Ekslibris

[madohora]

Wychodzę z założenia, że większość z nas wie co to jest Ekslibris. Niestety wśród młodszego pokolenia na pewno trochę zapomniany, gdyż jest to znak którym oznacza się książki - a wiadomo jak to ostatnio z czytaniem książek bywa - taka nasza wizytówka, że książka należy właśnie do tej a nie innej osoby lub instytucji.
Pozwolę sobie poniżej przytoczyć co na ten temat mówi Wikipedia

[madohora]

Ekslibris, (łac. ex libris – z książek) – znak własnościowy danego egzemplarza książki, najczęściej ozdobny, wykonany w technice graficznej, z imieniem i nazwiskiem właściciela księgozbioru (lub np. stylizowanymi inicjałami), lub z nazwą instytucji. Typowy ekslibris jest małą zadrukowaną karteczką przyklejoną do wewnętrznej strony okładki. W prostszej formie może to być np. pieczątka.
Projektowanie ekslibrisów jest jedną z dziedzin grafiki artystycznej. Ich tworzeniem zajmowało się wielu znanych grafików, rytowników i typografów. Zbieranie ekslibrisów jest jedną z dziedzin kolekcjonerstwa. Organizowane są również wystawy, nieraz nawet poświęcone wyłącznie tej tematyce.
Posługiwanie się ekslibrisem jest uważane za wyraz wysokiego szacunku i dbałości o książki, jak również wysokich potrzeb kulturalnych ich właściciela. Pośrednio ekslibris ma również motywować do podobnej dbałości (i do terminowego zwrotu) osoby, którym dana książka jest wypożyczana. Ekslibris ma również za zadanie zabezpieczanie księgi przed kradzieżą lub zatraceniem. Ekslibris artystycznie wykonany w szlachetnej technice graficznej (drzeworyt, miedzioryt, akwaforta, akwatinta, litografia) podnosi walory artystyczne książki, dając świadectwo bibliofilskiego do niej stosunku. Ekslibrisy wykonane pięknie, lub też należące do znanych osób dodatkowo podnoszą wartość kolekcjonerską danego egzemplarza.

Źródło: Wikipedia

[madohora]

*

[madohora]

W każdej książeczce jest mały znaczek
Dzisiaj takiego już nie zobaczysz
Może to serce, może motylek
Taki maleńki - to tylko tyle
Znaczek to podpis jest właściciela
Miała już taki hrabianka Ela
Tylko u niej to herb rodowy
Taki malutki podpis gotowy

[madohora]

EKSLIBRIS, KTÓREGO UŻYWAŁ JOHN FORREST

Źródło: Wikipedia.pl

[madohora]

HISTORIA EKSLIBRISU W POLSCE
Najstarsze oznaczenia własnościowe na książkach pojawiły się w Polsce w drugiej połowie XIV wieku, na kartach rękopisów. Początkowo znak określał tylko właściciela rękopisu, ale manuskryptu nie zdobił. Owe proste formy oznaczenia własności książki były dwojakiego rodzaju: krótkie odręczne noty właściciela lub dłuższe zapiski, często uzupełniane wiadomością o miejscu sporządzenia lub nabycia rękopisu. Z chwilą, gdy księgi rękopiśmienne przestały być tylko skarbnicą wiedzy, ale stały się dziełem sztuki, pojawiły się piękne iluminacje, znak własnościowy wzniósł się na wyżyny. Pełnił funkcję ochronną, wskazywał właściciela rękopisu, ale ozdobnie namalowany podnosił również wartość iluminowanych kodeksów. Te najstarsze formy znaku własnościowego to herby i gmerki właścicieli rękopisów. Umieszczane były przeważnie na dolnym marginesie pierwszej karty tekstu. Najstarszymi malowanymi znakami własnościowymi z XIV wieku są herby: Bogoria i Szeliga, z I połowy XV wieku: Jastrzębiec, Nałęcz, Ciołek, Dembno. W II połowie XV wieku pojawiło się herbów malowanych znacznie więcej. Do najbardziej znanych należą : Prus III, Poraj, Wieniawa, Dembno, Ogończyk. Zwyczaj ozdabiania ksiąg rękopiśmiennym znakiem książkowym w postaci malowanego herbu trwał przez cały wiek XV. Do najbardziej okazałych zabytków należały rękopisy liturgiczne.
Najstarszym wyobrażeniem ekslibrisu jest motyw heraldyczny. Herby i gmerki właścicieli ekslibrisów, włączane zazwyczaj we floraturę marginalną iluminowanych kodeksów pojawiły się już pod koniec XIV wieku. Przez cały wiek XV znak własnościowy wskazywał właściciela herbem, był nierozerwalnie związany z tekstem książki zarówno treściowo, jak też estetycznie. Wszystkie ekslibrisy malowane XV wieku posiadają jako główny motyw-herb. Ekslibris zaaklimatyzował się w postaci herbów malowanych na rękopisach pergaminowych i papierowych na parę wieków przed wynalezieniem druku. Forma ta stała się zalążkiem późniejszego superekslibrisu i ekslibrisu właściwego, w kształcie ozdobnej kartki. Ozdabianie rękopisów malowanymi ekslibrisami należało do iluminatora. Iluministyczne efekty uzyskiwano przez obfite stosowanie do dekoracji malarskiej plastycznego złota. Obok artystów zakonnych malarstwem książkowym zajmowali się iluminatorzy świeccy.
Badania naukowe nad malowanymi ekslibrisami prowadził w Polsce ks. Leon Formanowicz, kanonik kapituły przy Katedrze Gnieźnieńskiej oraz archiwariusz i bibliotekarz Biblioteki Kapitulnej, kolekcjoner polskich ekslibrisów. Wszystkie zebrane materiały podczas II wojny światowej uległy zniszczeniu, a ks. Formanowicz zginął w obozie w Dachau.

[madohora]

EKSLIBRIS BIBLIOTEKI WILEŃSKIEJ

[madohora]

Ekslibris nazwę swoją wywodzi od wyrazów łacińskich ex libris co dosłownie oznacza z książek. Ten powszechnie używany napis poprzedzający imię i nazwisko właściciela lub nazwę instytucji jest wkomponowany zazwyczaj w odpowiednie tło graficzne symbolizujące charakter zbioru i cechy osobościowe właściciela. W Polsce słowo ekslibris ma swoje bliskoznaczne określenia: znak biblioteczny, znak książkowy lub księgoznak. Czasami w celu określenia specyfiki księgozbioru dotyczącego twórczości jednego autora, miasta bądź regionu napis ex libris zastępuje się czasem nazwą miasta lub nazwiskiem.
Znak własnościowy nakleja się na wewnętrznej stronie okładki książki i do tej pory spełnia on swoją funkcję użytkową stanowiąc integralną część książki.
Ekslibris wywodzi swój rodowód ze starożytnego Egiptu, gdzie ok. 1400 r p.n.e. faraon Amenophis III oznaczał swoje papirusy jasnoniebieskimi tabliczkami fajansowymi z ciemnoniebieskim napisem. Ekslibris ten znajduje się w British Museum w Londynie.
W średniowiecznej Europie przed wynalezieniem druku na rękopiśmiennych książkach - inkubałałach spotykamy malowane herby rodowe, które stanowiły dekoracyjne obramowania okalające margines pierwszej karty tytułowej. Były to protoekslibrisy, które swoją kompozycją dodawały piękna karcie tytułowej iluminowanego manuskryptu. W Polsce malowane protoekslibirisy pochodzą z XIV wieku i stosowane były przez cały wiek XV.

Źródło: "Turystyka i sport w Ekslibrisie" Kazimierz Pątek, Ryszard Bandosz

[madohora]

[madohora]

W miarę rozwoju drukarstwa rolę protoekslibrisu przejmuje superekslibris czyli herb wytłaczany na okładce, stanowiąc element zdobniczy oprawy pergaminowej lub skórzanej.
Właściwie ekslibrisy, to jest ryciny czy napisy sporządzane na osobnych kartkach, pojawiły się na Zachodzie pod koniec XV stulecia.
Powszechnie przyjmuje się, że pierwszy ekslibris powstał w Bawarii ok. 1460 roku i należał do rycerza niemieckiego Benharda von Rohrnacha. Edward Chwalewik w książce "Ekslibrisy polskie XVI- XVII w" jako pierwszego posiadacza znaku książkowego wymienia Hansa Iglera, kapelana klasztornego zmarłego w 1501 roku. Drzeworytowy ekslibris należący do niego przedstawia idącego po murawie jeża z gałązką kwiecia w pyszczku. Jewtim Tomow w bułgarskiej monografii poświęconej ekslibrisowi datuje ten znka na rok ok. 1450.
Polskę wśród krajów europejskich w oznaczaniu książek ekslibrisami wyprzedziły Bawaria - 1460, Szwajcaria - 1498, Francja 1501

[madohora]

[madohora]

Badacze ksiąg i ekslibrisów w zależności od wiedzy i badań nad księgozbiorami podawali różne daty narodzin pierwszego polskiego ekslibrisu. Dopiero na rok przed I wojną światową Józef Korzeniowski, kustosz Biblioteki Jagiellońskiej, zwrócił uwagę na istnienie w zbiorach biblioteki znaku książkowego z 1516 roku należącego do dyplomaty Macieja Drzewieckiego, kanclerza wielkiego koronnego arcybiskupa gnieźnieńskiego.
Znak ten odnalazł dopiero w 1923 roku i szczegółowo opisał w roku następnym Kazimierz Piekarski. Wraz z nim odkrył dodatkowo drugi ekslibris Drzewieckiego, pochodzący z 1517 roku. Wcześniejszy ekslibris przedstawia tarczę herbową ozdobioną pastorałem i infułą. Całość zwieńcza portal renesansowy z kiścią winogron i datą 1516 obok pastorału. Nad drzeworytem widnieje czterowierszowy napis. Analiza czcionki pozwala przypisać ten druk oficynie wiedeńskiej Hieronima Wietora, w okresie bytności Drzewieckiego w 1515 roku w Wiedniu na zjeździe trzech monarchów.
Ekslibris ten jest najwcześniejszym znanym znakiem książkowym w Polsce, w tym pierwszym datowanym. Oba ekslibrisy znajdują się w posiadaniu Biblioteki Jagiellońskiej. Drugi egzemplarz tego znaku znajduje się w Bibliotece Kórnickiej i zdobi "Retorykę" Kallimacha.
W okresie Renesansu powstawały w Polsce liczne księgozbiory a wraz z nimi pojawiały się coraz to nowe ekslibrisy. Pierwszymi bibliofilami oznaczającymi swe księgozbiory drzeworytowymi ekslibrisami byli członkowie panujących rodów królewskich, dostojnicy kościelni i świeccy, profesorowie i wychowankowie Akademii Krakowskiej

[madohora]

JEDEN Z NAJSTARSZYCH EKSLIBRISÓW

[madohora]

[madohora]

W XVII wieku na skutek licznych wojen pojawiło się w Polsce niewiele ekslibrisów. Uległa zmianie technika wykonania, pojawił się dekoracyjny kartusz z napisem w języku łacińskim. W miejsce dotychczasowych drzeworytowych odbitek pojawiły się ekslibrisy w technice miedziorytowej.
Wraz z rozwojem nauki i oświaty w XVIII wieki wzrastała liczba księgozbiorów i właścicieli oznaczających swe książki ekslibrisami. Znak książkowy doby Oświecenia ozdabiał zbiory królów i arystokracji, jak również szlachty i mieszczaństwa. Artyści tworzyli ekslibrisy w wysokiej wartości artystycznej w technice miedziorytowej i akwafortowej, zdarzały się również ekslibrisy podwójne, z których jeden okazalszy umieszczano na wewnętrznej stronie przedniej okładki, drugi zaś mniejszy na tylnej okładce. Przykładem może być znak wykonany przez Mateusza Deischa z 1784 roku dla Tomasza Czapskiego, starosty knyszyńskiego.

[madohora]

[madohora]

W dobie saskiej, w okresie upadku państwa znaleźli się ludzie, którym na sercu leżała troska o zachowanie dla potomnych dzieł piśmiennictwa polskiego. Wśród nich znaczące miejsce przypada referendarzowi koronnemu, biskupowi kijowskiemu Józefowi Andrzejowi Załuskiemu, członkowi rodu, który wielkie ambicje łączył z miłością do nauki i książek. Można powiedzieć, że było o w jednej osobie największym polskim zbieraczem książek i pierwszym polskim bibliofilem, który postawił sobie za zadanie ocalenie od zagłady niszczejących i rozproszonych zabytków piśmiennictwa i drukarstwa polskiego. Jest uważany również za pierwszego kolekcjonera ekslibrisów.
Szybko rozrastająca się biblioteka Załuskiego potrzebowała odpowiedniego lokalu tak dla pomieszczenia jego książek jak i również urzeczywistnieniu się marzenia o oddaniu jej do publicznego użytku. Z pomocą w tym dziele Józefowi Andrzejowi przyszedł starszy brat Andrzej Stanisław, kanclerz wielki koronny, biskup chełmiński i krakowski, który przebudował na bibliotekę pałac Daniłowiczowski.
Uroczyste otwarcie pierwszej publicznej biblioteki braci Załuskich odbyło się w grudniu 1747 roku, o czym doniosła prasa krajowa i zagraniczna. W celu zabezpieczenia zbiorów przed kradzieżami na prośbę Andrzeja Załuskiego w 1752 roku papież Benedykt XIV ogłosił bullę grożącą ekskomuniką każdemu, kto by pod jakimkolwiek pozorem brał bez zezwolenia druk czy rękopis należący do biblioteki imienia Załuskich. Miłość do ksiąg i ekslibrisów sprawiła, że bracia Załuscy do zdobienia zgromadzonych woluminów używali księgoznaków autorstwa Jana Fryderyka Myliusa i Michała Żukowskiego, Józefa Filipowicza. Zapoczątkowali też ich gromadzenie.

[madohora]

[madohora]

W trosce o przyszłość biblioteki Józef Załuski na mocy testamentu spisanego na wygnaniu w Kałudze zabronił dzielenia, rozpraszania i sprzedaży księgozbioru przekazując go w całości. Po śmierci biskupa kijowskiego w 1774 roku biblioteka na mocy zarządzenia króla Stanisława Augusta Poniatowskiego została przekazana pod zarząd Komisji Edukacji Narodowej i jej kasjera komisyjnego Karola Lelewela
Próby uregulowania zasad funkcjonowania biblioteki i korzystania z jej zbiorów zniweczyło wkroczenie Suworowa do Warszawy i rozkaz carycy Katarzyny II, która poleciła przewiezienie jej do Petersburga. Zabiegi o odzyskanie księgozbioru fundacji braci Załuskich znalazły swój finał w Traktacie Ryskim, na mocy którego zostały częściowo zwrócone. Całkowitej zagładzie uległy w czasie II wojny światowej.
W okresie rozbiorów nastąpił upadek zdobnictwa książki oraz zanik twórczości ekslibrisowej, Powstające znaki własnościowe miały postać ozdobnych karteczek z wydrukowanym nazwiskiem bądź nazwą biblioteki. Pojawiły się wprawdzie nowe techniki graficzne ale ekslibrisy przypominały nalepki akcydensowe.
Godnym odnotowania jest fakt iż w okresie utraty państwowości umiłowanie polskiej książki dotarło pod strzechę, gdzie lud skrzętnie gromadził je i przechowywał jako skarb rodzinny. Z tego okresu znane są pierwsze ekslibrisy chłopskie. Autorem i właścicielem tych znaków był Jura Gaydzica, którego eksibrisy są uznawane za najstarsze chłopskie znaki książkowe.
Pod koniec XIX wieku nastąpił renesans zdobnictwa książkowego, w tym sztuki ekslibrisowej. W okresie Młodej Polski ekslibris stał się przedmiotem poszukiwań kolekcjonerskich, pasji zbierackiej. W pogoni za ekslibrisami usuwano je nagminnie z kart książkowych, zacierając bezpowrotnie możliwości odtwarzania historii wielu księgozbiorów i bibliotek. Wtedy to ukuto żartobliwe twierdzenie, że "książka została niepotrzebnie przyklejona do ekslibrisu"

[madohora]

[madohora]

Od początku XX wieku następuje systematyczny rozwój znaku książkowego, wzrasta jego rola i wartość artystyczna, a także zainteresowanie nim kolekcjonerów. W skali ogólnokrajowej odradza się kult zdobienia książek, nawiązanie do drukarskich tradycji polskiej książki okresu Renesansu. Pod wpływem Secesji i rodzinnej sztuki ludowej pojawia się kolorystyczny ekslibris młodopolski charakteryzujący się stylizowaną dekoracyjnością i zawiłą symboliką.
W 1921 roku w Warszawie powstało Warszawskie Towarzystwo Bibliofilów Polskich, a w trzy lata później zawiązało się Towarzystwo Miłośników Ekslibrisów. Ukazywały się specjalistyczne czasopisma poświęcone bibliofilstwu: Ex Libris, Silva Rerum. Obok towarzystw bibliofilskich powstały też stowarzyszenia grafików, które odegrały doniosłą rolę w rozwoju ekslibrisu.
Ogromną rolę w tworzeniu ekslibrisu odegrało Stowarzyszenie Artystów Grafików "Ryt".
Przeznaczeniem ekslibrisu była ochrona i zdobienie książki. Polski znak książkowy osiągnął w tym czasie wysoki poziom artystyczny i był jednym z najlepszych w Europie.
Wybuch II wojny światowej i lata po okupacji nie zdołały zahamować rozwoju ekslibrisu. W tym czasie ukazywały się liczne albumy poświęcone estetyce znaku książkowego, rozprawy o dawnym i współczesnym ekslibrisie. Jerzy Kram opracował ceniony i pożyteczny do dzisiaj "Almanach Ekslibrisu Polskiego XX wieku". Po II wojnie światowej na nowo rozbudziła się potrzeba ozdabiania książek. Na zamówienie powstało wiele znaków, rozszerzył się ruch kolekcjonerski. W rozwoju ekslibrisu przodowały wówczas Warszawa i Kraków a także Wrocław i Toruń.

[madohora]

[madohora]

Gromadzeniu znaku książkowego od początku XX wieku towarzyszyły prace badawcze i przyczynkarskie, liczne wystawy i konkursy będące skarbnicą wiedzy o historii ekslibrisu, technikach graficznych, prawach jakimi winna się rządzić mała grafika.
Autorem pierwszej w Polsce pracy poświęconej ekslibrisowi był Wiktor Witting.
Znanym i cenionym znawcą ekslibrisu jest prof. Andrzej Ryszkiewicz, posiadacz najstarszych polskich księgozbiorów, autor monografii "Ekslibris polski"

[madohora]

[madohora]

Początkowo motywem przewodnim w ekslibrisie był herb, natomiast jeżeli właścicielem księgozbioru był mieszczanin to księgozbiór oznaczano tzw. Gmerkiem.
Na przełomie XIX i XX wieku posiadacze księgozbiorów zlecali artystom grafikom wykonanie ekslibrisów o motywach odpowiadających charakterowi zbioru. Zaś kolekcjonerzy zaczęli organizować swoje zbiory już nie według nazwisk autorów lecz także według motywów.
Różnorodność zainteresowań właściciela jest przyczyną powstawania coraz to nowych motywów w ekslibrisie. Pojawiło się też zainteresowanie sportem i turystyką a to spowodowało rozwój w tym kierunku ekslibrisów - to znaczy o motywach związanych z rodzajem dyscypliny sportowej bądź turystycznej.

[madohora]

[madohora]

Liczną grupę stanowią ekslibrisy przedstawiające fragmenty miast. Wiążą się one zazwyczaj z miejscem pochodzenia właściciela księgozbioru lub miejscem zamieszkania. Ekslibrisy o takiej tematyce prezentują najbardziej charakterystyczne obiekty lub symbole danego miasta.