dwuznaki i trójznaki - zaproszenie do dyskusji

[boraczek]

Tak się zastanawiam - jakie właściwie dwuznaki i trójznaki mamy w języku polskim? Chętnie poznam Wasze uwagi.

Proponuję takie definicje: dwuznak = para liter oznaczająca jedną głoskę; trójznak = trójka liter oznaczająca jedną głoskę.

W tej chwili widzę następujących kandydatów do zaszczytnego miana dwuznaku:

1) CZ RZ SZ DZ DŹ DŻ CH - tu chyba nie ma wątpliwości. Panuje zgoda, że są to pary liter. Normalnie oznaczają pojedyncze dźwięki. Ponadto te pary liter (poza RZ i CH) stanowią standardowy sposób zapisania określonych głosek, np. jeżeli chcemy zapisać głoskę [č]/[tS], to zapisujemy ją jako CZ. W przypadku RZ i CH jest to co prawda tylko jeden z dwóch sposobów zapisywania głoski, ale też nie ma wątpliwości, że specjalnie wynaleziono dwuznaki RZ i CH, aby zapisać określone głoski. Także jestem przekonany, że to dwuznaki.

2) CI DZI SI ZI NI - pary liter, są odczytywane jako pojedyncze głoski (Ć, DŹ, Ś, Ź, Ń), ale tylko przed samogłoskami w obrębie tego samego wyrazu (np. ciało, działo, siało, ziało, nie), bo w innych przypadkach oznaczają dwa dźwięki - spółgłoskę miękką i samogłoskę I (np. cicho, dziko, sito, zima, nic). Więc przed samogłoską zachowują się jak dwuznaki, a w innych przypadkach nie. Głoski miękkie zapisujemy w ten sposób, ale tylko i zawsze wtedy, gdy stoją przed samogłoską inną niż [i].

3) BI PI MI WI FI DI TI LI RI GI KI HI CHI - tu już jest moim zdaniem inna sytuacja niż w punkcie 2., bo w takich wyrazach jak "biały", "miały", "kieł" słyszę [j] przed samogłoską. Więc np. BI przed samogłoską oznaczałoby nie jedną głoskę, lecz dwie: zmiękczone [b'] z następującym krótkim [j].

A oto zauważeni przeze mnie kandydaci do miana trójznaku:

I) DRZ - niedawno się dowiedziałem, że wyraz "drzwi" powinno się wymawiać "dż-w'-i", a nie "d-rz-w'-i". W takim razie mamy do czynienia z głoską DŻ ([dZ]) zapisaną jako DRZ. To chyba jedyny taki przypadek, który stanowi prawdziwe kuriozum, ale czy w tym przypadku nie mamy do czynienia z trójznakiem? Z drugiej strony DRZ nie stanowi na pewno standardowego sposobu zapisu głoski DŻ ([dZ]).

II) TRZ - tutaj nie znam wyrazu analogicznego do "drzwi" z punktu I. Na przykład wskazówki co do wymowy słowa "trzmiel" są następujące: "wym. czmiel, rzad. tszmiel, rzad. czszmiel, nie: ćmiel" ("Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN" pod red. A. Markowskiego). W takim razie można uznać, że TRZ wymawia się jako [tš]/[t-S], z tym że przed spółgłoskami może zachodzić uproszczenie [tš] => [č] czyli w SAMPA [t-S] => [tS]. Przy takiej interpretacji TRZ nie byłoby dwuznakiem.

Ciekaw jestem Waszych opinii.

[ja22ek]

> 2) CI DZI SI ZI NI - pary liter

DZI nie jest parą liter.

> 3) BI PI MI WI FI DI TI LI RI GI KI HI CHI

CHI też nie. Nb. zgadzam się z Twoją interpretacją, że powyższy szereg oznacza
(poprzedzając samogłoskę) dwie głoski, stojąc ramię w ramię z CJ, SJ, ZJ. Choć
językowyznawcy przeważnie uważają te połączenia za pojedyncze miękkie głoski z
rozszczepioną wymową (jaka jest interpretacja CJ itd, nie wiem).

Pozdrawiam
Jazzek

DZI CHI

[boraczek]

> > 2) CI DZI SI ZI NI - pary liter
>
> DZI nie jest parą liter.
>
> > 3) BI PI MI WI FI DI TI LI RI GI KI HI CHI
>
> CHI też nie.

Oczywiście masz rację, rozpędziłem się i przeoczyłem to. To by były trójznaki, nie dwuznaki.

TRZ

[boraczek]

Jeszcze jedna korekta do mojego tekstu - w ostatnim zdaniu powinno być oczywiście "TRZ nie byłoby trójznakiem", a nie "TRZ nie byłoby dwuznakiem".

[piotrpanek]

> I) DRZ - niedawno się dowiedziałem, że wyraz "drzwi" powinno się wymawiać "dż-
w
> '-i", a nie "d-rz-w'-i". W takim razie mamy do czynienia z głoską DŻ ([dZ])
zap
> isaną jako DRZ. To chyba jedyny taki przypadek, który stanowi prawdziwe
kuriozu
> m, ale czy w tym przypadku nie mamy do czynienia z trójznakiem? Z drugiej stro
> ny DRZ nie stanowi na pewno standardowego sposobu zapisu głoski DŻ ([dZ]).
>
> II) TRZ - tutaj nie znam wyrazu analogicznego do "drzwi" z punktu I. Na
przykła
> d wskazówki co do wymowy słowa "trzmiel" są następujące: "wym. czmiel, rzad.
ts
> zmiel, rzad. czszmiel, nie: ćmiel" ("Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN"
po
> d red. A. Markowskiego). W takim razie można uznać, że TRZ wymawia się jako
[tš
> ]/[t-S], z tym że przed spółgłoskami może zachodzić uproszczenie [tš] => [č]
> czyli w SAMPA [t-S] => [tS]. Przy takiej interpretacji TRZ nie byłoby dwuzn
> akiem.

Pozostaje pytanie, co znaczy np. "TRZ wymawia się jako [tš]". Kluczowe jest
określenie, kiedy coś się jakoś wymawia. W izolacji rzeczywiście, uznałbym,
że "trz" - [tš], w różej jednak mowie jest różnie. Wydaje mi się, że
przywołanego "trzmiela" standardowo wymawiać się powinno [tšm'jel], ale to jest
prawda tylko przy wymowie "dykcyjnej", w mowie zwykłej to w polskim asymiluje
się do [čšm'jel], a w bardziej niedbałej i małopolskiej do [čm'jel]. Zresztą
nam, Małopolanom, wolno nawet nie odróżniać "czy" od "trzy", ale rozumiem, że
chodzi ci o wymowę standardowego polskiego, a nie dialektalną.
Tak samo z "drzwiami" - to chyba mają być [džv'i], a w mowie normalnej
[_dž_žv'i]. Wymowa [_dž_v'i] wydaje mi się małopolska, natomiast wymowa [džem]
zamiast [_dž_em] podlaska.
Generalna zasada jest taka, że w standardowym polskim jest tendencja do
asymilacji przed frykatywami koronalnymi spółgł. zwartych (będę używał ang.
kalki "stopy", bo jest krótsza) koronalnych do afrykatów. Stąd w normalnej
mowie [_dž_ževo], a czasem nawet [kručš_i_]. W dialekcie małopolskim tendencja
ta jest jeszcze silniejsza i prowadzi do wypadnięcia frykatywu, co daje [č_i_]
zarówno dla "trzy", jak i "czy", z tym, że w słowach typu "krótszy" raczej nie
prowadzi do ich ujednolicenia z "kruczy", nie wiem skąd ten wyjątek, może
granica morfemów ma tu jakieś znaczenie (a może to tylko moje niedokładne
obserwacje i w gwarach małopolskich jest to konsekwentne, natomiast na dialekt
ludzi wykształconych pisownia ma większy wpływ)... W dialektach wschodnich,
także w gwarach podlaskich jest odwrotna tendencja do rozsynchronizowywania
afrykatów, co prowadzi do wymowy [džem] tak jak [dževo].
Nie wiem, co skłoniło twórców cytowanego słownika do stwierdzenia, że wymowa
afrykatu, a nie afrykatu i frykatywu jest najbardziej typowa także w
przypadku "trzmiel" i "drzwi".

Wymowa DRZ

[boraczek]

Dziękuję za wypowiedzi.
Przy rozstrzyganiu o inwentarzu trójznaków interesuje mnie wymowa standardowa, to znaczy taka, jaka jest uznana za poprawną w języku ogólnopolskim. Jednak kwestia regionalnego zróżnicowania wymowy jest również bardzo ciekawa.
Ja co prawda mieszkam w Małopolsce, ale pochodzę z Warszawy i myślę, że moja wymowa poza cechami indywidualnymi jest czysto warszawska. "drz" w słowie "drzwi" wymawiam różnie. Czasami jak proste [dž]. A czasami tak jak w słowie "drzewo", a mianowicie jako [ž] poprzedzone krótką spółgłoską, która nie jest ani zwykłym [d], ani zwykłym [dž]. Wymawiając tą spółgłoskę końcem języka dotykam dziąsła, ale tuż przy nasadzie zębów (a więc niżej i bardziej z przodu niż w przypadku [dž]).