Noc Świętojańska

[madohora]

Zawiera tradycyjne chronologie prac i odpoczynku w rolnictwie w cyklach rocznych, sezonowych i miesięcznych . Zawiera wiedzę astronomiczno- rolniczą, meteorologiczną i fenologiczną , zdobytą głównie dzięki wieloletniemu doświadczeniu

[madohora]

[madohora]

Pierwszym źródłem, które wymienia bóstwo Kupało, jest Latopis Hustyński pochodzący z XVII wieku:

[madohora]

Współcześni badacze raczej negują istnienie słowiańskiego bóstwa o imieniu Kupało. Według Władimira Toporowa postacie mitologiczne znane z późniejszych źródeł, takie jak Jaryło, Kupała, Pogwizd, Łada, Polel i inne, nie mogą być uważane za bogów. Folklorysta i etnograf Andriej Toporkow stwierdził, że Kupało był tylko świętem ludowym, a uznanie go za bóstwo jest wątpliwe. Według Stanisława Urbańczyka Kupała to „literacka fikcja, uparcie przez mitologów podtrzymywana jako prawda”. Brak jest informacji o bóstwie we wcześniejszych źródłach wspominających obchody Nocy Kupały

[madohora]

[madohora]

Oprócz zmór duszących ludzi, były też zmory duszące kamienie, rośliny (wypijają sok z drzew), wodę, ciernie.
Zmory mogły współpracować z boginkami i czarownicami.
Wierzenia o zmorach można tłumaczyć zjawiskiem paraliżu sennego.

[madohora]

W wielu podaniach zmora pojawia się jako znana we wsi osoba, na przykład czyjaś żona, która skutecznie latami ukrywa swoją prawdziwą naturę. W jej wyglądzie uderzała wtedy siność ust, obwisła dolna warga oraz podpuchnięte lub zapadłe oczy. Zmora-mieszkanka wsi może być zarówno zmorą duszącą ludzi lub zwierzęta, jak i taka duszącą rośliny (np. poprzez conocne wypijanie soku z osiki.

[madohora]

Zmora potrafiła też zmieniać się w rozmaite zwierzęta: kota, kunę, żabę, mysz, a także w przedmioty martwe:
słomka lub trawa (Polska centralna i zachodnia)
kłos zboża, igła (Ziemia Chełmińska)
nić, tasiemka, sznurek, powróz (Wielkopolska, Pomorze, Beskid Śląski)
kłębek nici (Mazury)
pióro (Łowicz)
jabłko, gruszka
bezkształtna, czarna masa (Górny Śląsk)

[madohora]

Człowiek dręczony przez zmorę jęczy, poci się i rzuca się na łóżku, wreszcie jest omdlały, leży jak sparaliżowany. Charakterystyczny był stan człowieka tuż po obudzeniu się: przejmujące uczucie zmęczenia, „bycia gniecionym całą noc”. Gdy osoba zaatakowana przez zmorę budziła się, ta natychmiast uciekała. Niewyspany człowiek jest następnego dnia „blady jak zmora”

[madohora]

Częstym sposobem było położenie snopka/wiązki słomy na łóżku, gdy tymczasem właściciel posłania szedł spać do innego pomieszczenia. Rozgniewana zmora mogła wbić nóż w snopek, po czym nigdy już nie wrócić. Inne zanotowane na terenach Polski sposoby na odpędzenie zmory to np.:

[madohora]

[madohora]

Obchody podobnych świąt związanych z przesileniem znane są wśród wielu innych ludów indoeuropejskich : Białorusinów , Serbów , Słoweńców , Czechów , Bułgarów , Rosjan , Niemców , Austriaków i Anglików . Takie święta znane są jako Ligo wśród Łotyszy , Lita wśród Celtów , Vardavar wśród Ormian i San Juan wśród Hiszpanów .

[madohora]

Nazwa pochodzi od imienia pogańskiego boga płodów ziemi, Kupały. Według polskiego historyka Aleksandra Gejstora słowo to pochodzi od słowa „pływać”, wskazującego na rytualną kąpiel w rzece, pierwszą w roku . Rosyjski filolog Władimir Toporow dostrzegł pochodzenie nazwy święta w indoeuropejskim rdzeniu *kų̄p – „palić, gotować” . Ponadto próbowano prześledzić związek nazwy „Kupala” z indyjskim słowem „kup” („świecić, gniewać się”), „ku” („ziemia”), „pola” („opiekun”), które odnoszą się do pewnego „patrona ziemi” . Według rosyjskiego historyka Borysa Rybakowa święto Iwana Kupały etymologicznie nie jest związane z czasownikiem „kąpać się” (gdyż głównym procesem były zabawy przy nocnym ognisku ), lecz z rdzeniem „kup”, z którego wywodzi się szereg słów oznaczających związek ludzi: „wkupі” , „kupno

[madohora]

[madohora]

W związku z wprowadzeniem w 1918 r. w URL kalendarza gregoriańskiego , ale nie na poziomie Kościoła prawosławnego na Ukrainie , do 2024 r. święto według przynależności chrześcijańskiej przypadało w XX i XXI w. w noc 7 lipca , co znacznie odbiegało od prawdziwego przesilenia

[madohora]

...

[madohora]

Pierwsza pisemna wzmianka o święcie Kupały na Ukrainie znajduje się w Kronice Wołyńskiej (1262), która mówi o wydarzeniach „w wigilię Przesilenia Letniego, w sam dzień Przesilenia Letniego” . Również na graffiti nr 78 w soborze Mądrości Bożej w Nowogrodzie , datowanym na koniec XI — początek XII wieku, widnieje napis: „W Kupał”, aczkolwiek bez kontekstu [?. Uroczystość jest opisana w polskim „Zielniku” (1562) przez Marcina z Użendowa, który napisał: „U nas w noc świętojańską rozpalano ogniska, tańczono, śpiewano, oddawano hołd i modlono się do diabła. Polskie dziewczęta do dziś nie chcą porzucić tego pogańskiego zwyczaju” . Tradycje obchodów zapisane są w „Pieśni ukochanej o nocy Kupały” („Pieśń świętojańska o sobótce”, 1575) Jana Kochanowskiego.

[madohora]

Kupała mogła pojawić się w wyobrażeniach ludowych jedynie jako folklorystyczne uosobienie święta , co znalazło odzwierciedlenie np. w pieśniach . Z kolei w niektórych regionach Rosji święto nazywano Dniem Jarilina , choć możliwe, że z Jarilinem kojarzono również równonoc wiosenną (Nowy Rok). Był to ostatni dzień tygodnia syren . W starożytności wesela organizowano od tego dnia aż do Piotra.

[madohora]

Pod presją chrześcijaństwa, które zwalczało święto Kupały na wszelkie możliwe sposoby, wprowadzając rozmaite zakazy, doszło do syntezy święta pogańskiego z chrześcijańskim świętem Jana Chrzciciela (Prekursora) , obchodzonym ku czci chrztu Jezusa Chrystusa w wodach Jordanu poprzez „kąpiel”. Zmieniwszy treść, pogański obrzęd zachował jednak swoje archaiczne cechy, wśród których najbardziej charakterystyczne są: nacinanie kielicha, rozpalanie ognisk, śpiewanie starożytnych pieśni, przede wszystkim pieśni-nawoływań, takich jak: „Kupalo kupaylo, de ti zivivalo, zivivalo v služavalo, nozivalo v strisi, zivivalo v piryechku, litivalo v zlijechku”. Święto kończyło się skokiem przez ogień, kąpielą i wrzucaniem wieńców do wody, a na koniec spaleniem kukły Kupały i jego żeńskiej odpowiedniczki Mareny (Mariny), albo utopieniem ich w wodzie, albo zakopaniem w ziemi i ukryciem do następnego lata

[madohora]

Współczesne przedstawienia teatralne organizowane w dniu Iwana Kupały odtwarzają dawne obrzędy . Święto to jest najmniej rozwinięte w regionie karpackim, a najbardziej na Polesiu i w centralnej Ukrainie. W przeważającej mierze jego współczesne znaczenie polega na podtrzymywaniu tradycji przodków

[madohora]

[madohora]

Według rekonstrukcji chorwackiego językoznawcy Radoslava Katicicia i etnografa Vitomira Belayi , Marena/Mara jest siostrą i żoną Jaryły, który zabija go co roku za cudzołóstwo, starzeje się, stając się boginią śmierci i odradza się następnej wiosny . Według polskiego historyka Aleksandra Gejstora , Marena jest siostrą Kupały . Na Słobożańszczyźnie uważano ją za starszą syrenę .Podobną postać mają Słowianie zachodni, Marjan .

[madohora]

Po kolacji ustawia się kukłę. Dziewczyna niosąca Marenę milczy, podczas gdy inni śpiewają. Najpierw dziewczęta prowadzą taniec w kółko wokół Kupały; kobiety i mężczyźni nie biorą w nim udziału. Wspólnym działaniem chłopców i dziewcząt jest dekorowanie Kupały i Mareny, czemu towarzyszy śpiew. Na zakończenie uroczystości chłopcy zrywają wieńce z Kupały i budują ognisko, aby spalić kukłę, podczas gdy dziewczęta topią Marenę w rzece. W niektórych miejscach istniał zwyczaj, że chłopcy musieli odebrać dziewczynkom kukłę Mareny i rozerwać ją na kawałki lub wrzucić do rzeki. W ciągu dnia mogli wykonać i zniszczyć kilka Maren

[madohora]

Ognisko Kupały znane jest w szerokiej strefie wschodniosłowiańskiej, obejmującej całą Białoruś , w tym przyległe obszary obwodów smoleńskiego , pskowskiego i briańskiego , północną i centralną Ukrainę oraz południową Rosję ( obwody kurski , woroneski i tambowski ).Paliwem są zazwyczaj gałęzie, ale istnieją folklorystyczne przekazy o spalaniu starych drewnianych przedmiotów, tkanin i zeszłorocznej słomy. Wszystko to niesiono na miejsce ogniska wozem, czasami zaprzężonym w konia, czasami przez chłopca

[madohora]

W obwodzie połtawskim przeskakiwanie ognia poprzedzano skakaniem boso po pokrzywach . Niekiedy, jak w Kupiańsku , pokrzywy całkowicie zastępowały ogień