczność jego nauki z Soborem
Konstancjańskim, choć ten do Soboru się odwoływał, jednak i dla katolicyzmu nie
przyniosła korzyści. Wprawdzie Uniwersytety: Paryski, Heidelberski, Koloński i
Lowański na podstawie akt dysputy potępiły Lutra, Jerzy książę Saski odstąpił
nowatora, wielu uleczyło się od chwiejności, ale Erazm Roterdamski podtrzymywał
jego powagę, studenci nie porzucali uwielbianego demagoga (12).

Po dyspucie Luter wchodzi znów w nową fazę rozwojową. Opiera się wprost na
rycerstwie, które pragnąc pomścić się na Kościele za powszechny pokój 1495
r.wytrącający mu broń zbrodniczą z ręki, popierało całą siłą "wolną ewangelię".
Franciszek von Sickingen i Ulrich von Hutten (13) przywódcy rewolucyjnej partii
rycerstwa rzucają w świat "przeciwko bandytom: Papieżowi i bezbożnym klechom"
wiele ulotnych piśmideł, nie przynoszących autorom honoru ani dzięki stylowi,
ani dzięki treści. Przygotowują się do przelewu krwi. Luter poczyna walczyć
otwarcie i wydaje tzw. wielkie reformacyjne pisma. Choć wypierał się husytyzmu
jednak, gdy 3 października 1519 r. otrzymał od husytów listy z życzeniami,
uznał pokrewieństwo swej nauki z Husem, co rozwinął w komentarzach do listu do
Galatów. Potem stara się skłonić nowego cesarza Karola V na swą stronę. Napisał
do niego: "An kaiserl. Majestät", a gdy ten list pozostał bez odpowiedzi,
zwrócił się do rycerstwa pismem: "An d. christl. Adel deutscher Nation von d.
christl. Standesbesserung". Dalej pisze powtórny list do cesarza radząc mu
zająć państwo kościelne. W piśmie do rycerstwa rozwija swą teorię rewolucyjną.
Wywraca urządzenia Kościoła; przeczy władzy papieża, znosi hierarchię
kapłańską, nawołuje do powszechnego nacjonalnego Synodu, by zaprowadzić nowy
porządek. Radzi Luter Niemcy uwolnić od wpływu Rzymu, ukrócić nadużycia. Jak
cesarzowi zalecał zająć państwo kościelne, tak rycerstwu – podzielić się
dobrami Kościoła, duchowieństwu wstąpić w związki małżeńskie; znosi święta,
usuwa posty, potępia metodę scholastyczną, pozwala wszystkim tłumaczyć Pismo
święte. W "De captivitate babylonica ecclesiae" rozwija naukę o Sakramentach
które tylko do 2 sprowadza (chrzest i Ciało i Krew Pańska). W dziele "Von d.
Freiheit eines Christenmenschen" uzasadnia naukę o wierze i jej stosunku do
czynów.

[lech_niedzielski]

Tymczasem w Rzymie na podstawie przez Eck'a zawiezionych akt dysputy lipskiej
prowadzono proces przeciw Lutrowi. Skutkiem tego procesu była bulla "Exurge
Domine" (15 czerwca 1520 r), w której papież potępił 41 zdań Lutra (Denz. n.
625 (741) ss.), nakazując mu pod groźbą ekskomuniki w ciągu 60 dni odwołać
błędy (14). Luter odpowiedział pismem "Wider die Bulle d. Endchrists", a bullę
papieską z egzemplarzem Corpus Juris Canonici i pismami Ecka spalił w
towarzystwie studentów przed bramą w Wittemberdze 10 grudnia 1520 r. o godzinie
9 rano (15). Przy nowym wydaniu dzieł Lutra malarz Kranich umieścił portret
jego z aureolą i podobieństwem gołębicy, choć Luter kwestionował świętość.
Pośród ludu fanatycznego błąkała się opowieść, iż widziano aniołów, gdy Luter
palił bullę.

Jak widać i Luter nie gardził wszelkimi środkami, by zyskać przewagę. Tymczasem
legat papieski Aleander, po upływie przepisanego czasu, w imieniu papieża
rzucił ekskomunikę 3 stycznia 1521 r. na Lutra, a Karol V zażądał przywiedzenia
Lutra na zjazd do Worms. Luter stawił się 18 kwietnia 1511 r. przed obliczem
Karola V i miękkim głosem począł odwoływać się do Soboru, ale nie wyrzekł się
błędów (słowa "Ich kann nicht anderes, hier stehe ich" niehistoryczne)(16). Na
drodze powrotnej "pochwycony" był przez zamaskowanych rycerzy za sprawą
kurfirsta Saskiego i osadzony w Wartburgu, gdzie, jako rycerz Jorg, zajmuje się
to łowami, to obmyślaniem swojego małżeństwa, do którego czuł pociąg, tłumaczył
Biblię. Karol V rzucił banicję na Lutra i polecił sądowi w Norymberdze
wykonanie wyroku. Luter pracował nad przekładem Biblii, czego dokonał dość
szybko pięknym i dosadnym językiem. Choć było już wiele przekładów na język
niemiecki, tłumaczenie Lutra było rozsławione i rzucone w świat. Subiektywizm
Lutra i w tłumaczeniu Pisma św. wziął górę, tak jak w dyspucie lipskiej
przeważył powagę i nieomylność soborów. "Co nie naucza Chrystusa (sola fides)
nie jest apostolskiem, choćby to uczył św. Piotr, lub Paweł" (17) mówi Luter.
Toteż samowolnie dodaje po słowie "Glauben" (wiara) "allein" (tylko), (Rzym. 3,
20. 28; 4, 15,) by tylko Pismo św. zastosować do swej zasady o
usprawiedliwieniu, list św. Jakuba, wyraźnie żądający od ludzi dobrych czynów
odrzuca jako "list słomiany".

[lech_niedzielski]

Gdy tak Luter pracuje nad teorią swej nauki i biedzi się z wzrastającymi
skrupułami, które diabłu i czarownicom przypisuje, życie idzie dalej w swym
żywiołowym rozpędzie. Nowe hasła poczęły w życiu rodzić zgubne skutki.
Proboszcz z Kemberg Bartłomiej Bernhardi pojął żonę, Karlstadt, Justus Jonas i
całe szeregi mnichów i księży poszły za jego przykładem. Gabriel Dydymus
ogłosił śluby zakonne diabelską rzeczą, a cześć Najświętszego Sakramentu za
bałwochwalstwo. 1521 r. (w październiku) za pozwoleniem Uniwersytetu zniesiono
Mszę w Wittemberdze. W tłumach ludu niespokojne duchy siać poczęły wywrotowe
ziarna. Sickingen na czele rewolucyjnych rycerzy 13 sierpnia 1522 r. zawarł
związek w Landau nadreńskiej szlachty przeciwko kurfirstom i poprowadził wojska
na Trewir, gdzie jednak został złamany 1523 r. W tym czasie pojawili się tzw.
nowochrzczeńcy z Tomaszem Munzer'em (18) na czele. Ci wyprowadzili logiczny
wniosek ze zdania "Sola fides iustificat", że dzieci, takiej wiary nie
posiadając, nie mogą dostąpić usprawiedliwienia – i poczęli chrzcić napowrót
dorosłych. Do nich przyłączył się Karlstadt i począł na współkę z nowymi
prorokami urządzać "Królestwo Boże". Melanchton (19) "teolog czystej ewangelii"
zwrócił się do Lutra, który opuścił swój "Patmos" i zjawił się w Wittemberdze 5
marca 1522 r. 8 dni gromił Luter nowochrzczeńców i "rąbał ich słowy po
mordach". Pod Jeną starł się w dyspucie o Najświętszym Sakramencie z
Karlstadtem, która spowodowała usunięcie Karlstadta z Saksonii. Münzer ze swymi
ustąpił z Wittembergi, i głosząc "prawdziwą ewangelię" po Turyngii, założył w
Mühlhausen "Królestwo Boże", i rzucił chłopstwo w wir walki bratniej... Wojna
chłopska rozszalała się na dobre. Choć Luter nie nawoływał wprost do niej tak,
jak to czynił z rycerstwem przeciw książętom w piśmie "Von weltlicher Oberkeit,
wie weit man ihr den Gehorsam schuldig sei" (1 stycznia 1523 r.), niemniej był
winien tej wojny. W cytowanym piśmie nazywa książąt, "największymi durniami na
ziemi" i mówi że "nikt nie będzie, nie może i nie powinien chcieć dłużej ich
tyranii znosić", a po r. 1524 to samo przeciw Karolowi V pisze. Toteż
współczesny Lutrowi jego przeciwnik pisze "czy może kto o sobie powiedzieć
jeśli tak pisze, że on nie podburza narodu przeciw wszelkiej władzy?". Bunt
przeciw wszelkiej zwierzchności jest treścią nauki Lutra. Stąd słusznie przede
wszystkim Lutrowi należy przypisać winę wywołania wojny chłopskiej (20). Ale
jak każdy co traci grunt pod nogami chwyta się silniejszych, zwłaszcza gdy
siebie tylko chce wynieść, a potem ich potępia, jeśli okażą się słabymi, łasząc
się do swych przeciwników, tak i Luter. Oparł się na rozbójnikach-rycerzach, a
potem kokietował chłopów. W piśmie "Ermahnung zum Frieden auf die zwölf Artikel
d. Bauernschaft in Schwaben" raczej podburza lud niż uspakaja, tym bardziej, że
wprost głosił w kazaniach, by klasztory z ziemią zrównać, i groził buntem tym
książętom, którzy jego nauki nie przyjęli. W wojnie chłopskiej były hasła
socjalne, ale Luter nadał im podłoże religijne. Jednak, gdy chłopi przez
Jerzego Truches'a, zostali uśmierzeni i ziemia krwią kmiecą spłynęła, Luter
odwraca się od nich i pisze: "Wieder die räuberischen u. mörderischen Bauern" i
zwraca się ku zwycięskim książętom.

[lech_niedzielski]

Za namową Lutra przyjmuje jego naukę wielki mistrz Krzyżaków Albert
Brandenburski 1525 r. W tym czasie, gdy krew bratnia strumieniami płynęła,
przypada ślub Lutra z Katarzyną von Bora, odstępczą zakonnicą z zakonu
Cystersek z Nimptsch. Małżeństwem swym, które jako "Opus Dei pium et sacrum"
traktował, tym bardziej, że kochał swą narzeczoną "jak list do Galatów", dał
przykład innym. Wprawdzie Melanchton sarkał na to, jednak Luter nie zważał (21).

Hadrian IV-ty dzielny papież, przez legata kardynała Chieregati pragnął
zaradzić szerzącej się herezji, ale na próżno. Klemensowi VII również się nie
udawało. Wymógł legat Campegio na sejmie w Norymberdze 1524 r. na książętach,
by wprowadzili w życie edykt wormacki, ale i ci zażądali synodu nacjonalnego,
zaznaczając, że przyszły sejm w Spirze ma ułożyć warunki pokoju. Sejm do skutku
za sprawą Karola V nie przyszedł, a legatowi udało się w Regensburgu 1524 r.
utworzyć związek pomiędzy Ferdynandem austriackim, książętami bawarskimi i 12
biskupami dla obrony religii, by przeprowadzić edykt wormacki u siebie. Na ten
związek odpowiedzieli nowatorzy związkiem w Torgau 1526, w którego skład weszli
prócz innych Filip Heski, kurfirst Jan Saski, Albrecht Pruski. Rok 1526 jest
początkiem wewnętrznego kościelno-politycznego rozłamu Niemiec. Związek z
Torgau pragnął tylko większej niezależności od Karola V, który przez zwycięską
wojnę z Francją stawał się potężnym. Usiłowania by dojść do większej
niezależności szły z sobą o lepsze z pragnieniem wzbogacenia się kosztem dóbr
Kościoła. Stąd i szybki rozłam, prędki rozwój nauki i zwolenników Lutra. I dla
luteranizmu ten rok jest przełomowym. Luter porzucając idee demokratyczne i
oddając się na służbę książąt począł urządzać hierarchicznie swoich
zwolenników, a była ich liczba niemała; prócz poszczególnych wybitnych
jednostek całe księstwa i miasta przyjmowały naukę "czystej ewangelii". Miasta:
Frankfurt, Halla, Magdeburg (1523 r.), Ulm (1524 r.), Strasburg (1524 r.),
Brema (1522-25 r.), Norymberga (1522-24 r.), stanęły po stronie Lutra. Z
książąt: Filip Heski, margrabia Brandenburski, hercog Ernest Lunebburski,
kurfirst z palatynatu Albrecht Pruski, król Duński, jako hercog Schlezwig-
Holsztyński również opowiedzieli się za nowatorem.

[lech_niedzielski]

Początkowo przez Lutra wypracowana organizacja była zaprowadzona przez
kurfirsta Saskiego, co służyło dla innych przykładem. Przez wizytatorów
organizacja ta (1527-8) siłą wprowadzona została. Zamiast dekretałów papieskich
normą postępowania była wola panujących książąt cuius regio eius religio (22).
Jako podstawę do kazań i nauczania dzieci wydał Luter Mały i duży Katechizm.
Spór o eucharystię z Karlstadtem, a potem z Zwinglianami zmusił Lutra do
zaznaczenia swego zapatrywania. Naukę o przeistoczeniu zamienił impanacją (in
pane est Christus) przez wszędzieobecność (ubiquitas). Szwajcarscy nowatorzy
nie mogli się zgodzić na to i choć Luter pragnął związku z nimi, groziło
zerwaniem. Ale polityczne względy przemogły. Filip Heski żądał zgody. W
Marburgu zebrali się: Luter, Melanchton, Zwingli, Oekolampadius, Butzer,
Osiander i inni, by zgodę przeprowadzić 1-3 października 1529 r. Nie mogli się
zgodzić czy Chrystusa ciało "cieleśnie" jest w chlebie czy nie; wreszcie
przyszło do porozumienia i zgodzono się na jedność nauki w l7 artykułach
szwabskich (16 października 1529 r.), co jednak w Wittemberskiej Konkordii
(1536 r.) ściślej przeprowadzono.

Szwabskie artykuły były podstawą do artykułów Torgau i wreszcie do
Augsburskiego Wyznania (23).

[lech_niedzielski]

Karol V pragnął uspokojenia Niemiec. Po zwycięstwie nad papieżem (sacco di
Roma) i Franciszkiem I, przybył do Spiry 1529 r., by skłonić książąt do wojny z
Turcją. Jeszcze przedtem po bitwie pod Mochaczem († [śmierć] Jagiellończyka)
Ferdynand otrzymał korony: węgierską i czeską; bawarscy pretendenci do Czech
zawiązali związek katolicki. Filip Heski zaś za pomocą Pack'a sfałszował
urojony związek katolików we Wrocławiu przeciwko luteranom, by podnieść akcję
przeciw katolikom. Luter miał sposobność wylać nieco żółci w pamfletach, jakimi
obrzucał Jerzego księcia Saskiego i innych, choć fałszerstwo się
wydało. "Książę Jerzy, pisze Luter, jest wrogiem mojej nauki, a więc powstaje
przeciw Bogu" (24). To utożsamianie własnej woli z wolą Najwyższego przeradza
się u Lutra w chorobliwą manię. Kiedy Karol V zażądał posiłków na rzeczonym
sejmie, bo Turcy stali u bram Wiednia, głosiciel "czystej ewangelii"
pisze: "Przeciw Turkom walczyć to znaczy sprzeciwiać się woli Bożej". Luteranie
zażądali w zamian nowych przywilejów, a kiedy katolicka partia do przyszłego
soboru wprowadzenie nowości odkładała, Luteranie zaprotestowali 19-go kwietnia
1529 r., stąd występują odtąd pod nazwą protestantów. Karol V-ty pragnął zgody.
Po pokoju z Franciszkiem I zwołał sejm do Augsburga r. 1530 (25). 25 czerwca
1530 r. Melanchton przeczytał ujęte w 28 artykułach wyznanie nowatorów
(Confessio Augustana), którzy przez to nazywali się odtąd "augsburskiego
wyznania". Wyznanie było napisane wykrętnie, co Luter pochwalił w liście z
Koburga, gdzie przebywał, bo jako banita nie mógł na sejmie się zjawić.
Drażliwe kwestie nawet nie były poruszane. Na żądanie Karola V Eck, Cochleus,
Faber, katoliccy teologowie zredagowali zbicie "wyznania" (Refutatio conf.
august.), na co Melanchton odpowiedział obroną wyznania (Apologia confessionis
aug.). Pozornie zdawało się skłaniać ku pokojowi wszystko. Filip Heski jednak
marzył o państwie protestanckim. Wszedł w porozumienie z Franciszkiem I królem
francuskim i stanął na czele związku protestancko-zwingliańskiego w
Szmalkaldzie 29 marca 1531 r. Do nich dołączył się książę Bawarski i te miasta,
które w Augsburgu złożyły Confessio tetrapolitana. Napór Solimana, Związek
Szmalkaldzki skłaniający się ku wrogiej Karolowi Francji, Anglii i Danii
spowodowały nowe ustępstwa w Norymberdze 1532 r. na rzecz protestantów, którzy
żądali powszechnego soboru. 25 lutego 1533 r. zjechał się Karol V-ty z
Klemensem VII by zwołać powszechny Sobór, czemu stosunki z Franciszkiem I
przeszkodziły. Nowy papież Paweł III (1534-49 r.) energicznie zajął się
zwołaniem Soboru. Legatowi papieskiemu Vergeriuszowi biskupowi z Capo d'Istria
przyrzekł wprawdzie Luter (List z 1535 r.) zjawić się na Soborze, rozpisanym na
23 maja 1537 r. do Mantui, ale tylko pozornie.

[lech_niedzielski]

O wolnym soborze marzył Luter, na którym by jego nauka wzięła górę nie o
prawnym Synodzie [(Soborze)], gdzie by można prawdziwą reformę przeprowadzić.
Zdradził się z tym w liście do Filipa Heskiego, a dowodnie wypowiedział swą
myśl w 23 artykułach Szmalkaldzkich (luty 1537 r.), gdzie wszelkie synody
[(sobory)] przez papieża zwoływane do diabła odsyłał. Cierpiąc na kamienie,
jako pożegnanie i życzenie swym towarzyszom zostawił: "impleat vos Deus odio
papae". Artykuły te wraz z wyznaniem augsburskim i obroną tego wyznania, nadto
mały i większy katechizm Lutra, a także wittemberska formuła konkordii
stanowią "libri symbolici ecclesiae Lutheranae"(26).

W obozie reformatorskim pojawił się jednak rozłam, który z trudnością Filipowi
Heskiemu i Melanchtonowi udało się zażegnać w Wittemberskiej Konkordii. Sama
nauka Lutra staje się teraz polityczną bronią – a on sam pionkiem w ręku
możnych, którym się zaprzedał; nawet na krzyczące nadużycia musi pozwalać.
Filip Heski "by nie pozostawać w ciągłym niebezpieczeństwie złamania wiary
małżeńskiej" zapragnął pojąć drugą żonę Małgorzatę v. d. Saale. Luter ze
względów taktycznych pozwolił na bigamię, zwłaszcza, że Filip Heski groził
porzuceniem sprawy protestanckiej. 11 grudnia 1539 r. dworski kaznodzieja
Melander pobłogosławił występny związek, uspokajając Małgorzatę tym, że złe
rozumienie ewangelii nie pozwalało na bigamię. Melander widocznie dobrze ją
rozumiał, bo sam trzy żony naraz posiadał. 10 kwietnia 1540 r. pisze Luter do
Filipa, że dobrą rzecz uczynił, a 24 maja dziękuje mu w liście za wino, które w
darze otrzymał. Wprawdzie już wcześniej, bo 1524 r. Luter, a Melanchton 1531 r.
bigamię za dozwoloną uważał (27). Bigamia ta choć miała w tajemnicy pozostać,
stała się wkrótce wszystkim wiadomą i pociągnęła fatalne skutki. Wigand Lamze,
współczesny pisarz mówi o ogólnym zezwierzęceniu. Synody w Kassel i Rottenbergu
piętnują rozkiełznane namiętności u duchownych i współczesny stan rzeczy
porównywują ze stosunkami w Sodomie i Gomorze. Wielu odpadło od "czystej
ewangelii" z predykantem Lorovinusem na czele.

[lech_niedzielski]

Tak się przedstawiała ta "reformacja" Lutra, z takim pietyzmem przez niektórych
sławiona, a przez katolickich historyków Jansen'a, Denifle'go i Pastor'a
zdemaskowana. Rozkiełznane namiętności ludzkie prowadziły do coraz większego
rozłamu pomiędzy Kościołem a nowatorstwem. Nic nie pomogły zjazdy w Hagenau,
Worms, Regensburgu 1540-41 r., bo Luter nie chciał zgody ze znienawidzoną nauką
katolicką – zresztą nie mógł nawrócić już sfanatyzowanych mas, nie panował już
nad tłumami; obarczony dziećmi, pogardzony nawet przez tych, którym majątku
przysporzył, przez uzasadnienie rabunku, pędził pożałowania godny żywot. Nowy
kierunek religijno-socjalny 1521 r. przez Lutra w życie wprowadzony, od 1526 r.
ściślej zorganizowany, od 1531 r. przez Związek Szmalkaldzki broniony, zbyt się
ugruntował, by mógł być usunięty. Toteż, gdy Paweł III brevem z dnia 24
sierpnia 1544 r. zwrócił się ze skargą na Karola V do sejmu w Spirze, że w
rzeczach wiary samowolnie się rządzi i zapowiedział rozpoczęcie Soboru
powszechnego na 15 marca 1545 r. w Trydencie, Luter nie posiadał się ze złości.
Napisał wstrętny, godny ulicznego demagoga pamflet: "Wieder das Papstum zu Rom.
v. Teufel gestiftet", a Cranach, utalentowany bądź co bądź malarz, zniżył swój
talent do upiększania karykaturami piśmideł brukowych przeciw Kościołowi. Luter
miał wprawę do obrzucania przeciwników swych błotem. Nie tylko papież był na to
wystawiony, ale i koronowane głowy. Henryka VIII, który sprzeciwiał się Lutrowi
w nauce o 7 sakramentach nazywa "ukoronowanym osłem" (1522 r.), do Jerzego
Saskiego pisze: "Wider den Menchler v. Dresden" (1531 r.), przeciw Henrykowi z
Brunszwiku – Woltenbüttel wydaje pamflet pod tytułem: "Wider Hans Wurst" (1541
r.). Dziwić się tylko można, iż Luter mąż skądinąd niegłupi, takie pisał
rzeczy. "Powstanie pism niektórych, mówi Döllinger, tylko tym można
wytłumaczyć, że Luter pisał je w stanie podniecenia przez trunki". Luter sam
pisze w liście z Wartburga: "Siedzę tu cały dzień próżnując i pijąc", a 19
marca 1522 r. zaznacza "piszę to trzeźwy". Aleander mówi o Lutrze, że jest
bardzo oddany pijaństwu (28). Stąd sąd Döllinger'a może być słuszny. Całe
potoki swej złości wylewał na tych, których nienawidził, a nienawiścią dyszał.
Skutki swej nauki widział już. W Wittemberdze taki upadek moralności nastał, że
Luter raczej żebrać chciał, niż w tej Sodomie żyć. Rozdwojenie pomiędzy jego
wyznawcami rosło, bo każdy chciał sięgać po wawrzyny reformatora. Książęta,
szlachta, mieszczanie i chłopi obłowili się dobrami duchownych, a w nagrodę za
to lekceważyli swoich predykantów. Luter upadał pod brzemieniem wewnętrznych
trosk i wyrzutów sumienia. Głuszył to winem lub wybuchami gniewu na swych
przeciwników. Żydów nazywa diabłami od urodzenia, innych do diabła wysyła. 19
stycznia 1545 r. rzuca pioruny na Uniwersytet Paryski, to znów śmierci pragnie.
A ta szła ku temu, który rzucił ją w umysły i serca ludzkie. Udał się do
hrabstwa Mansfeld, by uspokoić nieporozumienia pomiędzy ludem a hrabią. Po
drodze spotkawszy mnichów w habitach dziwił się z ambony, że mogą jego
ziomkowie cierpieć jeszcze "wszawych mnichów". Dotarł do swego miejsca
urodzenia i tu burzliwy żywot zakończył.

[lech_niedzielski]

Halucynacje, jakie miewał często, wizje szatanów, nie opuściły go i przed
śmiercią. Sam zaznaczał często, że diabły go nawiedzają, których przez okno
nawet w postaci psów w Wartburgu wyrzucał; cierpiał nad tym okrutnie, więc
chciał tym cierpieniem obdarzyć innych, wysyłając ich często do diabła. Lekarz
Ratzeberger, leczący Lutra w ostatnich chwilach, opowiada, że szatan w
nieprzyzwoity sposób okazał swą pogardę Lutrowi, gdy ten w oknie podczas
modlitwy siedział. Wreszcie z 17 na 18 stycznia 1546 r. znaleziono Lutra
umarłym. Tenże sam lekarz opowiada, że na ścianie przy łożu śmiertelnym Lutra
widniał napis jego ręką napisany: "Pestis eram vivens, moriens ero mors tua
Papa".

O śmierci Lutra rozniosły się różne opowiadania; mówiono także, że Luter sam
targnął się na własne życie. Historycznie nie da się utrzymać to zdanie (29).
Justus Jonas i Michał Coelius w mowach pogrzebowych zachwycali się nowym
prorokiem, równym Eliaszowi, zapowiadali upadek Kościoła, głosili o boskości
nauki Lutra. Kościół katolicki tymczasem przeprowadzał prawdziwą reformę w
Trydencie. Luter wiele ran zadał Kościołowi, ale go nie zniszczył. Rozpętał
tylko ludzkie namiętności, które szukały ujścia w mordach i krwi przelewie
podczas wojen Sickingena – chłopskiej, Szmalkaldzkiej, a potem 30-letniej.
Obniżył kulturę, cofnął cywilizację, zrównał z ziemią tysiące zabytków
architektonicznych, uświęcił rozpustę, rzucił ziarna przyszłego liberalizmu.
Jeśli zło sprawione przez Lutra Kościołowi można nazwać reformą to wielkim był
reformatorem. Luter był głęboko religijną naturą, ale dzięki okolicznościom i
wewnętrznemu nastrojowi zeszedł na manowce. Głębokie przekonanie o własnej
wielkości, pragnienie w egzegezie Pisma św. stworzyć coś nowego, powierzchowna
znajomość i lekceważenie scholastyki, opuszczenie się w modlitwie (30), potem
wyśmianie jej (31) a wreszcie zaniedbanie (32), skrupuły i smutne doświadczenie
w upadkach, walka przeciwko prawdziwym i urojonym nadużyciom, wpływ zepsutej
scholastyki, młodego Humanizmu i rewolucyjnego rycerstwa były największymi
przyczynami jego upadku. Była to osobistość bogato uposażona przez naturę.
Porywający profesor, wymowny kaznodzieja ludowy, z rozwiniętą fantazją (Dr.
hyperbolicus) i silną wolą, łamiącą przeszkody. Pracowity, gdy chodziło o
przeprowadzenie własnych zapatrywań, płodny pisarz. Pragnienie zwycięstwa
posuwało go do ostrych i często sprzecznych wyrażeń (33). Namiętna natura brała
górę, gdy stawał do polemiki. Z przyjaciółmi wesół, miły, układny, dowcipny; z
przeciwnikami ostry, nieprzystępny, brutalny. Mógł być najpiękniejszą postacią
w historii Kościoła, stał się okropną; mógł posunąć naukę Kościoła naprzód,
stanął jej jednak w poprzek z własną.

[lech_niedzielski]

Nauka Lutra ujęta w księgach symbolicznych, które norma normata nazwane
zostały, w przeciwieństwie do norma normans Pisma św., jak gdyby norma mogła
być normalną. Nauka o usprawiedliwieniu (zob. wyżej) jest punktem wyjścia
(principium materiale). Co jej na przeszkodzie stoi ma być usunięte, a więc
przede wszystkim tradycja (choć w walce z Zwingliuszem odwoływał się do
tradycji). Źródłem wiary jest Pismo św. (principium formale) ale o tyle, o ile
ono z głównymi artykułami (Hauptartikel) w parze idzie. Pismo św. nie przez
powagę nieomylną Kościoła może być wykładane, ale przez osobiste natchnienie
Ducha Świętego. Stan naturalny był integralnym dla natury ludzkiej, stąd upadek
Adama substantialiter znieprawił naturę ludzką i stan pierwotny zastąpił
pożądliwością. Stąd wolna wola zanikła i możność dobrze czynienia.
Usprawiedliwienie jest rzeczą zewnętrzną, do której nie potrzeba nawet
wewnętrznej dyspozycji – u wszystkich jednakie, ginące z zatratą fides
fiducialis, a nie zmniejszające się lub powiększające się. Stąd usuwa Luter
różnicę między grzechami, stąd potępia Świętych obcowanie, odpusty, cześć
Świętych. Zostawia tylko Sakrament Ołtarza i chrzest (potem Pokutę), ale nie
przypisuje im łaski, lecz zaznacza, że służą tylko do wzmocnienia wiary i
uspokojenia sumienia. Przeistoczenie zamienia konsubstancjacją przez
wszędzieobecność Chrystusa (złe zastosowanie communicatio idiomatum) powołując
się na pisma d'Ailly'ego i Occam'a. Obecność ta jest tylko podczas przyjmowania
Najświętszego Sakramentu. Spowiedzi wyraźnie nie znosi, ale usuwa zewnętrzną
jej formę. Kościół jest zgromadzeniem wiernych, z niewidocznego stał się
widocznym przez głoszenie czystej ewangelii. Prawdziwy Kościół jest tam, gdzie
ewangelia czysta jest głoszona i Sakramenty prawdziwie udzielane. Znosi
hierarchię, wybór predykantów powierza gminie (34).

Literatura dosyć często cytowana w artykule. Prócz tego dzieła Lutra
Gesamtausg.: Wittemberg, 12 t. niemiec. i 7 łac. in f. 1539/59; 1545/58; Jena,
8 tt. niem., 4 łac. in f. 1855/8. Biografie: Melanchton, Vita Lutheri;
Ratzeberger, Hfl. Gesch. (wyd. Neudecker, 1850 r.); Mathesius, Historien (wyd.
Loesche, 1898 r.). Z nowszych rzeczy najlepsze: Denifle, Luther u. Luthertum,
Mainz 1904 r.; Jansen, Geschichte d. d. Volkes etc. 18 A. Freibg 1897, I-VIII;
Jansen, An meine Kritiker, Freibg 1883/4; Pastor, Die kirchl.
Reuniosbestrebungen etc. Freibg 1879 r. i ostatnio Grisar, Luther, Freibg 1911
r. Wyszedł t. I. Zapowiedziany jest II i III.

Ks. Dr Marceli Nowakowski


Artykuł z "Podręcznej Encyklopedii Kościelnej" opr. pod kierunkiem ks. ks.
Stan. Galla, Jana Niedzielskiego, Henr. Przezdzieckiego, Czesł. Sokołowskiego,
Ant. Szlagowskiego, Jerzego Gautier i redaktora ks. Zygmunta Chełmickiego. L.–
Ł.–M. Tom XXV–XXVI. Warszawa 1911, ss. 39-48. (Hasło: Luter (Luteranizm)).

(Pisownię i słownictwo nieznacznie uwspółcześniono).

Przypisy:

(1) Por. Denifle, Luther u. Luthertum, Mainz, I., 376 i nast.

(2) H. I. G. 22 (1901 r.), 110 i nast.

(3) Braun, Bedeutung der Conkupiszenz in Luters Leben u. Lehre, 1908.

(4) Schulte, Die Fugger in Rom. 2 Bde, 1904 r.

(5) Paulus, Joh. Tetzel, der Ablassprediger, Mainz 1889 r.; Drslb. in H. I. G.
16. 37; Katholik 1899, I. 484; Kurz, Die kath. Lehre vom Ablass vor. u. nach d.
Auftreten L., Padb. 1900.

(6) Ausg. v. Köhler, 1903.

(7) Paulus str. 171-180.

(8) Gröne, Tetzel u. Luther, 2 A. Soest, 1860, ss. 216-234.

(9) "Vorlegung" – przytoczone u Gröne.

(10) De Wette – Seidemann, M. Luthers Briefe, Sendschrieben u. Bedenken, Berlin
l825-56, t. I, 186.

(11) De Wette, I, 216.

(12) Akta dysp.: por. Löscher, Vollständige Reformations-Akte u. Documenta,
Lpg. 1720/8 B. 2. s. 203; monog. Seidemann'a, Dresden 1843 r.

(13) Oper. coll. Böcking, Lpzg. 1870 r.; Mgr. Strauss Lpzg. 1858-60 r.

(14) Müller i Kalkoff w Zeitschr. f. Kirchgesch., 24 (1904 r.) i 25 (1905 r.);
Schulte, Quellenu. Forsch. 6 (1908 r.); Kalkoff, Forsch. zum röm. Prozess, Rom,
1905 r.

(15) Por. Berliner Sitzungsb. 1907 r. V. 95/6; St. Kr. 1908 r., 460 nst.

(16) Por. K. Müller, Philotesia, 1907 r.

(17) Janssen, Gesch. d. deutschen Volkes seit d. Ausgange d. M. A. 2, 217.

(18) mongr. Seidemann, Lpzg. 1842 r.

(19) zob. art. w "Podręcznej Encyklopedii Kościelnej".

(20) Jörg, Deutschland in d. Revolutionsperiode 1522-25, Freib. 1851.

(21) Katholik, 1900, I, 385; De Wette, 3, 3; 3, 2; Zeitsch. f. Kirchgesch.,
1909, s. 4.

(22) zob. art. kościół krajowy w "Podręcznej Encyklopedii Kościelnej".

(23) zob. art. w "Podręcznej Encyklopedii Kościelnej".

(24) Ehses, Geschichte d. Packschen Händel, Freib. 1886.

(25) Pastor, Die kirch. Reunionsbestrebungen während der Regierung Karls V aus
den Quellen darsgestellt, Freib. 1879.

(26) Köthe, Die symbol. Bücher der evang.-luther. Kirche; Piltt, Einleitg. in
die Aug. Konf. Erlangen 1867; Zöckler, Die Aug. Konf., histor. u. exeget.
untersucht, Frankfurt 1870; Kolde, Die Augsb. Konf., Gotha 1897; Pötzold, Conf.
tetrapol., Lpzg 1899; Ficker, Die Confut. conf. aug. etc. Ihr e erste Geschtalt
u. ihre Geschichte, Lpzg 1892; Döllinger, Die reformation, ihre innere
Entwicklung u. ihre Wirkungen im Umfange des Luther, Bekenntnisses, Rgsb. 1846
B. 3; Hase, Libri Symbolici eccl. Luth., Lipsk 1845.

(27) De Wette, 2, 459 o bigamii F. H. por. mon. Rockwell, Marburg 1904; Jansen,
G. d. D. V, 3, 432.

(28) por. Denifle cyt., 101; Grisar, H J G. 26 (1905 r.), 479-507.

(29) Majunke, Luthers Lebensende 4 A. Mainz 1890; Paulus, Luthers Lebensende,
Frbg 1900.

(30) Denifle I, 33, 98, 462.

(31) Denifle I, 103 i nst. 113.

(32) Denifle I, 723.

(33) Denifle I, 237.

(34) Por. Harnack, Luthers Theologie, 2 Bde, 1862-86 r.; Köstling, Luthers
Theologie, 2 Bde, 1901 r.

(*) "Denz. n. 674 (792)" = Henricus Denzinger, Enchiridion symbolorum,
definitionum et declarationum de rebus fidei et morum, quod a Clemente Bannwart
denuo compositum iteratis curis edidit Iohannes Bapt. Umberg S. J. (Professor
in Universitate Oenipontana). Editio 18-20. Friburgi Brisgoviae MCMXXXII (1932)
n. 792. – przyp. red. Ultra montes.

[builder]

BALLEST!,
jestes` dobrym cwaniakiem!=a na takich tez` sa sposoby,
zapewniam, z`e bedziesz nietykalny chyba, ze obrazisz mnie osobis`cie;),

po prostu zostaniesz wydziedziczony=mo`wi ciy to cus`?,

ballest napisał:

> We Frankfurcie podobno pod koscielem kja Gorole uczeszczajom mozna wszystko
> kupic, bo co ukradna to pod kosciolem sprzedowajom!
> Tak szczyrze, jou nie chodzam w niedziela tylko w sobota!

[builder]

slezan napisal odpowiedni text i pewnie trafil w sedno,

a ty sie zblaz`niles`,

oppelner_os napisał:

> On chodzi pod kosciol cygarety kurzyc:)