KAROL MAŁŁEK - łosamotniony król Mazur

[rita100]

Toć tyś, Karol ? Król Mazur ?! Zitaj, kosiany! Dawaj pyska bracie!

Lubziuł godke mazurkó. Buł z niyj dumny. Ze smakam pśieściuł i podkreśloł jich
niezykłe psiankno.
Jego potężna postać kipsiała energią, a rubaszny, ludowy humor zjednywał z
miejsca. Tubalny i dzwięczny głos tryskał siłą i poddawał właściwy ton.
Obdarzony talentem aktorskim i wrodzoną ekspresją muzyczną - był chodzącym
śpiewakiem i gawędziarzem. Przywracał polskość Helmutom i Gerdom po przez swój
urok osobisty, darem prostej, barwnej gawędy, która trafiała do wszistkich syrc.

[rita100]

"Pierwszy między Mazurami" - to je ksiojżka, chtórnó gorónco polecam.
Wspomnienia ło Karolu Małłku łopracowane bez Jan Chłosta, wydana Łolstin 1998, a
zianc eszcze pewno só w ksiangarniach. Prosza kupta jó, i poczitajta, a
łobaczicie jek mniatko sia zrobzi na syrcu, a niyjedna łezka potocy sia po licu.
W taj ksiójżce só wspomnienia ludziów i dozieta sia kim buł Karol Małłek i
daczemu łóni Jygo kochali, lubzieli i cenili.
Poziam ziancej, Karol Małek zaszczepił w ludziach mniłość do Warniji i Mazur.
Citomy w tak ksiójżce wspomnienia takich ludzi jek: Andrzej Drawicz, Kira
Gałczyńska, Jan Miaria Gisges, Erwin Kruk, Marek Wiktor Leyk, Igor Newerly,
Władysław Ogrodziński, Agnieszka Osiecka.... i łobaczicie chto eszcze.

"I żodne, nawet nopsiankniejsze pośniartne słowa - tyj zielkiej krziwdy Jamu nie
wyrównajó."
Jarosław Abramow-Newerly

A jó mom nadzieja co łu noju bandzie żuł ziecznie i bandziewam sia radowali z
tygo co Uon buł i je dalyj z noma.

[rita100]

A tero przijżyjmy sia tam wspomnieniom, no ale wcześniej taki małi cytacik:
"Karol Małłek był typowym Mazurem, wesołym z usposobienia i towrzyskim. Chętnie
spotykał się w gromadzie znajomków. Z upodobaniem opowiadał historie zasłyszane
o przeszłosci Mazur, o zwyczajach mieszkańców tej ziemi. Lubił śpiew. Miał
wyjątkowe poczucie humoru, czym zjednywał sobie ludzi. Był gościnny, Dzielił się
przysłowiowym kawałkiem chleba i mocniejszym, jak trzeba było, trunkiem. Miał
wielu przyjaciół.(...)
Ktokolwiek w pierwszych latach po wojnie pragnął poznać Mazury, musiał złożyć
wizytę Karolowi Małłkowi w Rudziskach Pasymskich, później w Krutyni, kiedy u
boku swojej żony Wilhelminy, kierowniczki szkoły, już jako emeryt miał więcej
czasu na działalnosć społeczną."
Jan Chłosta dalej pisze:

Droga Karola Małłka do polskości wcole nie buła prosta. Urodził się 18 marca
1898 roku w Brodowie pod Działdowem. Uczęszczał do szkoły niemieckiej. W czasie
pierwszej wojny światowej słuzył w niemieckim wojsku. Miał nawet zostać
niemieckim nauczycielem, ale w domu posługiwano się gwarą mazurską.
22 grudnia 1935 roku utworzył Związek Mazurów i wydał wtenczas: "Mazurski
śpiewnik regionalny" razem z Arno Kantem, "Plon , czyli dożynki na Mazurach"
oraz "Wesele mazurskie". Potem jeszcze wydał "Jutrzne mazurską na Gody". Dzięki
swoim uczniom w Purgałkach, Plośnicy, Nowej Wsi, Kisinach, Działdowie, Pierławce
zdołał zebrać wiele gadek, przypowieści, przysłów mazurskich i pieśni ludowych.
Wszechstronnie angażował się w życie publiczne.

[rita100]

A po wojnie ? Po wojnie uwierzył zapewnieniom władzy PRL, ze sprawy mazurskie
będą sprawiedliwie rozwiązane i pozwolił się wciągnąć w rogrywki polityczne
okresu stalinowskiego. Ale stało się inaczej, uderzono w Niego.
Kiedy był Karol Dyrektorem Mazurskiego Uniwersytetu Ludowego w Rudziskach odbyła
się rozmowa z przewodniczącym Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej w
Olsztynie i tak w notatkach zapisał Karol:
"Rozmowa toczyła się wokół czterech zasadniczych pytań:
- Dlaczego piszecie się przez dwa 'ł' ?
- Co robiliście przed wojną ?
- Co robiliście w okresie okupacji?
- Co robicie teraz ?
W wyniku tej rozmowy Karolowi odebrano legitymację członka partii. Został
odwołany ze stanowiska dyrektora i Małłek zaczął pisać swoje wspomnienia, ktore
przy okazji też bardzo polecam.
W ksiojzce "Z Mazur do Verdun" wyjaśnił Małłek skąd w nazwisku ma dwa 'ł'. To
już legenda, którą Karolowi opoziedzioł łojciec, ło przodku ze Sławki Wielkiej.
Tamtan stari Małek w czaie bzitwy pod Grunwoldem trasiuł strzałó w łoko Krziżoka
w ciasie kedy tan Krziżok chcioł cisnóńć mnieczm w krola Jagiełłe. Po bzitwie za
tan czyn król Jagjełło doł przodkowi Karla, szlachectwo i druge 'ł' do mniana.
Tak łod tyj pory mianuje sia familia Małłek.
cdn

[rita100]

A tero pozwole sobzie na przerywnik łosobisty, a związany z Małkiem, tlo ni ziam
czy psisane bez dwa 'ł',czi nie, bo pomnientam nazwisko ze słuchu. A zianc, jo w
swich młodziańczych lotach przijeżdzoła do Łolstina na bezuch do brata. Mój
bruderek mnioł łod dawni przijociela, a zwoł sia Ryszard Małek. Mom jygo nowet
łobrazecek.
I kedy buła am w Łolstinie w tym ciasie Ryszard Małek mnioł czijeś
wesele dzieś na wsi. Mój bruderek buł fotogrof to tyż z niam jychał, a ze jo
przijechała nieoczekiwanie, to wziyli i mnie. To byłi nopsiankniejsze dni i
noweselsze, bo tan Rysiek sia strasznie wygłupsioł zawdy. Jechalim na to wesele
na zieś oftobusam z pod samiuśkygo domu, bo ziyta, co Bonóf Aftobusowy buł na rogu
ul. Samulowskiego Jandrzeja, a ul.Partizantów. Wsiedlim i pojechalim. Weselisko
dotrwoło tydziań, ale mym buli trzi dni. Mało co pamnientom, gwołt ludziów
łobcych , kościół i gwołt przigód. Pamnientom kapela, mikrofony, tańce, spanie
dzieś po jizbach w mazurskich łożach, pamientom tyż meble, jizbe zabawowó,
podworzec i rzeczke bez chtóró buła kładka by przejść na szosyje. Pamnientom
bagienko, bo po dysz'czu na dworzu sia zrobziuło i bez to bagienko brutkon
niósł na rankach brutke i sia wykopyrcili i buło gwołt śniechu. Pamnientom co
mój bruderek w kosciele prazie przi łołtarzu długo szukoł łobrónczek no młodich,
bo dzieś wtrynił i nie ziedzieli kaj, a ksiójdz chcioł położić łobrónczki na tacy.
Wsziści sia nerwowali i trwożili w tam momencie i ksiójdz tyż. Mój bruderek
zamniast robzić fotki szukoł pod bankami kościalnymi łobrónczek, a potam Rysiek
Małek włożił ranke do kieszani mojego bruderka i wyciójgnół łobrónczki dwie.
Tedi wsziści ludzia sia śnioli w tam kościele. Tak łóni we dwa potrasili
różnieste sztuczki robzić i żol, co jo tygo łuż ni pamnietom. Może sobzie kedy
przibacze, ale prowdó je, ze w ciasie wesela na szczajście młodyj pary musieli
sia na podwórzu bzić. Na weselu bez bójki ni może sia łobyć. Jo mnioła jydno
zadanie na tam weselisku coby psilonować abi państwo młodzi i śwadkowie sia nie
łożarli, datemu tam na jich stole musioło stać tlo łoranżada. Achtowoła am i
dowała am baczenie na te flaszczeczki z oranżadó. Co silke donosili oranżadke i
donosili, a mym psili. Wszistko buło psianknie, am buła trzyźwa jek nic i dumna
z zadania, a
łóni czyli świadkowie i państwo młodzi troche sia rozłochocili. Czaroj jeki, co
sia dzieje ? - myśla sobzie i sia pytom bziesiadników. A dyć soma skosztuje tyj
łoranżadki - godali. I tak, łokazało sia , ze w jiych flaszeczkach nie buło
łoranżady tlo gorzałeczka wlana. Mniarkujeta, co jedynó łosobó trzyźbzió to jo
buła ! Poziem woma co jo psyrszy roz buła na weselisku i nie ziydzioła jek to mo
wyglóndać, co to wszitko łoznacza ? Ale jydno ziam, to buło mazurskie
(warnijskie) tradycyjne wesele we wsi, na psianknej wsi. Tero moge poziedzieć,
że jich godki nie mniarkowała am, bezto mało i jo co godoła, nie mniołam z kam i
nikogo ni znoła
am. Pewno łuż dawno młodzi wyjechali do Mniemniec. No, ale nie łobuło sia bez
przigód kedym nazod do dom wracali. A zianc stalim na tyj szosyji na wsi i
czkalim na oftobus do Łolstina. Wsziści mnieli eszcze w kurunie. Małek ni doł
rady eszcze ło własnych siłach jiśc, to szedł podtrzymywany, jek w ślójskiej
psieśniczce:

schlesien.nwgw.de/mp3/Kapela_J_Poloka/O_powrocie_z_karcz
Jak jo ida z karczmy do dom potrzebuja trzech ze sobó
Jak jo ida z karczmy do dom potrzebuja trzech ze sobó
dwa mnie wiedó pod ramiona trzeci pokazuje strona
dwa mnie wiedó pod ramiona trzeci pokazuje strona
ludzie z łoken zaglóndajó co to za chahara majó
ludzie z łoken zaglóndajó co to za chahara majó
a to Karola łożartego w karczmie łokulanego

Trzimalim go fest, jo i moj bruderek. Kedym tak stali na przistnaku oftobusowym
na szosyji we tyj wsi, to marzuło noma sia coby oftobus buł pusty, tak aby mógł
sobzie Rysiek legnóńć na dylach oftobusu, jek w tyj pieśniczce:
'umer Maciek , umer,łuż lyży na desce,
a jek by zagroli potańcził by eszcze'

... i tak jygo zazieść do somego Łolstina. Ale jek to je marzenia,
marzeniami.... i podjychoł oftobus pełan ludziów. Ło jenu, jek mym wciskali
Ryśka do tygo oftobusu, jek mym sia łumaczyli. Potam jygo trzymalim w pozycji
pionowej coby sia nie nolozł na dylach, bo jygo podaptajó ludziska. Mocno go
trzimalim, fest mocno, aże w noju rankach tlo ancung łostoł, a Rysiek na dylach.
Podnosili jygo i roz i
dwa..., a ludzi coroz barzi przibywało w oftobusie łod przistanku do przistanku.
Tak sia zrobziuła kupka ludzi co łuż nie musilim Ryśka trzimać, bo jinni jygo
trzymali w tam tłoku. I tak dojychalim szczajśliwie do dóm. A jek łuż dojechalim
do tygo Łolstina to czkalim aż wszistke ludzia wylezó z niygo a na kóńcu mym
wynosili Ryśka Małka. Tero to sobzie myśla co to buła krew Małłka.
Jakem tylko nazod nolazła sia w Krakozie to łopisołam am to psiankne wesele w
swojam pamniantniku, chtóri kedajś wyrzuciuła am do śniatniska. Ziym,
szpetnie,szpetnie, bo tero mnioła bym jek nolazł. Ale bez to pamnientom cosik,
co woma i Małłkowi łopisołam i coby ni buło że przitoczam wspomnienia jinnych
I tok mysla co Małłek lejdowoł by sia z weołeygo łopoziadania bo łón mnimo
wszistko wesołym buł człoziekam

[rita100]

Citom tó ksiójżke ło wspomnieniach ło Karolku Małłku i ziam , co tygo ni możem
przemilczeć. Ta ziedza ni może być zakryta tlo w ksiójżce, łóna musi na wierch
wypłynóńć, jek łoliwa. Małłkowi brok przywrócić należny Jamu Honor, ni tak
łobojętnie i cichaczam przejść.
Tak nie gniewajta sia moi mnili autorzy tyj ksiójżki co bande nikedy cytować, po
prostu musza, bo je to mój łoboziązek. Godata co :

"I żodne, nawet nopsiankniejsze pośniartne słowa - tyj zielkiej krziwdy Jamu nie
wyrównajó."

Być może krziwdy nie naprawim, ale prowde ło Małłku brok poznać, to możem
zrobzic, możem przekazać jó dali, dali i dali coby coła Polska ziedzioła jekego
syna Maziury mnieli. A łostatniemu, łosamotnionemu Królowi Mazur to sia należy.

[rita100]

Wracamy do Karola Małłka i tematy dlaczego Małłek był łosamotniony w sej pracy?
Po II wojnie światowej Karol Małłek dązył do utworzenia ośrodka dla autochtonów
w duchu wierności dawnym tradycjom, specjalnych kursów języka polskiego, bowiem
większośc uczetników tych kursów nie była związana z Polską. Ich dzieciństwo
przypadało akurat na lata rodzącego sie faszyzmu i jego rozkwitu. Byli niekiedy
członkami hitlerowskich organizacji. Końcówka wojny pozbawiła tych ludzi
ojczyzny, mienia i utracili niekiedy najbliższych. Znależli sie ci ludzie w
próżni, a Małłek tworząc Mazurski Uniwersytet Ludowy chciał przywrócić ich Polsce.
Cz mu się to udało ? - pyta i odpowiada Jan Chłosta.
Tu musze przytoczyć cytat:
"Nie wszystkich zdołał pozyskać dla polskości. On tego nie ukrywał. Ubolewał nad
wyjazdem Mazurów za Odrę. Postrzegał w tym błędy ludowej władzy. Ale także i
jego , Małłka traktowano z nieufnością. W tamtym okresie również wobec Karola
Małłka organizowano sieć donosów. Potem odsunięto Małłka na boczny tor."

A tylko chodziło mu o sprawiedliwy status Mazurów na Działdowczyźnie. Dzianki
taj ksiójżce poznomy Karola bliżej, łod strony prywatnej i poziam woma co
kosiany buł Karol. Ziyta, poziam ziancej dzianki tyj ksiójżce poznalim nowe
słózieczko - kosiany czili kochany

[rita100]

Przytoczę wspomnienia Jarosława Abramowa-Newerlygo.
Jeno z nociykawszych.
"Karola Małłka poznałem w lecie 1949 roku, kiedy był jeszcze dyrektorem
założonego przez siebie Uniwersytetu Ludowego w Rudziskach. Lud mazurski wrócił
do Macierzy, a system pruski legł w gruzach. Wydawało się, ze czas na takich
działaczy jak Małłek nadszedł. Znali jego wartość Niemcy i w III Rzeszy tępili
bezlitośnie. Wysoka nagroda, jaką wyznaczali podczas okupacji za głowę Małłka,
jest najlepszym tego przykładem.
Tymczasem nowa władza zgotowała mu przykrą niespodziankę. Wielu aresztowano
traktując jako faszystów. Inni zgorzkniali umierali z zapomnieniu. Haniebna to
karta. Małłka jeszcze nie ruszono. Nawet z pozoru fetowano. Własnie zaproszony
został na uroczyste otwarcie Trasy W-Z w Warszawie. (....)
Wracał z tej lipcowej fety zmęczony i radosny. Od stacji kolejowej w Pasymiu
szedł piechtó do Rudzisk z łolbrzymió teczkó, w której niósł pamiątkowy album.
Pokazywał go, cieszył się nim, a na mój widok radośnie rozwarł ramiona i ryczy:
- Toć tyś, Jarek! Syn Igora! Zitoj, kosiany! Dawaj pyska, bracie! - wyściskał
syrdecznie.
Lubił gwarę mazurską i był z niej dumny.
Zawsze byliśmy serdecznie goszczeni, wspólnie śpiewalismy. Chodziliśmy na
Krutynię, a Karol ostrożnie zanurzył sie w niej i z rozkoszą wołał:
- To jest rzeka ! Wielka święta rzeka Ganges! Nasz Ganges, bracie.
Takich miejsc świetych było więcej. Chociażby ten stary dąb w pobliżu Zgonu.
Potem, gdy razem z Andrzejem Jareckim napisali książkę o Mazurach, wydaną w
latach pięćdziesiątych - taki właśnie miała tytuł: "Jest dąb nad Mukrem"

On właśnie, który wojował całe życie o polskość Mazur - szanował ich stare nazwy
i bolał nad tym, ze tak głupio je często zmieniają. Dlatego ten dąb rósł
wtenczas nad Mukrem. A nie nad jeziorem Mokrym, jak je dziś nazywają.
Jeździliśmy wówczas do Pup i Kurwi, którą potem nazywano Karwicą Mazurską, o
której tak piękną piosenkę napisał Andrzej Jarecki.
Jaka to moze byc piosenka ?

[rita100]

Pamiętam jak oprowadzał mnie po starych wioskach - a kobiety mówiły tam
krystaliczną gwarą mazurską. Mimo , ze urodziły się w Prusach Wschodnich, nie
znały słowa po niemiecku.
Na jego oczach zniszczono wszystko. Wkrótce pozostał samotnym królem bez swoich
poddanych. Bo tym niekoronowanym królem Mazur niewątpliwie był. Po wygnaniu z
Rudzisk zaistniała iskra nadziei, ze pozwolą mu wrócić do aktywnego życia. Po
Październiku 1956 roku przyjaciele ludowcy zgłosili go na listę posłów. Miał
reprezentować ziemię mazurską. Wspaniały byłby to poseł. Urodzony trybun ludowy,
potrafił porywająco mówić i przekonywać do swojej racji.

A tak... patrzył na to bezsilnie zza płotu w Krutyni i pisał pamiętniki. Mój
Ojciec wspominając często Karola zwykł mówić, że to jedna z najbardziej
tragicznych postaci, jakie znał. Pozbawiono Go nie tylko możliwości pracy, ale i
ludzi, dla których z taką miłoscią pracował. Helmuty i Gerdy kolejno wyjeżdżali
do Niemiec. Pozostał sam. I nawet głośno nie mógł mówić o tej sprawie. "

[rita100]

Bożena Domagała , Olsztynianka, dr socjologi zatrudniuona w OBN
im.Kętrzyńskiego, autorka wielu opracowań też wspomina Karola Małłka. Przede
wszistkim pisze o Karollu Małłku z okresu Mazurskiego Uniwersytetu Ludowego.
Postawiła sobie pytanie:
Kim był Karol Małłek ?
Odpowiada tak: jeden z najbarwniejszych przedstawicieli mazurskiej
inteligencji, okreslany niekiedy mianem "Króla Mazurów". Bohaterem epizodu
związanym z tworzeniem i dyrektorowanie MUL. To było dla niego najważniejsze
dzieło życia. Utworzył Mazurski Uniwersytet Ludowy w 1945 roku w Rudziskach
Pasymskich po to by uchronić Mazurów i stworzyć im możliwość awansu, by się
odnaleźli w nowej rzeczywistości i agitować na rzecz szybkiej weryfikacji
Mazurów, co oznaczało formalne przyznanie się do polskości.
W kronice możemy odnaleźć takie zapiski:
" Zgodnie z naszym planem, szykowalismy się do objazdu miejscowości w powiecie
Szczytno, w którym pełni gorliwości przedstawialiśmy nasze życie naszym ziomkom
słowem i śpiewem, tańcem ludowym i gestem. Zarazem pragnęliśmy wykonać to
zadanie, tych naszych ziomków zachęcić do wiązania się z naszym ludem. Oprócz
tego chcieliśmy, ażeby oni przy naszej pomocy, raz porządnie się rozweselili. W
tym celi odwiedziliśmy Dźwierzuty i Rańsk. Z rysów twarzy tej masy ludzi oprócz
ciekawości można było wyczytać, ze mało zaufania do nas czuli, lecz gdy się z z
naszym przedstawicielem i z nami zapoznali, nastąpiła zupełnie inna atmosfera."
(...)

[rita100]

Zamieszczone są też Mazurów wspomnienia o Małłku:
"On nas rozumiał, starał się wszelkimi siłami, zeby Mazurzy zostali, a władze
robiły wszystko aby ich zdegradować. Gdy ja byłem w MUL, to przyjechali
urzędnicy z PUR i zabrali nam majątek jako mienie poniemieckie.
Wspominam Małłka bardzo serdecznie. Jego żonę też, która bardzo była przejęta
sprawami męża, chociaż była warszawianką. Władze krzyżowały jego plany. On
chciał tę młodzież zrepolonizować, a władze to odrzuciły. Zrobiły z nas Niemców.
Gdyby było więcej ludzi jak Małłek, byłoby inaczej. Małłek przeciwstawiał się
prześladowaniom Mazurów, że Mazurzy byli dyskryminowani przez urzędników."

Na pytanie do Mazurów, co dał im Mazurski Uniwersytet Ludowy (MUL) padła odpowiedź:
"Nie byliśmy już tacy bojaźliwi, potrafiliśmy znaleźć drogę i wyegzekwować swoje
prawa. Poznawaliśmy język, mogliśmy napisać podania, a podań wtedy było dużo.
Przede wszytkim o pracę."

Z ponad trzystu osób, ktore przewinęły sie przez MUL w 1951 roku udało sie
odnaleźć tylko trzy. Wychowankowie MUL nie wiedzą o sobie ani o tych, którzy
pozostali w Polsce i teraz są członkami stowarzyszeń mniejszości niemieckiej ani
o tych, którzy już nie żyją.
W podsumowaniu naszej rozmowy Mazur powiedział:

"Gdyby Karol Małłek się obudził, nie poznałby tego świata. 'Świat' również nie
wie, czy widzieć w Małłku bohatera, czy też raczej jeszcze jednego partyjnego
działacza, który okazał się po prostu niepotrzebny."

Tak kończy swoje wspomnienia o Małłku Bożena Domagała, dzieki ktorej poznaliśmy
wiecej Karola. Oczywiście, że zamieściłam tylko skrót opowiadania i zachęcam do
sięgnięcia po tą bardzo ciekawą pozycję.

[rita100]

A tero napsiszem barzo ciykawe wspomnienie Jandrzeja Drawicza (1932-1997) -
krytyk literacki, wybitny znawca literatury radzieckiej i rosyjskiej.

"Na Mazury trafiłem po raz pierwszy w 1955 roku, latem tuż po warszawskim
Festiwali Młodzieżowym. Przywieziono nas do Rucianego pociągiem, a potem
wędrowaliśmy rzemiennym dyszlem szosą, polami, zagajnikami, lasem - ku Krutyni.(...)
Spokojna, a przy tym bujna uroda organiczna, swojska, otwarta, podbiła nas wtedy
od razu ('nas', tj. moich równolatków z kręgu STS-u czyli Studenckiego Teatru
Satyry).
Las wciągał nas swoim rytmem, falowaniem przestrzeni, korytarzami i polanami,
światłami i cieniami, uskokami zagajników, strzelistością sosen.

"I gdy człowiek wejdzie w las to nie wie, czy ma lat pięćdziesiąt czy
dziewięć..." napisał Gałczyński o mazurskiej magii. I lubiliśmy wtenczas mówić
jego słowami:

Jutro popłyniemy daleko,
jeszcze dalej niż te obłoki
pokłonimy się wysokim brzegom,
odkryjemy nowe zatoki;
nowe ryby znajdziemy w jeziorach,
nowe gwiazdy złowimy w niebie,
popłyniemy daleko, daleko,
jak najdalej, jak najdalej przed siebie.

Tak właśnie było. Myśmy chcieli się zanurzyć w sielskość i zapomnieć o
wszystkim. Ale obecni. Ludzie tamtejsi mieli w oczach strach. Byli jakby
porażeni niedawnym koszmarem. Uśmiechali się widocznym wysiłkiem, patrząc gdzieś
w bok. Pytani woleli nie mówić albo odpowiadali wymijająco. Zresztą nie bardzo
ich wypytywaliśmy. Byliśmy wielkimi egoistami, może dodatkowo znieczuleni przez
niedawne okrucieństwo wojny."

Tak noczyna swoje wspomnienie Andrzej Drawicz. Przyznocie co barzo ciykawie,
datemu zatrzimamy sia tu dłużi i popłyniewa daleczko, daleczko w dal....
cdn

[rita100]

"Wtedy to właśnie, za pierwszym przyjazdem, po dojściu do Krutyni- wioski
poznałem Go.
Karol Małłek miał wtedy lat pięćdziesiąt siedem. Urodzony w roku 1898 w
Brodowie, w chłopskiej rodzinie, żołnierz armii niemieckiej w pierwszej wojnie
światowej, absolwentem seminarium nauczycielskiego, działacz, wieloletni prezes
Związku Mazurów, w czasie okupacji ścigany listami gończymi i ukrywający się pod
przybranym nazwiskiem - był jeszcze w pełni sił, ale już na bocznym torze. Okres
stalinowsko-bierutowski spuścił na Mazurów jeszcze jedną plagę. Kiedy już trochę
ochłonęli po sowieckich represjach i polskim rabunku, wzięli się w garść,
spróbowali robić, co sie dało, ratować ludzi, tworzyć elementarne struktury
regionalne - oskarżono ich o separatyzm i nacjonalizm.
Małłka też nie ominęło to oskarżenie. Wyrzucono Go z partii, odebrano ukochane
dzieło, Uniwersytet Ludowy, i odesłano na głodową emeryturę. Dowiedziałem się w
jakiejś instancji, że Małłek chciał oderwać Mazury od Polski. Własnie tak coś.
Prawda, była w tym pewna, łagodząca polska specyfika, jednak nie zgnił w łagrze.
Pozostał na wolności."

(A pamiętacie, z żoną Linka też tak zrobiono, dali jej głodową emeryturę)
cdn wspomnień Drawicza

[rita100]

"Takim ukazał nam się tego letniego dnia, kiedy doszliśmy do Krutyni. Wyszedł
nam na przeciw wielkogłowy grubas niedużego wzrostu, o kartoflanym nosie i
bystrych oczach. Pokaźny brzuch obnosił swobodnie, nawet go wypinając. "Mazurski
Colas Breugnon" - pomyślałem od razu. Bo struktura Mazur jest węźlasta, raczej
przyziemna niż strzelista, rosochata i zakorzeniona zarazem. Mieszkańcy tego
kraju rzadko błyskali posągową urodą i tacy właśnie dobrze wpisywali się w
pejzaż, miedzy wierzby, sosny, chaty, piachy i pagórki. Pan Karol obejrzał nas i
powitał swoim piersiowym, głebokim, oratorsko modulowanym głosem. (...) Trudno
sobie wyobrazić lepszego ambasadora mazurskiej idei. Może dlatego, ze był jej
naturalnym wcieleniem. Wiódł swobodną gawędę. Mówił szeroko, efektownie, niczym
ludowy bajarz. Opowieści swoje snuł na scenkach obyczajowych, anegdotki,
przypowieści ludowe, ludowe baśnie. Przechodził na gwarę. Miękka mowa mazurska,
przytulna niby gaworzenie dziecka, odsłaniała w ustach pana Karola swój urok.
Potem zaczął śpiewać, domagając się od nas prędkiej nauki i towarzyszenia.
Wkrótce nieskładnie wtórowalismy Jego basowi:

Na polu ziezba
Pod ziezbą woda,
Ciezpała ją panienecka
Ślicna uroda.

Był też mazurski hymn, który należało śpiewać nie tyle z powagą, co z liryczną
czułością:

Ojcyzna to nasa, te wody i las.
Ojcyzna to nasa, te góry i las.
Niech żyją Mazu-u-ry, ten kraj pełen kras !

Nie wiem, które z tych słów były Jego własne - bo sam nie tylko zbierał i
układał, ale i współtworzył mazurski folklor - a które wyszły od wybornego poety
ludowego Michała Kajki.

Małłek rozdawał najhojniej ten folklor - żeby przybysze wiedzieli, gdzie się
znaleźli, zeby nabrali do tej ziemi smaku, żeby w nią, jeśli się uda, wrośli,
uznali ją za swoją."

Ziam, co przidługase só te wspamnienia, ale take psiankne co ni moge woma je ni
zamnieścić. No dyć jek, jek ło tam nie godać i nie psisoć
cdn Andrzeja Drawicza bandzie.

[rita100]

"Krolem Mazur być Mu po wojnie nie pozwolono, ale ambasadorem - powtórzę - był
znakomitym, z własnego mianowania i potrzeby.
Wspaniale świntuszył: to było również częścią obrazu - Jego samego i swiata, w
ktorym wyrósł. Ludowe pieprznosci grały w Jego ustach pełnymi barwami, co w
innym wydaniu byłyby płaskie albo niesmaczne, stawało się u Niego bezapelacyjne.
Lubił podkreślać swoje dawne męskie przewagi w sprawach z 'bziałkami'.
Panakarolowe intonacje, zaśpiewy, zawieszenia głosu, pauzy i przyśpieszenia mam
w uszach jak żywe, choć już trzydzieści i więcej lat uciekło od tej pory. Żal
tylko, ze samej żywej materii opowieściowej już się nie odtworzy (magnetofonu
nikt z nas wówczas nie widział) więc pamięć utrwaliła ledwie szczątki.
Ot choćby, gdy pan Karol chciał o kimś powiedzieć, ze się strasznie przestraszył
- wówczas z nie do opisania, przydechową energią w głosie rzucał:
"Zesrał się na waść !"

To eszcze nie wszistko co psisze Jandras Drawicz, łutro dokańcza. Dzisioj gwołt
napsioła am. Tero rychtycznie czujeta kam buł Karol, król Mazur.
cdn

[rita100]

"Taki był początek naszych spotkań. Widywaliśmy króla Mazur przez wiele sezonów.
Wpadało sie do Niego do Krutynie, czasem On wpadał do pobliskiego Zgonu, gdzie
mieliśmy wieloletnią bazę. Tymczasem Jego własna sytuacja uległa poprawie. Tyle
, ze była to poprawa dwuznaczna. Owszem, został wkrótce zrehabilitowany,
przywrócony, dopuszczony do różnych wysokich progów, a nawet odznaczono Go i
fetowano. Nie został wprawdzie posłem, ale do posłowania - mówiliśmy między sobą
był stworzony. (...)
Karol Małłek okazał się bowiem królem Mazur - bez Mazurów. Poddani go opuścili.
Sowiecki program wojenny i pierwsze polskie lata bezprawia przesądziły sprawę
mazurską nieodwołalnie. Kraj pozostawał, ale ludzie wyjeźdzali. A kiedy znowu
można było coś zrobić, okazało się, że już nic zrobić nie można. Ten lud, o
którego wolność pan Karol tak wojował przez dziesięciolecia, ryzykując głową i
tracąc dwu braci - wyrzekł się Polski, bo Polska w istocie, za sprawą swej
władzy, wyrzekła się Mazurów."
Dlatego też gdy znów Karol Małłek otrzymał swój Uniwersytet Ludowy, okazało sie,
ze nie ma już kogo tam kształcić.
cdn

[rita100]

Dali Jandrzej Drawicz psisze tak:
"Czuję ukłucie spóźnionego wyrzutu sumienia; pogrążony w letnich, mazurskich
radościach, we włóczęgach i kajakowych wyprawach - ledwo tedy zauważyłem, co się
z panem Karolem i wokół Niego dzieje. To teraz po latach, kiedy usłyszę gdzieś w
olsztyńskim czy szczycieńskim miłe sercu mazurskie: 'psiwo', 'misko', 'pojesiał'
- podrywam się jak stary kawalerski koń na dzwięk trąbki, od dawnych wspomnień i
dzisiejszej radości, ze jednak ktoś tu został." (...)

"Któregoś letniego popołudnia odprowadzałem pana Karola ze Zgonu, wówczas
jeszcze cichej wioseczki, rozrzuconej półkoliście w samym końcu Mukra.
Przyjechał tu wedle swojego zwyczaju autobusem z Krutyni, obszedł wioskę,
pogadał ze znajomymi, zjadł pewnie objad u Igora Newerlego, a teraz ruszał ku
pobliskim Starym Kiełbonkom, gdzie starszy syn był kierownikiem szkoły. Pan
Karol, mimo tuszy, lubił spacery, więc szliśmy dość szparko, najpierw szosą, a
potem za jeziornym przesmykiem polną drogą i w głąb klasycznego mazurskiego
krajobrazu i rozmawialiśmy.... (...)
Z tej rozmowy miałem zrozumieć, ze Karol dopił swój kielich do dna."
Dopsiuł kiylich do całka.
"Sprawa mazurska była przegrana. Nic z niej już tu nie zostawało.
- Tilo Reich! - powiedział nagle, patrząc na ziemię - Tylko Reich! - powtórzył
głucho.
Zaraz potem pożegnaliśmy się. Pan Karol odchodził nieśpiesznie, postukując
kijaszkiem. Był cząstką krajobrazu, która zaraz miała zniknąć.

"Byłem wtedy bardzo beztroski, ale starczyło mi - nie wiem czego, instynktu czy
intuicji ? - żeby stać w miejscu i patrzeć za Nim, pod słońce, ze ściśniętym
sercem i żeby odczuć, ze tak się spełnia pożegnanie. Moje z Nim, a Jego - ze
wszystkim.

Chociaż przecież żył i jeszcze dobrych parę lat. Zmarł w sierpniu roku 1969,
przekroczywszy siedemdziesiątkę i śmierć miał dobrą, taką, o jakiej można
marzyć, we śnie; lekką śmierć po ciężkim trudnym życiu."

Tak napsisoł Jandrzej Drawicz, a zamnieszczony tekst pochodzi z czasopisma
"Karta" nr 6 z 1988 r

[rita100]

Cykawie tyż psisze Kira Gałczyńska, współorganizatorka muzeum Gałczyńskiego w
Praniu na Mazurach, dziennikarka i edytorka twórczości Gałczyńskiego.

Częstym gościem mojego ojca w Praniu był Jerzy Borejsza, który spędzał w
pobliskim Rucianem swoj urlop. Rozmawiał on często z Karolem Małłkiem.
Prowadzili długie rozmowy. Kira słysząc takie opowiadania pytała się ojca: Kto
to jest ten Małłek ? Ale na to pytanie odpowiedział mi Jerzy Borejsza:
" To taki człowiek, który za każdego Mazura oddałby wszysko co ma najlepszego."
Wytłumaczył mi na czym polega prosta prawda, którą Polacy nie chcieli zrozumieć.
"Tych rdzennych mieszkańców z dziada pradziada uważa się za Niemców. Bo są
innego wyznania, mówią po niemiecku, dzieci należały do Hitlerjugent...
A do czego mieli należeć ? Do sodalicji mariańskiej ?"

I tak stopniowo, krok po kroku tłumaczyli Kirze pokręcone dzieje tego regionu. A
jo woma poziem co eszcze godoł Jerzy Borejsza.
cdn

[rita100]

"O Nim Jerzy Borejsza także mówił słowami niezykłymi. Bo i człowiek nie był
codziennego formatu ten pan Karol...
Hitlerowcy dawali za niego sto tysięcy nagrody. Jego fotografie rozplakatowane
były w każdej tutejszej wsi. Domagano się jego głowy, ale nie dostano jej, nikt
Go nie wydał, nikt Go nie zdradził. Dla wszystkich Mazurów był jedną z
najważniejszych postaci. Kochali Go i szanowali."
- Co jeszcze z tamtych opowieści zapamiętałam ? - pisze Kira.
"O jego przyjeżdzie do Lublina i o rozmowie z Bierutem, do którego zaprowadził
pana Karola właśnie on, Jerzy Borejsza. Był obecny przy tej rozmowie, słuchał
argumentów Karola Małłka oraz dziejów Jego ludu podczas rządów w
dwudziestoleciu, w czasie okupacji...
A mówić umiał jak mało kto, a malował tę mazurską mizerię z takim żalem, z taką
łzą serdeczną, że na wyćwiczonej w bojach twarzy Bieruta pojawiły się łzy.
Płynęły po policzkach niemal strugami, a on niezręcznie ocierał je wierzchem
dłoni...."
- Płaczący Bierut ! Czy aby to prawda ? - zapytała Kira
Jakże pan Jerzy na mnie huknął ! - Czy ty, smarkata, myślisz, ze mógłbym kłamać.
Karol przyjedzie, poświadczy...!"

Tak noma sia fajnieście Kira rozpsisoła co jutro bandó eszcze jyj wspomnienia ło
Karolu. A ziedzieliśta ło tam co Bzierut płokoł jek słuchoł Małłka ?
Jo ni.

[rita100]

"Minęło wiele lat. Jeździłam na Mazury często. Przyglądałam się sprawom
mazurskim.....
Ubywało rodowitych Mazurów, trwała jedynie cudowna babcia Kwiatkowska. Wpadałam
do niej, by posłuchać jej czarownego mazurzenia, jej 'kosiane dziećko'.
Opowiadała wtedy , kto ubył, bo pojechał 'do swoich'.
Aż przyszedł rok 1965. Trwał dziesiąty jubileuszowy Zjazd Pisarzy Ziem
Zachodnich i Północnych. Wszyscy się zjechali do Prania gdzie zrobiono Izbę Pamięci.
Ale najważniejsze nastąpiło później. Na duzej łące przylegającej do stodoły,
której już dzis nie ma, miała miejsce pogwarka przyjaciół. To wtedy poznała
wreszcie Karola Małłka.
I kiedy tak gadaliśmy, podszedł do nas Zenon Kliszko, jakby zwabiony nazwiskiem
Bieruta. Pytał, w jakim momencie życia pana Karola pojawił się Bolesław Bierut.
Swoim cichym, spokojnym głosem Karol zaczął mówić, przywoływać zdarzenia dla
niego bolesne, tragiczne. Mówił, ze uwierzył wówczas tym łzom, obietnicom
pomocy, ale to były słowa jedynie. A potem już nawet słów nie stało. Mazurzy
wyjeżdzali, wygnani przez nas, ich rodaków. I jak to długo ma trwać ? Czy
wszyscy Mazurzy wyjadą ? Czy muszą wyjechać ? Czy nic nie możemy temu zaradzić ?
Kliszko, tłumaczył się, a że to polityka, ze ideologia.....
- Jaka ideologia - przerwał Karol - kiedy zwyczajnie krzywdzi się ludzi, wytacza
sie fikcyjne procesy, obraża, odsuwa najwartościowszych ? Panu też wyciągano
nieprawdziwe fakty. I co ?
Rozmawiali ze sobą po polsku, ale nie rozumieli się.
(...)

[rita100]

Tero bandó wspomnienia profesora Bronisława Gołebiowskiego, który współpracuje
w Centrum Pamiętnikarstwa Polskiego i Polonijnego z nestorem humanistów
polskich, profesorem Janem Szczepańskim. W latach 1955-1957 był redaktorem w
olsztyńskim czasopiśmie "Warmia i Mazury".
Barzo tyż ciykawe wspomnienia ło Karolu.

"Karola Małłka można wspominać na różne sposoby, ale zawsze wyjdzie na to, ze
jest wielki, choć się nazywa Małłek. I nie ma w tym zdaniu ani krzty ironii,
poza taką, jaką On sam czasem uwielbiał: samoprześmiewanie odmładzające.
Pamiętam, to było w Olsztynie, chyba w 1957 roku, tak coś po polskim
Październiku, gdy może w "Warmiance", a może "Pod Żaglami" siedzieliśmy w
dziennikarskim towarzystwie, wszedł właśnie Karol i skierował się ku nam. Wtedy
na przywitanie któryś z nas - nie pamiętam, może Henio Święcicki, pewniej Roman
Kogucki - odpowiednio donośnie orzekł:

"Witamy Karola Wielkiego Mazurskiego"

A wtedy Małłek do witającego i do całej sali coś w tym stylu powiedział:

"Nie zitoj niecnoto, Małłka jeko zielgiego, bo nie przystoi młokosowi drwić ze
starego."

Oczywiscie mogę tylko sens repliki oddać, jej wykonanie pewnie było o wiele
bardziej jowialno-dosadne i oryginalne. W tym Karol Małłek był nie do podrobienia.

Karola Małłka dom na d Krutynią lubili odwiedzać rózni uczeni czy artyści
stołeczni, którzy na Mazurach mieli swoje doroczne wczasowiska. Często
odwiedzali go artyści i autorzy tekstów Studenckiego Teatru Satyryków."
cdn

[rita100]

"Problem autochtonów najbardziej leżał Karolowi Małłkowi na sercu. W czasach
przełomu październikowego 1956 roku Karol odgrywał na tym zgromadzeniu dużą
rolę, o ile pamietam jednym z problemów było: nie wolno traktować inności jako
wrogości !
Przyszedł polski Październik 1956; nie z siebie sam, lecz myśmy go - razem z
Karolem Małłkiem jakby prowokowali, tyle może , ze nie aż tak radykalnie.
Ze schodów olsztyńskiego Teatru im. Jaracza w dniu bodajże 26 października
odczytałem rezolucję mieszkańców Olsztyna. W tym rozwiązaniu problemów
autochtonicznych, krzywd w stosunku do tej rodzimej ludności, nagromadzonych w
okresie stalinizmu (1948-1955)
Wtedy już byłem w bezpośrednim kontakcie z Karolem Małłkiem, który z dużym żalem
odnosił się do zaneksowania w czasach stalinowskich przez Urząd Bezpieczeństwa
Mazurskiego Uniwersytetu Ludowego w Rudziskach Pasymskich koło Pasymia na
wywczasowisko 'ubeków'. (....)
Udało nam się odebrać ten obiekt i przekazać znów go Karolowi Małłkowi. Mazurski
Uniwersytet Ludowy, który zdobył sobie wielkie uznanie w latach 1946-49 pod
przewodnictwem Karola Małłka. W atmosferze październikowej MUL znowu odżył, choć
nigdy nie powrócił do swojej poprzedniej świetności.
Karol Małłek na emeryturze zaczął pisać wspomnienia.

Karol Małłek był ;królem' (korol) mazurskim o przewrotnym nazwisku, ale wielkiej
indywidualności i serdecznosci w kontaktach. Był On indywidualistą poza ciasnymi
granicami."

Tak wspomina Bronisław Gołębiowski w lipcu 1997 roku.

[rita100]

Barzo dokumantnie wspomnina Kazimierz Koźniewski, powieściopisarz, publicysta,
krytyk literacki, datemu wybziore nociykawsze fragmenty.

"Karol Małłek.... Wiosną 1947 roku, równo pięćdziesiąt lat temu, jako reporter
nieznanego wówczas szeroko czytanego "Przekroju", poszukując na Mazurach
budzącej się na nowo polskosci trafiłem do Uniwersytetu Ludowego w Rudziskach. (...)
I oto pewnego upalnego dnia majowego znalazłem się na takiej 'gackiej' -
prowadzącej do Solarzowej Góry (od nazwiska Ignacego Solarza) - ścieżce
biegnącej przez mazurską wieś.
Pora przedwieczorna, wśród wysokich sosen widać już willę. Dziewczyny i chłopcy
zawziecie kręcili nowego dla nich oberka, by po chwili z całym impetem rzucić
się w niemal akrobatyczny wir 'żabki', starego tańca mazurskiego. Tańce
przeplatano śpiewem oraz deklamacjami jakiś anegdot, ludowych facecji,
miejscowych kawałów.
Polkie słowa nabierały obcego, zbyt opornego akcentu. Niełatwo bylo dać sobie
radę z jezykiem, którego się jeszcze przed paru miesiącami w ogóle nie znało."

[rita100]

"Przed naszą gromadkę słuchaczy wysunął się młody mężczyzna i pasując się ze
słowami zaczął recytację, starego wiersza mazurskiego. Tak czysto mazurskiego,
ze go nawet Niemcy w wydanej przed wojną książce 'Old Preussen' wydrukowali w
całości, jako charakterystyczną, regionalną poezję tej ziemi:

Jestem wesół przez rok cały,
Chocz mam grunczyk tylko mały.
Nie zamieniam z panem sądowym,
Nie z landratem, nie z wodzem wojskowym.
Moja włóczka mnie zawsze dobrze żywi.
Kto mych słów nie pojmie, niech sie dziwi.
(.............)
Wtedy chwalę Boga w Trojcy jedynego
I pożywam dar, płynący z łaski Jego.

Eryk Kamiński, eks-żołnierz Wehrmachtu o czysto polskim nazwisku, deklamuje ten
wiersz w jego autentycznej, cztery podobno wieki sięgającej, gwarowej postaci.
Tak, jakoś wypadło, ze ta artystyczna, regionalna wieczornica stała sie moim
pierwszym kontaktem z młodymi w Rudziskach. I zaraz po niej była moja pierwsza
długa rozmowa z Karolem Małłkiem.

[rita100]

"W ciągu dwu pierwszych lat uniwersytet Karola Małłka opuściło 136 wychowanków,
a tylko w jednym wypadku proces repolonizacji spotkał się z natychmiastową
reakcją negatywną. Wystąpiła ona u młodej nauczycielki hitlerowskiej,
autentycznej Mazurki, która po dobrej woli zapisawszy się do uniwersytetu, nie
wytrzymała jednak konfrontacji z polskością. Nieszczęśliwa, uciekła z płaczem -
kultura przyswajona zapuściła już zbyt głębokie korzenie, a młoda kobieta
musiała należeć do ludzi z gruntu uczciwych. Była może uczciwsza niż wielu
innych, którzy lżej sobie ważyli sprawy narodowe: gdy przyszła Polska, a
katastrofa Niemiec wydawała się nieodwracalna i całkowita, szybko adoptowali sie
do polskości, lecz gdy potem międzynarodowa i gospodarcza sytuacja Niemiec
uległa zasadniczej poprawie, równie lekko zapomnieli o swojej ostatniej decyzji
i powrócili na germańskie szlaki."
(....)

[rita100]

"Polscy autochtoni - dzisiaj już chyba wszyscy na emeryturze - kierowali później
szkołami, fabrykami, fermami, województwami. Ale wśród nich znaleźli sie i inni,
którzy uczyniwszy ku nam pewną ilośc kroków, potem cofnęli się z powrotem.
Przykład konkretny: brat i siostra - razem oboje - ukończyli uniwersytet w
Rudziskach. Oboje tak samo reasymilowani polskości, oboje tak samo gorliwi w
akceptowaniu swojej nowej, lecz macierzystej kultury, oboje poprzez szczeble
studiów juz normalnych pnący się w górę życia. I oto nagle, po latach piętnastu,
mężczyzna powiedział: Nie ! Nie mogę dalej ! - I wyjechał do Niemiec. Kobieta,
siostra, została - została w Polsce, została Polką już chyba na zawsze.
Zwycięstw odniesiono wiecej, ale i klęski dotkliwe były rezultatem pedagogicznej
pracy Karola Małłka."

[rita100]

"Gdy w 1947 na ganku budyneczku uniwersytetu nikt z nas nie wiedział dokąd
zaprowadzą nas te szlaki. Byliśmy optymistami, choć wiedzielismy, ze powroty do
ojczyzny będą miały jeszcze swoje tragiczne labirynty i meandry.

Na pierwszy kurs, już jesienią 1945 roku, Małłek musiał młodzież specjalnie
zapraszać, a nawet ciągnąć natrętnie, niemal siłą. Wprawdzie zapisywali się
dobrowolnie, ale zaraz wciskała się wroga plotka ostrzegająca przed "wywózką na
Syberię" - i niejeden cofał swoje zgłoszenie. Bardzo trudno rozpoczynał się
tamten pierwszy kurs. Ale na drugi młodzi cisnęli się już tłumnie.
Szczególnym elementem repolonizacji przyjętym przez Małłka był szeroko
uwzględniony regionalizm. Wtedy Małłek mówił swoim wychowankom:
"Jesteście dobrymi Mazurami, a więc jesteście Polakami! Waszym domem jest ta
ziemia tutaj, ale waszą ojczyzną jest Polska, gdyż mówiąc po 'mazursku'
porozumiecie się bez trudu z Polakami, ale Niemiec nie bedzie was rozumiał.
Niemcy germanizując, jezyk mazurski musieli usuwać konsekwentnie i zupełnie.
Natomiast Polacy nie usuwają języka mazurskiego, gdyż jest on narzeczem
polskiego jezyka.
Regionalizm mazurski - Małłek tłumaczył mi to w długiej rozmowie - jest naszym
sprzymierzeńcem w walce o postawę i duszę tych ludzi" - napisał Kazimierz
Koźniewski.

Warszawa 1997r

Dzięki takim wspomnieniom możemy zrozumieć jaka ciężką pracę wykonywał Karol
Małłek, jak bardzo się poświecał na rzecz ludzi i pozostania jej na tej ziemi.

[rita100]

Barzo ciykawe wspomnienie ło Karolu zapodał Erwin Kruk. Dzianki tam wspomnieniom
poznamy lepsi i Karola i Erwina. Je to długase wspomnienie, to i łuzbrójta sia w
cirzpliwość citania. Naczynowam

"Teraz, gdy żyjemy w czasach swobody wypowiedzi, mamy powody do przypuszczeń, ze
tak jak o Mazurach, również o Karolu Małłku pamięć współczesnych nie udzwignie
więcej nad potoczne wyobrażenie o barwnej postaci. Upływ czasu juz dawno
przysłonił cieniem niepamięci te sprawy, którymi Karol Małłek żył.
Ten świat odszedł w przeszłość. Odchodził już za życia Małłka. Nic dziwnego
zatem, że to, co w regionie zniknęło z oczu, nie obciąża nazbyt pamieci
współczesnych mieszkańców."
(....)
Ominęłam rozdział mówiący, ze były pomysły o autonomii Mazur. Tu odsyłam do książki.

[rita100]

Czasy w których przyszło Karolowi działać, to kwestie do rozstrzygniecia losu
tej ludności.
"Czy w strukturach tworzącej władzy polskiej znajdą się działacze, którzy mają
jako tako pojęcie o ukształtowanej przez wieki mazurskiej odrębności ? Czy
podczas wkroczenia Armii Czerwonej do Prus Wschodnich, a więc do najbardziej na
wschód wysuniętego obszary III Rzeszy, wywołane przez hitlerowskie zbrodnie na
terenach okupowanych pokłady nienawiści, coraz dobitniej podsycane przez
sowiecką propagandę wojenną, nie obrócą się swym ostrzem przeciwko bezbronnej
ludności cywilnej ?
To był argument za tym, by nie uchylać się od odpowiedzialności, by swą
obecnoscią chronić ludność mazurską przed niewyobrażalną tragedią. Śmierć i
poniewierka najbliższych, wywózki do obozów pracy, gwałty i grabieże - to była
ta rzeczywistość."
(...)
"Rzadko sie wszelako pamięta, ze Małłek podobnie jak inni działacze mazurscy,
raz był na wozie, raz pod wozem. Pod wozem - częściej.
Nie wiadomo też, jak wspominają Go po latach słuchacze MUL, jaką miarą mierzą w
pamięci czasy swej okaleczonej młodości. A ponadto - gdzie ich dzis szukać ?
Kiedy w 1945 roku Małłek przystępował po raz pierwszy do realizacji tego
przedsięwzięcia MUL, to ratował młodzież mazurską przed wywózkami na Syberię i
przed kolejnymi gwałtami. Chronił przed głodem i dawał złudne poczucie
bezpieczeństwa."
cdn

[rita100]

"Poznałem osobiście Karola Małłka, gdy był już na rencie. On poświecił życie dla
mazurskiego świata, który sie zwolna i w milczeniu przewracał. Ten świat żywił
się jeszcze legendą, jakie to boje toczono przeciw mazurskiej krzywdzie. Tej
dawnej przedwojennej, ponieważ o tym, jakie obecnie jest położenie tego ludu,
przez olsztyńskie media nie przemknęło się żadne słowo. Ciągle powtarzano, ze
nie czas na rozdrapywanie ran. Tak oto z przeszłosci, skazanej na milczenie,
pozostała tylko mazurska legenda.

Co z prac Małłka zostało ?
Może się okazać , ze tylko barwna postać i cztery tomy wspomnień, wydane w
latach sześćdziesiątych w "Czytelniku".
Książki ożywiły na moment pamięć o autorze, których tych przejawów
zainteresowania już nie doczekał. Trzeba też powiedzieć, ze przemycił w tych
książkach więcej prawdy o mazurskim losie niż inni, szczególnie o latach
powojennych."

[rita100]

"Co z duchem mazurskim dziś się porobiło, nie bardzo już wiadomo. Sięgnąłem po
swoją "Kronikę z Mazur".
Z książki tej, zawierajacej pewne bogactwo materiału nie skrywanego za fikcyjną
szatą, pragnę przytoczyć fragment."
I własnie skupimy się na tym fragmencie, bo jest to książka tak ciekawa, ze
koniecznie trzeba po tą pozycję sięgnąć - "Kronika z Mazur" Erwin Kruk. Ja tylko
mniejsze fragmenty przytocze tak byście poczuli klimat tamtych czasów.

"Jeżeli jest gdzieś mazurskie niebo, to zapewne Fryderyk Leyk, syn 'kaziciela
gromadkowego', bezie tam chciał reaktywować Mazurski Związek Ludowy, a Kraol
Małłek zwoła posiedzenie Związku Mazurskiego i zacznie przypierać pytaniami
zebranych, czy jeszcze czują prawdziwego ducha mazurskiego. Co na to odpowie mu
skrupulatny Gustaw Leyding ? Może zapyta, czy nie zapomnieli wysłać zaproszenia
do Szwajcarii, gdzie zmarł na obczyźnie, w rodzinnej krainie poniżany, doktor
Adolf Szymański, autor przedwojennej pracy o Mazurach pruskich przed zagładą ?
Zapewne przypomną sobie o Fryderyku Burskim, pierwszym pośle mazurskim do KRN,
od początku odsuwanym od zajmowanych stanowisk, a potem spychanym w takie
zapomnienie, że nie wiadomo, kiedy skończyło się jego publiczne życie, a kiedy
ten ciężar przejeła juz cywilna śmierć."

Erwin Kruk przypomina tu nazwiska, o których w historii Mazur nie powinno sie
zapomnieć.
Ale poczytajmy kolejny fragment tej książki. Narrator tej książki "Kronika z
Mazur" przedstawia nam prawdziwą rzeczywistość tego czasu.

[rita100]

Testament Małłka !!!!!!
"Kiedy snuł te rozważania, w szumiącym cicho radiu, od rana włączonym, usłyszał
nagle kolejny odcinek prozy Igora Newerlego. Był to fragment końcowy opowieści o
Karolu Małłku i jego pogrzebie, zawierający autorskie wyznanie, co nad tą trumną
było trzeba było powiedzieć i dlaczego zamilczeć, i dlaczego zawstydzić się.
Przejmujące to było i odczytane tak, jakby to była osobista sprawa autora.
Pomyślał nawet, ze gdyby te słowa usłyszał Karol, wzruszenie wycisnęłoby mu łzy
z oczu. Znał go na tyle, zeby to przypuszczać.
(...)
Mazurskość była jego losem, tragedię swoją i swego ludu przysłaniał jędrnym
dowcipem, wesołością w towarzystwie i przezabawnymi gawędami, w których nawet
dramatyczne anegdoty wydawały się śmieszne."
cdn

[rita100]

"Teraz przypomniał sobie, że któregoś dnia, gdy od roku czy też dwóch pracowali
juz w lokalnym dzienniku, spotkał w Olsztynie Karola Małłka przygnębionego.
Zrazu, gdy usiedli w kawiarni przy piwie, co prawda próbował jeszcze żartować, a
potem ni stąd, ni zowąd stwierdził, ze nic już tutaj nie zostało dla niego do
roboty. Inni wiedzą wszystko lepiej, nie potrzebują rad, a przed przestrogami
zamykają uszy. W pewnym momencie powiedział, ze ma tylko jedno życzenie, a
mianowicie, zeby po jego śmierci na kamieniu nagrobnym wyryty został napis:

"Żyłem razem z wami. Walczyłem razem z wami. Umarłem razem z wami."

To życzenie nie było tajemnicą. Po śmierci Małłka słyszał też od innych, jak
sobie o tym testamencie mówili. Słów tych jednak, ostatnich, w kamieniu nie
wyryto. Igor Newerly znał to Małłkowe życzenie i wyznając je milczał nad mogiłą.
I swym milczeniem sprzeciwiał się słowom pożegnania, które unosiły się nad
trumną: szeleściły o braterstwie, o przyjaźni, o pamieci, a szeleszcząc jak
chrust, który płonie, okadzały jedynie oczy i uszy, i ginęły po chwili, bo były
lekkoduszne i nie miały znaczenia."
cdn

[rita100]

"Wyłączył radio po skończonej audycji, jakby w ciszy, która nastała, jeszcze raz
chciał przywołać słowa, jakie zdaniem Newerlego powinny były paść na tym pogrzebie:
"że na półwyspie fryskim z dala od tutejszej krainy, w tym i w tamtym wieku, w
tym i w tamtym roku, zmarł ostatni człowiek, który znał język pruski: że teraz w
dwudziestym wieku, w tym i w tym roku, zmarł Karol Małłek, ostatni Mazur, który
całe życie poświęcił swojemu ludowi. Ta skala życia i śmierci, jaką chciałby
widzieć pisarz, domagała się stosowania miary ostatecznej. Mieściłyby się w niej
i odpowiedzialność, i wstyd, i przekleństwo ścigające żyjacych. Amen."

[rita100]

Dalej Erwin Kruk pisze:
" Cóż to bowiem znaczy: zmarł ostatni Mazur ? Czyżby dzień 28 sierpnia 1969 roku
był dniem, w którym zginęli Mazurzy ?
Pod koniec lat sześćdziesiątych kończyły sie dzieje ludu mazurskiego jako
formacji historycznej z określonym bagażem dziedzictwa i kultowanych tradycji, a
pozostały jedynie dzieje Mazurów, jako resztki grupy plemiennej w stanie
rozkładu. Co więcej - od czasu pogrzebu "ostatniego Mazura" tę krainę do dnia
dzisiejszego opuściło ponad pięćdziesiąt tysięcy Mazurów i Warmiaków. Opróżniała
się nadal z tych, którzy przez całe wieki mieli tutaj swoje laski, piaski i
karaski."

Take wspomninki zamnieściuł noma Erwin Kruk. Pewno sobzie zadajeta tero pytanie
- kedy łostanie spełniony Testament Karola Małłka, a może łuż spełniono. Nie
ziam. Gdybi mnieszkała w Łolsztynie zaro bym poleciała sprawdzić. Czy choć chto
sia tam testamentam przejoł ?
Wnetki badzie Swanto Pomerłych i mninie trzydzieści łosiem lot łod pogrzebu, czy
nie czas spełnić życzenie Karola Małłka ?

[rita100]

Czy usuwać ślady Mazur ?
A teraz coś o Erwinie Kruku, by to zdarzenie nie umkło nam w pamięcie. Coś co
się zdarzyło już po śmierci Karola Małłka.
Po wyborach 1989 roku Erwin Kruk znalazł się w senacie i już po paru miesiącach
urzędowania przyszło mu zmierzyć się z bardzo cieka sprawą związaną z Karolem
Małłkiem. Otóż musiał bronić Jego imienia.
Z okazji dziewięćdziesiątej rocznicy urodzin Karola Małłka, nadano Jego imię
Szkole Podstawowej w Narzymiu, położonej opodal Brodowa, w którym Karol się
urodził. Jednak, ktoś sobie przypomniał, że tutejsza szkoła nosiła przed wojną
imię marszałka Józefa Piłsudzkiego. I zaczął się spór.Kuratorium w Ciechanowie,
jak i Ministerstwo Edukacji Narodowej były zasypywane listami, w którym
samozwańczy rzecznik powojennego patrona osądził od czci i wiary obecnego
patrona. Jak
podczas gry w dwa ognie (dokładnie pisze Erwin Kruk), dwojakie wysuwał
insynuacje i oskarżenia. Raz, że obecny patron wprowadził stalinizm, dwa - że
był hitlerowskim niedobitkiem.
Lektura tych wymysłów, okraszona była coraz nowymi epitetami, była dla Erwina
Kruka porażająca. A to wszystko toczyło się pod hasłem rozprawy z komuną i
błędami przeszłości.
Delegacja Narszymia wystąpiła o pomoc do Erwina , ponieważ szkoła nie mogła
prowadzić normalnie lekcji. Tłumaczył senator Kruk wszystkim na czym polega
konflikt i kim był Karol Małłek.
Rzeczą istotną, było to , by przedstawić argumenty i na ich podstawie wyjaśnić
konflikty. Ci, którzy podsycali konflikt, stanowili grupę niewielką, ale
nieustępliwą. Konflikt nie dotyczył tego, czy Marszałek na szacunek nie
zasługuje. Istota problemu tkwiła w odpowiedzi na pytanie: Czy chcemy z
mazurskiej ziemi usuwać
nadal ślady po Mazurach ?

[rita100]

Dzieki Erwinowi Krukowi i jego inicjatywie Departament MEN wydał pozytywną
opinię i Karol Małłej dalej miał być patronem szkoły.
Jednak inicjator tej akcji, reagując alergicznie na wszystko co mazurskie, nie
odłożył pióra. Dalej odbywały się zebrania. NIKT Z DZIENNIKARZY PO PIÓRO NIE
CHWYCIŁ.
Na dobrą sprawę, jak sądzę - pisze dalej Erwin Kruk, wszystko bierze sie stąd,
że powojenna historia Mazur jest nieprzepatrzona.
Małłek był świadkiem tego, co w 1945 roku czynili ludzie oczyszczając
działdowski skrawek Mazur. Dlatego też ludzie z tego kręgu właśnie, chcieli
wymazać Jego imię, tak jak to uczyniono z mieszkańcami Narzymia w 1945 roku,
którym z zapałem, we współpracy z NKWD, ułatwiono wyjazd z Działdowszczyzny na
Syberię, aby móc korzystać ze sprzętu i dobytku, jakie zostały w opustoszałych
domach. Pamięć o tym - nie do końca wygasła.

[rita100]

Sprawami Mazur żył też Edward Małłek, brat Karola. Opuścił również Mazury i
zamieszkał w Hamburgu.
Kiedy zmienił sie w Polsce ustrój zaczął częściej przyjeźdzać na Mazury.
Osiemdziesięcioletni tęsknił.
W czerwcu 1995 roku Erwin Kruk listownie umówił się z Edwrdem Małłkiem na
spotkanie w Olsztynie lecz... nie dotarł.
Zaś w kronice wypadków Gazety Olsztyńskiej ukazała sie notatka:
"W dniu 24 czerwca 1995 roku na dworcu w Olsztynie zmarł turysta niemiecki."
Tym 'turystą' był Edward Małłek, absolwent polskiego seminarium nauczycielskiego
w Działdowie, polski oficer biorący udział w wojnie 1939 roku, a podczas
okupacji - sekretarz tajnego Instytutu Mazurskiego.
On emerytowany pastor, postanowił jeszcze za swojego zycia uporządkować
cmentarzyk w rodzinnym Brodowie. Z zaoszczędzonych 10 tysięcy marek postawił
ogrodzenie i ufundował tablicę z polskim napisem:
"Tu leżą pochowani dawni mieszkańcy."
Na tablicy wyszczególniona jest długa lista nazwisk. Uroczystości na odnowionym
centarzu w Brodowie odbyły się z udziałem działdowskich władz i gości w 1994
roku. Cały opis uroczystosci, wraz ze zdjęciami, wysłał Edward Małłek do "Das
Ostpreussenblatt". Miał nadzieję, ze radakcja tę relację opublikuje. W odmownej
odpowiedzi, wraz z którą powrócił tekst i przesłane zdjecia, dowiedział się, ze
przez swoje działania 'wprowadza bałagan historyczny'. Bo gdyby obok polskiego
obelisku postawił tablicę w jezyku niemieckim, to wówczas taką relację redakcja
mogłaby ostatecznie opublikować.

W ostatnim liście Edward Małłek napisał:
"Przecież Karol nie "walczył o polskość tej ziemi", lecz, ryzykując zdrowiem,
walczył o prawo Mazurów do swej Ziemi Ojczystej...."

Tak napisał Erwin Kruk w Olsztynie 1997.
Chyba wyjaśnił nam wiele spraw dzięki takiemu opisowi.

[gajowy555]

Tak tutaj mowam łobrozki, co noma Fedar wyrychtowoł. To je ilustracja, do tygo,
co napsisała Rita. Łobejrzyjta...

schlesien.nwgw.de/foto/thumbnails.php?album=291

[rita100]

Dzianki Gajowy, dzieki Fedarowi mowam te łobrazecki, a tero to eszcze jenaczej
sia łogląda. Ale chiba ni mowam łobrazecku grobu Karola Małłka z Uolsztyna z ul.
Poprzecznej. Tamój leży. Tamój mowam tyż grób Maryny Okęckiej-Bromkowej.

[rita100]

Ten rozdział napisany jest przez Bogusława Leśnodorskiego - prawnika i
historyka, autora wielu opracowań. Pisze on m.in tak:
" Należy wyrazić też głeboką wdziecznosć pani Wilhelminie Małłkowej - wiecznej
towarzysce Jego życia i pracy i oficynie wydawniczej "Czytelnik" za wydanie
wspomnień Karola Małłka w sposób nader staranny, z pietyzmem dla Autora i dla
reperezentowanej przezeń sprawy ludu mazurskiego."
A tera przechodzimy do samych wspomnień:
"Ostatnim pociągiem wyjechał Karol Małłek do Warszawy, aby przywieź swoją
rodzinę z wakacji. Powrócił do Działdowa dopiero w 1945 roku. Wśród najbliższej
rodziny poniósł ciężkie straty. Dwaj bracia zginęli z rąk hitlerowców. Karola
Małłka poszukiwano, wyznaczajac wysoką nagrodę za wskazanie Go policji.
W granicach GG pod przybranym nazwiskiem Michała Skoryny Karol Małłek
kontynuował działalność. W 1945 roku, już w wyzwolonym Olsztynie, został
prezesem Instytutu Mazurskiebo, razem z Emilią Sukertową-Biedrawiną, która była
sekretarzem generalnym."
cdn

[rita100]

"W listopadzie i grudniu 1944 roku Małłek dotarł do Polskiego Komitetu
Wyzwolenia Narodowego i do Prezydium Krajowej Rady Narodowej, w szczególności do
prezydenta Bolesława Bieruta. Przedłozył mu memoriał w sprawie ludności
mazurskiej, reinkorporacji Warmii i Mazur do odradzającego się państwa polskiego
i nowej organizacji Jego regionalnej ojczyzny. Sprawy te oczekują jeszcze na
źródłowe badania naukowe.
(....)
Ale życie nie bywa sielanką. Również Karol Małłek doznał w pierwszym
dziesięcioleciu Polski Ludowej niepowodzeń i krzywd wywołanych okrutnymi
trudnościami pierwszych lat po wyzwoleniu Warmii i Mazur, jak i wypaczeniami
socjalistycznej demokracji. Ale nigdy nie zraził się, 'nie obraził się' na kraj
i państwo."

[rita100]

"Ale działacz - to jedna strona medalu. Równie ciekawą, ba fascynującą cechą
Małłka był talent narracyjny, urok gawedziarza. Miłosci do swojego ludu
mazurskiego, który dał wyraz w różnych publikacjach o charakterze obyczajowym.
Najbardziej godny uwagi jest Jego zbiór staropolskich pieśni z kancjonału
Wasiańskiego.

W 1964 roku ukazały się w Warszawie "Opowiesci znad mazurskiego Gangesu",
napisane przez Małłka w pięknej Krutyni, gdzie zamieszkał w ostatnich latach zycia.
- Jak bieda dokuca - czytamy tu powiedzenie mazurskie - to trzeba z nią iśc do
tańca, tedy ona ucieknie...

[rita100]

Barzo ciykawe só te wspomnienia, a to tyż datemu co doziadujewa sia tyż ło
jinszych ludziach z Mazur. Tak Marek Wiktor Leyk wspomnia ło swojam łojczulku
Emiliu Leyk - zapraszam do poczytonia:

"Karola Małłka spotkałem bezpośrednio zaledwie, dwa, trzy razy. Było Go jednak w
naszym domu pełno, a to za sprawą ukazujących się wtedy kolejnych tomów Jego
pamiętników. Ale przede wszystkim, dzięki Ojcu, ktory sie z Małłkiem serdecznie
przyjaźnił, często się spotykali i dużo korespondowali."
cdn

[rita100]

"Wracając do Karola Małłka: w pamieci utkwiło mi Jego 'gadanie' po polsku z
wtrąconymi słowami w gwarze mazurskiej. Z moim Ojcem Emilem rozmawiali na sobie
znane tematy, z czego mało co wtedy rozumiałem.(...)
Szczególnie mój Ojciec, któremu po wojnie powiodło sie o wiele gorzej niż panu
Karolowi, był załamany. Po aresztowaniu w grudniu 1950 roku wraz z grupą Mazurów
i zwolnieniu Go po śledztwie utracił mój Ojciec pracę. Dopiero zrehabilitowany w
1955 roku dostał pracę, a trzy lata póżniej przeszedł na skromną emeryturę. To w
czasie rozmów z Karolem Małłkiem zrodził sie pomysł, aby upublicznić wojenną
historię mojego Ojca.. Jego współpracę z ruchem oporu w Grecji, Skandynawii i
podziemiem polskim. Karol Małłek spowodował kilka publikacji w polskiej prasie,
m.in. w "Argumentach', "Ekspresie Wieczornym". Ponieważ w tym właśnie czasie na
ekranach telewizorów królowała "Stawka większa niż życie", tytuły tych
publikacji informowały, ze prawdziwy Kloss mieszka w Szczytnie. Karol Małłek i
Walter Późny chcieli uzyskać dla Ojca wysokie odznaczenie państwowe, ale
niestety nie zdołali tego osiągnąć."
cdn

[rita100]

"Pamiętam, jaki Ojciec wrócił przygnębiony z Małłka pogrzebu. Stracił
przyjaciela, z ktorym tak wiele dyskutowali o Mazurach, a nawet przez chwilę, w
pierwszych latach powojennych mieli nadzieję, ze Mazurzy odprostują grzbiety i
stworzą u siebie własne godne życie. Ale już wkrótce grzbiety zostały jeszcze
bardziej przygięte, a większość mazurskich rąk zaczęło budować dobrobyt
Republiki Federalnej Niemiec.
Żeby było jasne, mój Ojciec często sie z Karolem Małłkiem nie zgadzał.... jak to
w życiu bywa.
(...)
Zaprzyjaźniłem się też z profesorem Januszem Małłkiem. Wraz z nim, panią
Wilhelminą Małłkową i księdzem Jerzym Otello uczestniczyliśmy w odsłonieciu
pomnika Karola Małłka w Brodowie. Wtedy nikt nie przypuszczał, ze za kilka lat
komuś przyjdzie do głowy zacierać Jego imię w szkole, w ktorej kiedyś nauczał
dzieci mazurskie po polsku. Wieć przyszło prostować, jak nieraz w przeszłosci."

[rita100]

A tero bandó wspomnienia samygo Igora Newerly, który mieszkając w Zgonie
zaprzyjaźnił się z Karolem Małłkiem. Tekst ten pochodzi z książki "Za Opiwardą,
za siódmą rzeka", gdzie został zatytułowany "Mazurska historia".


"A Karol Małłek umiał opowiadać, znał mnóstwo podań, przypowieści i podań
ludowych, umiał obracać starym zacnym słowem i budować przejmujący obraz.
"Ach, jakaż to bzieda wtencas naso ziomecke gniotła ! - wołał opowiadając o
uwłaszeniu chłopów na Mazurach po wojnach napoleońskich. - Wtedy, to nie
pozostało gburom nic, tlo wziość postronek i iść do stodoły, a skrzypsienie
dzwierzów od stodoły i wycie psa oznajmiało zgon gospodarza...."

[rita100]

Dalyj Igor Newerly pisze tak:
Karol Małłek wtenczas był jeszcze w najszczęśliwszym szczytowym okresie życia,
świeżo po wojnie, z niewygasłą euforią ocalenia, ze nic im się nie stało,
wszyscy żyją.
Wierzył w ocalenie Mazurów, nie mógł nie wierzyć, miał słowo prezydenta i jego
łzy...
A Karol w tym czasie przeszedł ewolucję od uczucia rozgoryczenia i trwogi do
ostatecznej konstatacji tragedii swego życia. Rozpoczeło sie wyjście Mazurów z
Polski, nazwane akcją łączenia rodzin. Żył z renty dla zasłuzonych, respektowany
przez wszystkich, odsunięty od wszystkiego. Nawet posłem nie został, a byłby to
znakomity poseł ziemi mazurskiej.
Ale ktokolwiek z władzy czy z dalekich stron przybywał na Mazury, rychło
dowiadywał się, ze jeśli chodzi o sprawę mazurską, to wszystkie drogi prowadzą
do Małłka w Krutyni. Toteż nie znał samotnosci, mnóstwo ludzi przewijało się
przez Jego dom. Każdego przyjmował z gościnnością ubiegłego wieku, raczył swą
gawędą o tym, jak niegdyś bywało.
Ludzie wychodzili od Niego unosząc w pamięci Jego głos i postawę trybuna
ludowego. Jego plastykę słów, ujmującą szczerosć tego co mówił. Jego
impulsywność i jowialność.

Co do tej impulsywności - jeden epizodzik
cdn

[rita100]

Podaje go Igor Newrly
Pewnego dnia wyszliśmy razem z Nim w towarzystwie kilku początkujących
literatów, którzy złożyli mu swe uszanowanie - jak zwykle odprowadził gosci po
staroświecku aż na granicę posiadłości, to znaczy do autobusu. Ujrzawszy wśród
oczekujących na przystanku inspektora lasów państwowych, Karol powiedział do
mnie: Miał operację prostaty, mnie też to czeka, i śpiesznie, bo już autobus
nadjeżdzał, na cały głos:
- No i jakże tam, inspektorze, kuśka stoi ?
Pod rechot pasażerów zburczały inspektor dał nura do wnętrza wozu, ale na dobro
tych młodych literatów należy zapisać, ze nikt z nich nie roześmiał się,
uśmiechnęli się dyskretnie, rozumiejąc, ze dla starszego pana to poważna sprawa,
za kilkadziesiąt lat i oni mogą przechodzić podobny kryzys...."

[rita100]

A take wspomnienia psisze Agnieszka Osiecka. Mazury nazywała "Tajemniczymi
Ogrodami".
"Moj pierwszy krok w stronę Mazur był bardzo prosty. Przeczytałam "Archipelag
ludzi odzyskanych" - jeszcze w szkole - i zachwyciłam się nim. Nawet dziś, po
latach, blizsze mi są tropy Newerlego niż tropy Smętka.

Była wczesna wiosna, prawie jeszcze zima '56 roku. Wysiedliśmy z pociągu w
Rucianem i brnęliśmy przez pola...'na skróty' do Krutyni. Andrzej Jarecki był
mistrzem w chodzeniu na skróty, nigdy nie poplątał leśnych ścieżek, przesiek ani
ledwo widocznych miedz. Szlismy wtedy do Karola Małłka. Szliśmy do Karola, ktory
był legendą, przez Mazury, ktore były legendą. Na polanach leżała twarda lutowa
gruda. Marzłam. Byłam przejęta. Bardzo! Chłopcy rozmawiali o Karolu.

Karol Małłek był bohaterem ludowym. Był też bohaterem tragicznym. Mógł by zostać
bohaterem sagi, a został bohaterem kilku artykułów."
cdn

[rita100]

"(...) Karol przeżył wojnę.
Nastała Polska Ludowa. Wydawało się, ze człowiek taki jak Karol będzie dla niej
bezcennym skarbem - działacz ludowy w krwi i kości, trybun przemawiający
wspaniałą mieszaniną mazurskiej gwary i żarliwego politycznego żargonu, człowiek
głeboko doświadczony, o sercu bez reszty oddanym sprawej mazurskiej i o dłoniach
ciepłych, wielkich, przypominających buły chleba.
Władza nasza nie przyjęła jednak wyciągniętego ku niej bochna, a nawet, w latach
stalinowskich, poszła z Karolem na udry. Mimo to Karol Małłek nigdy nie
zjełczał, nie zaczął sie smutno psuć od środka, jak to się dzieje nieraz z
odtrąconymi politykami. Kiedy Go poznałam, ukochany Jego uniwersytet ludowy już
nie istniał. Karol żył sobie w malutkiej Krutyni, u boku pani Małłkowej,
niewiasty wielkiej dobroci i zawsze było można w ich domu liczyć na kęs chleba,
szklankę wódki, pieśń i kawałek prawdy."

Taki mały cytacik wybrałam z rozdziału wspomnień Małłka przez Agnieszkę Osiecką.
Kilka razy odwiedziła Małłka w Krutyni.

[rita100]

A tero łobaczcie co napsisoł Tadeusz Ostojski - dziennikarz i literat, tłumacz
prozy Ernsta Wiecharta m.in. znanych nam "Dzieci Jerominów".
Barzo dużo psisze ło MUL i roli młodzieży mazurskiej.

"Byli to najczęściej ludzie młodzi, wykorzenieni z dotychczasowej egzystencji.
Wyrwani z niej przez wojnę - przejście frontu - i bezpośrednio po tym przeżywane
miesiące. (...)
Wiadome było i oczywiste, ze oto będzie żyć w świecie, którego nie znała,
posługiwać się jeżykiem polskim, uczyć się w nim. (Niektórzy potem pokończyli w
Polsce studia).
Dzisiaj nie jednemu łatwo o prostą wykładnię tego, co w tej dziedzinie robił
Karol Małłek. Mówi się oto, ze przede wszystkim natrętnie polonizował. Tak
twierdzą dziś niektórzy Mazurzy, ci mieszkający na Mazurach, jak i ci, ktorzy
żyją w Niemczech. Tu trzeba zapytać, w jakiż to sposób mieliby owi młodzi ludzie
funkcjonować wśród morza polskości i polszczyzny znając tylko niemiecki, nie
wiedząc niczego o Polsce, która do nich przyszła. Nie wolno zapominać i o tym,
ze trzeba było tych młodych ludzi uczyć polskiego między innymi z tego powodu,
że na niemiecką mowę przez wiele lat po wojnie liczni Polacy reagowali wręcz
alergicznie."
cdn

[rita100]

"W zestawieniu z owym polonizowaniem dziwacznie prezentuje się zarzut, który
oficjalnie postawiono Małłkowi i głównie ze względu na to odebrano Mu Mazurski
Uniwersytet Ludowy oraz skazano na egzystencje rentiera.
Zarzut dotyczył zaś zabiegania przezeń o autonomię Mazur i skryte jej
przygotowanie. Był to absurd do kwadratu.

Dla kogo miała by to być autonomia, skoro cała "ludność miejscowego
pochodzenia", a więc nie tylko mazurska liczyła powyżej stu tysięcy ?

Zarzuty dotyczyły zamysłów autonomizacyjnych miał zapewne swoje korzenie w
memoriale, który grupa mazurskich działaczy (też Małłek) przedłożyła nowym
władzom Polski w Lublinie. Jednak i tam nie było mowy o autonomii, tylko o
rozumnym, uwzględniajacym historycznie losy Mazur traktowaniu rodzimej ludności.
(...)
Wówczas, w Lublinie, nie wiedziano, ze Polska przejmie tereny niemal wyludnione.
Ponieważ tak było, o jakąż to autonomię miałby zabiegać Małłek ? Dla kogo
konkretnie ?

"Karol Małłek upominał się o powszechną - obejmującycą również ludzi przybyłych
na Mazury, a zwłaszcza tych, którzy administrowali, rządzili, nauczali -
edukację historyczną dotyczących tych ziem i losów żyjących tu ludzi. Zabiegał,
prosił o cierpliwość, oględność, uczciwość w postępowianiu z miejscową ludnością.
Z trosk Karola Małłka, Jego wystąpień, upomnienia, proszenia nie wynikało chyba
nic, poza okrzyknięciem Go autonomistą i ukaraniem swoistą banicją."

Pan Ostojski opisuje też wielą rolę Wilhelminy, żony Karola. Ale mamy przed sobą
jeszcze wiele wspomnień, to na tym zakończymy ten rozdział.

[kostek674]

Myslę, że Mazury, jak wszystkie tereny pogranicza maja swoje "rachunki krzywd"
niezapomniane i zadawnione. Sądzę, że nie powinno się ich za bardzo rozdrapywać,
niech wyjaśnią to historycy.
Sądzę też, że Ci, którzy kochają Mazury, powinni dziś skupić się na szerzeniu
wiedzy i historii tych ziem. Jest wiele okazji w 2008 r. rocznica śmierci Małłka
i 20 lecie wmurowania tablicy w Brodowie, rocznica nadania imienia szkole w
Narzymiu, w 2010 obchody bitwy pod Grunwaldem i wiele wiele innych. Zawsze można
znaleźć jakąś okazję. Tak naprawdę to chodzi o to, aby ruszyć lokalne
społeczeństwo.
Myslę, że gdyby syn Karolla Małłka, Janusz wyraził zgodę lub opublikował na nowo
wspomnienia ojca (4 tomy) lub inne książki, z okazji jego urodzin bądź rocznicy
śmierci, to w okręgu Działdowa rozeszły by się jak "świeże bułeczki". Może
znajdzie się ktoś w szkole w Działdowie, Narzymiu, Kisinach,Uzdowie czy
Pierławce, kto wystawi "Jutrznię na Gody". Myślę, że wszyscy którzy kochają te
ziemię powinny iść w tym kierunku.

[rita100]

Cołkam podobnie myśle, tylko ja sięgam w głębię i w duszę Mazur. Nie
można ciagle wyrównywać krzywd i rozdrapywać ran. To już niczemu nie
służy. Najlepiej pokazana jest i bardzo ciekawie opisana historia
własnie u Małłka. Wspomnienia Małłka potrafią czytelnika wciągnąć i
zachwycać opisem. W Interudium Mazurskim można przeżyć wesołe i
smutne chwile. Nie jest to ksiązka naukowa, a osobista i wiele w
niej mówi, ze Pogranicze Mazurskie to bardzo skąplikowana sprawa i
hop siup nie da się jej przedstawić. Całą tą sytuację trzeba
zrozumieć, bo nie jest ona tak jednoznaczna.

Jeszcze poczekajcie, doczekajcie do ostatnich dwóch rozdziałów jakie
napisze, a w sobote - Finał tej książki. Ale ostrzegam, żebyśmy nie
traktowali Małłka jako pomnik, to był żywy czlowiek, żywy Mazur z
wielkim darem swobodnego wypowiadania się i z wieką tonacią głosu,
niesamowicie kontaktowny i z wiekim humorem.
Wydaje mi się , ze obchody rocznicy Karola Małka powinny nieść
radość społeczeństwu lokalnemu, powinni Go oni poczuć od strony
folkloru, który był dla Małłka oczkiem w glowie. Małłek powinien
nieść pojednanie, zgodę i radość życia. Tak, tak w/g mnie widzę
obchody rocznic Małłka. Dni Małłkow - może Dni Małłkowe.
Jeśli będziemy brać wzór z Karola to chyba tak on to wszystko
widział. Jego taniec Żabka, którego na oczy nie widziałam i nie
słyszałam, a o ktorym pisze w ksiażce, wiele jego humoresek i
anegdotek - niech to wreszcie wypłynie na sceny mazurskie tak na wsi
jak i w mieście. Karol przecie królem był i dziś nie powinien być
samotny.
Może dużo błędów napisałam, ale klawiaturkę mam daleko od monitoru i
piszę na wyczucie, w dodatku w pracy.

Dotrzymajcie do soboty, a w sobotę będzie rozdział , który
najbarziej mówi o Jego szpasie mimo tych wszystkich krzywd jakie Mu
wyrządzono.

[rita100]

Kolejne wspomnienia o Małłku napisał Walter Późny, związane ze Szczytnem.
"Jesienią 1956 roku zgodził się kandydować na posła do Sejmu. W liscie napisanym
do mnie 20 grudnia 1956 roku czytam:
"Widzisz, jak mnie szpetnie wykiwali ? A latali wszyscy jak ze sr...cką i
namawiali mnie na kandydowanie. Było tutaj do mnie iks delegatów, kilkadziesiąt
telefonów, uchwały na wielkich konferencjach, zjazdach... Długo zastanawiałem
się nad wyrażeniem zgody, bo znam te krętactwa. Ale kiedy mnie partia
przycisnęła, wyraziłem zgodę, no i co ?"
W 1963 roku Karol zamieszkał w Toruniu u syna Janusza. Lato spędzał nadal w
Krutyni. Z okazji 70-lecia urodzin Urząd Wojewódzki w Olsztynie urządził Mu
bardzo uroczyste przyjęcie. Niestety w rok później Karol odszedł od nas na zawsze."

[rita100]

Kończymy cykl wspomnień o Karolu Małłku. Jeszcze są wspomnienia wielu przyjaciół
Karola, ale odsyłam już bezpośrednio do książki, która pokazuje nam jak
powinniśmy Karola Małłka odbierać, jak poczuć głębię ducha ideii Małłka.

No wszistkich cirzpliwych eszcze jedno wspomnienie napsisze cobyśta nie myśleli
że Karol to cierzpsielnik buł. Nie, Łón buł barzo wesołym, pogodnym człoziekiam
z zielgó lołnó (humorem). Pokozoł to Bronisław Sałuda we swojych wspomnieniach z
Małłkam.
A chto to je tan Bronisław Sałuda ? - pytota sia
Ano, poziam woju co Łón je dr. nauk rolniczych, ale w latach 1954-1966 był
redaktorem naczelnym Rozgłosni Polskiego Radia w Łolsztinie.

To łuż ziyta jek sia łuśniejem

[rita100]

"Jeszcze w Łodzi, skąd dosyć nieoczekiwanie, ale nie wbrew woli, zostałem wiosną
1956 roku przeflancowany do Olsztyna, dowiedziałem się, ze w Krutyni mieszka
legendą owiany, działacz mazurski Karol Małłek. Znali "króla Mazurów" i
obligowali, bym Go odwiedził, redaktor łódzkiej rozgłośni Arnold Borowik i poeta
Igor Sikirycki.
Pojawiłem się u Niego w Krutyni.
Karol pochwalił się zaraz na wstępie, ze radio to dla Niego żadna nowina, gdyż
On jeszcze przed wojną w programie ogólnopolskim, a nie w żadnym tym jakimś
radiowęźle (czyli nadawanym przez kołchoźniki, czyli szczekaczki ). Byłem
przekonany, że to taka tylko zagrywka, bym sobie nie myślał Bóg wie co. Aliści
po latach w "Komunikatach Mazursko-Warnijskich" wyczytałem, ze bodajże w 1038
roku Warszawa nadała program regionalny z Działdowszczyzny i że w tym programie
gadki mazurskie opowiadał własnie Karol Małłek."
(....)

[rita100]

"Po jakimś czasie, gdy pan Karol zorientował się, ze zbieram dowcipy, to gdy
wpadł czasem do rozgłośni, stałym ceremoniałem była wymiana wiców, wśród których
nierzadko były i polityczne. W tamtych czasach był to niewątpliwie dowód pewnej
zażyłosci i znacznej dozy zaufania. A śmiać się pan Karol potrafi jak rzadko
kto. Potrafił też opowiadać. Jego opowieści często miały tzw. podwójne dno. A
moze to ja starałem się doszukać ich głębszego znaczenia ?
Pan Karol był zawołanym gawędziarzem, no i co tu ukrywać nie stronił też od
pieprznych dowcipów:

- Wzieta co je nojprzyjemniejsze ?
- Pogrzeb
- ?
- Łoto dowód: jena niewziasta w łożu powziada do męża:
Ady pogrzeb mi tam, bo to nojprzyjemniejszo rzecz na szwacie.

))))))

Psisoć dalyj ?

[gajowy555]

rita100 napisała:
> Psisoć dalyj ?

No jó, a dyć tlo po 23 godzinie. Coby KRRiT noma forum nie zawarła ))

[rita100]

Lejduje wama sia
Jadziem dalyj

"Innym razem opowiadał mi o swym znajomym z okolic Działdowa:
- Ja mu mówię, panie Stanisławie, ma pan nie tylko ładną, ale i barzo młodą
bziołke (różnica tak na oko co najmniej ćwierć wieku), i wiecie co ten stary
zgred mi odpowiedzioł ? :
- Panie Małłek, a czy to jo dziańcioł, żebym w próchnie dłuboł !"

[rita100]

Inny przykład:
- Mioł jedan na boku panią. I pewnego razu, jak łuż nad renem od niej
wychodziuł, to poprosił ją o glaseczkę sznapsa.
- To po to, żeby moja ślubna twoich perfum nie wyczuła.
Był jednak zdziwiony, gdy dostał w pysk od żony, gdy tylko próg przektoczył.
- A za cóż to, aniele mój ? - spytoł niewierny.
A ona:
- Za głupią mnie masz! ? Myslisz, ze wystarczy na siebie trochę wody kolońskiej
wylać i ja już nie będę wiedziała, ześ znów z tymi swoimi kompanami w karczmie
przez calutką noc chlał ! ?

)) Och, Karol, alem sia łuśnoła

[rita100]

"W swoim czasie ksiądz ewangielickim Jerzy Otello lansował opinię, ze w rodzinie
Małłków żywe były myśli, by w oparciu o jakiś nowy Kosciół zintegrować mazurską
społeczność. Nigdy nie próbowałem dochodzić, na jakich podstawach ksiądz Jerzy
opierał swoje przypuszczenie, a szkoda, gdyż zabrał te argumenty do grobu. Tym
niemniej jest faktem, ze wśród gadek Pana Karola sporo było takich, które
dotyczyły religii i nieba. Korci mnie, by przynajmniej jedną z nich przytoczyć."
I Bronisław Sałuda przytacza, patrz dalej

[rita100]

- Tu w nas na Mazurach jak tylko nadchodzi czas sianokosów lub żniw to
najczęściej leje. A bierze się to stąd, że Pan Bóg przygłuchł na starość. I jak
tylko jakiś święty zagada: "Będą kosić". to Stwórca Niebieski przedstawia sobie,
ze trzeba rosić i zsyła na ten ziemski padół solidne deszcze.

[rita100]

"Karol Małłek był niebywale inteligentnym, wprost błyskotliwym rozmówcą.
Pamiętam nasze spotkanie. Miało ono miejsce jeszcze w starym budynku rozgłosni
przy ulicy Kajki 8. Odbyło się następnego dnia po uroczystościach, podczas
których miedzy innymi w Ogródku odsłonięta została płyta na grobie Michała
Kajki. Jubileusz 100-letniej rocznicy urodzin poety poprzedziła ponoć kosmiczna
popijawa ( to wówczas Melchior Wańkowicz oburzony marnotrawieniem społecznych
pieniędzy ostentacyjnie odesłał komitetowi organizującemu 100 złotych, mających
stanowić równowartość tego, co zjadł i wypił podczas rzeczonej uczty).

Uczestnicy libacji snuli się potem po cmentarzu, pokładali się na grobie
mazurskiego barda, byli wśród nich luminiarze polskiej literatury, leli łzy i
pokrzykiwali:
"Michale, Michale....."
- Podobno panie Karolu płakał pan jak bóbr na cmentarzu w Ogródku ? - podpytywałem.
W pierwszej chwili mój rozmówca stropił się, być może był przekonany, ze o
niczym nie wiem. Charakterystyczny, trochę figlarny błysk w oku i juz w
następnym ułamku sekundy padła odpowiedź:
- Portek mi było szkoda !
Teraz ja byłem całkiem zbity z pantałyku, nie rozumiejąc, jaki związek mogły
mieć spodnie z wydarzeniami w Ogródku.
- Straszniem je sobie poplamił, bom podczas uczty usiadł na winogronach,
pobrudziły się, a były całkiem nowe.
Teraz już obydwaj śmialiśmy sie serdecznie. Sam pan Karol zresztą śmiał się
najgłośniej, rad z konceptu."
cdn

[rita100]

"Moze nikt tego nie napisze, ale pan Karol był niebywale inteligentnym rozmówcą
o niewyparzonej gamzie, co w głowzie to na jajzyku. Przyjaciół Mu to nie
przyszparzało, raczej wrogów. Historię, którą chcę tu zrelacjonować, zasłyszałem
od Czesława Rychlika z Olsztyna.
Rzecz miała się zdarzyć na Wiejskiej w bufecie Krajowej Rady Narodowej. W
przerwie obrad posłowie tłoczą się w obunku po kawę. Karol Małłek i wspomniany
Czesław Rychlik stoją obok siebie. Przechodzący prezydent zauważył Małłka (znali
się jeszcze z lubelskiego PKWN-u) i wita się z nim wylewnie:
- No co tam, towarzyszu Karolu, słychać w terenie, co o nas ludzie mówią ?
Małłek nie zastanawiając się nawet sekundy, huknął swoim tubalnym głosem, z
pewnością był dobrze słyszany w całej sejmowej stołówce:
- A co by nie mieli mówić ! Mówią, ze rzóndzić nie umieta !
Obecni na sali postawili uszy. Przewodniczący KRN próbuje wybrnąć wybrnąć z
nieprzyjemnej sytuacji.
- Sami chyba, towarzyszu Karolu rozumiecie, zniszczenia wojenne, rządzenie to
bardzo trudna sprawa...
Małłek ani myśloł przeczyć.
- Co bym nie mnioł rozumnieć - basował - rozumię, ale jak wam tak trudno, to po
co się mordować, oddajta tą robotę innym !

Trudno sie dziwić, ze pan Karol, mając takie zagrania, stosunkowo rzadko
znajdował uznanie peerelowskiej władzy, i zdaje się - częściej był pod wozem niż
na wozie. Wcześniej został odsunięty na boczny tor. Starał się trzymać fason,
ale w ostatnich latach swego niełatwego zycia coraz bardziej gorzkniał. Coraz
mniej skory był do śmiechu i żartów. Choroba i wiek też pewnie miały swój udział."

Bronisław Sałuda

[rita100]

Eszcze napsisze takió mnieszanke wspomnień ło Karolu Małłku i na tam łukóczym.
Tero ziancej, ło grubo ziancej ziamy jeki buł Karol Małłek prywatnie. Barzi mi
sia lejduje łokazanie takygo Małłka niżli jeko samego działacza. To samo je przy
Kętrzyńskim, naukowiec, działacz, a przecie mnioł tyż syrcko poety. Zawdy
nojdziewa w człozieku to co w niam zaiskrzy mniadzy autorem a czytalnikam. I to
pozinniśmy nojdować mniast suchego słózieczka 'działacz'. Tak jo to łodbzierom.

[rita100]

Tak wspomina Jerzy Sikorski - historyk.
"Jestem wilnianinem z urodzenia. Do Olsztyna przybyłem w 1945 roku jako dziecko.
Mieszkaliśmy w budynku internatu Liceum Pedagogicznego.
Pytacie, cóż to ma jednak do rzeczy ?
Ma. Bo właśnie ów internat wypełniała bowiem młodzież autochtoniczna. Recytowano
tu Kajkę i Zientarę-Malewską, a śpiewano nie tylko 'kokoszkę', ale i ów hymn,
który Karol Małłek nazywał 'hymnem ludowym Mazurów'

Ojczyzna to nasza te wody i las!
Niech żyją Mazury, ten kraj pełen kras !

Nie łatwo było zrozumieć przyjezdnemu, że ów Mazur, który chodzi do
'niemieckiego' kościoła, to też Polak.
W naszym domu bywał Wojciech Steffen, pracownik Kuratorium, rodem z Sząbruka,
który służył mojej matce jako konsultant w sprawach gwary warnińskiej - była
bowiem zapaloną propagatorką tutejszego folkloru, ucząc młodzież recytacji
tekstów ludowych z zapisem gwarowym. Jeszcze jako licealista poznałem też
Hieronima Skurpskiego, dyrektora Muzeum Mazurskiego w Olsztynie.
cdn

[rita100]

"Znał oczywiście nie tylko Mazurów, przy czym kwestia pochodzenia w żadnym razie
nie przesądzała o takim czy innym Jego stosunku do ludzi przybyłych tu skądkolwiek.
Bardzo realnie oceniał rzeczywistość i nigdy nie słyszałem, by nieżyczliwie
odnosił się do tych, którzy zasiedli opuszczone mazurskie chaty i przeistaczali,
wedle swoich odmiennych zwyczajów, tutejsze koscioły. Nosił w swym sercu ból,
lecz było ono takie wielkie, ze starczyło Go dla wszystkich."

Joł, tośwa łukończyli pospołu citanie ksiójżeczki ło Karolu Małłku "Psiyrwszy
mniandzy Maziurami" Jana Chłosta. Eszcze je gwołt wspomnień do citonia, ale tero
to łodsyłam do ksiójżki, ksiójżki chtóra pokazuje noma jekim buł Karol Małłek,
tan łosamotniony 'król Maziur'.
Ni zaboczta ło Niam, kedy bandzieta łazić na smantarzu w Łolsztinie na ulicy
Poprzecznej, a także w Brodowie, Narzymiu i w Działdzie. Wszandzie tamój só jygo
tropy, ślady, kroki. Ślady zaniknionych Maziurów.

[rita100]

Nolazła am Ryszarda Małka [*]
I co za przypadek, potam mnieszkoł kele Krakowa i nigdy sia z niam nie trasiłam.
Tak blisko żuł i buł kele mnie. Jek rózniste só losy czlozieka.

[rita100]

1898- W Brodowie koło Działdowa urodził się Karol Małłek, działacz mazurski,
prezes Związku Mazurów, po wojnie kierownik Mazurskiego Uniwersytetu Ludowego w
Rudziskach koło Pasymia, folklorysta, autor książek o tematyce mazurskiej, m.
in. „Opowieści znad mazurskiego Gangesu”.

[warnija]

Przy muzeum przyrodniczym w Krutyni otwarto izbę pamięci Karola Małłka. Przedwojenny działacz ruchu mazurskiego, pisarz i folklorysta był przez kilka lat mieszkańcem tej miejscowości i tutaj zmarł.


Kajakarze na rzece Krutyni (Fot. PrzemysA,aw SkrzydA,o / Agencja Gazeta)

Jak poinformowała Judyta Gencza z Mazurskiego Parku Krajobrazowego w nowej izbie pamięci, którą udostępniono zwiedzającym, zgromadzono przedmioty związane z życiem i twórczością Małłka. Większość ekspozycji zajmują książki, publikacje, dokumenty i fotografie rodzinne tego zasłużonego dla polskości Mazur działacza.

Wśród pamiątek jest wykonana przez niego mapa Krutyni ze spisem dawnych mieszkańców oraz oryginalne meble z jego domu. W pokoju - zaaranżowanym na pracownie pisarską - prezentowane są również archiwalne zdjęcia wsi i rzeki Krutyni, która jest najpopularniejszą trasą spływów kajakowych na Mazurach.

Izba pamięci znajduje się w ośrodku edukacji przyrodniczo-kulturowej, mieszczącym się w dawnej stodole z końca XIX w. Pamiątki po pisarzu prezentowane są w odrębnym pomieszczeniu, w którym kiedyś w sezonie letnim znajdowała się poczta. Wcześniej zajmowały one jedynie niewielką część wystawy w sali tamtejszego muzeum przyrody.

Mazurski pisarz mieszkał we wsi Krutyń w latach 1951-57. Upamiętniono go tablicą na głazie w pobliżu miejscowej szkoły, a jego imieniem nazwano szlak turystyczny prowadzący do leśniczówki Pranie oraz pomnik przyrody - sędziwy dąb rosnący w rezerwacie na wschodnim brzegu Jeziora Mokrego.

Karol Małłek (1898-1969)...

... był działaczem mazurskim, pisarzem i folklorystą. W okresie międzywojennym pracował jako nauczyciel i kierownik szkół na Działdowszczyźnie, działał w Związku Mazurskim. Zbierał opisy mazurskich obrzędów, pieśni ludowe, przysłowia i podania. Publikował prace folklorystyczne, wiersze, felietony i artykuły w "Gazecie Mazurskiej". Był autorem m.in. widowiska "Jutrznia na Gody", "Mazurskiego śpiewnika regionalnego" i Kalendarza dla Mazurów na 1939 rok.

W czasie II wojny - dla uniknięcia niemieckich represji za działalność na rzecz polskości Mazur - ukrywał się pod przybranym nazwiskiem w Warszawie, gdzie pracował jako robotnik.

W 1945 r. pełnił krótko urząd starosty w Działdowie. Potem był prezesem Instytutu Mazurskiego w Olsztynie i kierownikiem Mazurskiego Uniwersytetu Ludowego. Następnie, do przejścia na emeryturę, pracował w kuratorium. Zmarł w Krutyni, jego grób znajduje się na cmentarzu komunalnym w Olsztynie.

...................................................................................................

a wciórko mowam dzianki: