Doceńmy Polskę

[Gość: adolf]

W każdym kraju można spotkać polonofilów. W czasach komunizmu w krajach
zwanych wtedy "demoludami" sporo ich było wśród krytycznie nastawionych
intelektualistów i dysydentów. Uczono się polskiego, bo zapewniał dostęp do
świata, do informacji. Język polski i polska kultura były rozsadnikiem idei
wolności. Społeczeństwa nie zawsze akceptowały oficjalnie zarządzoną
przyjaźń. Po 1989 r. stosunki z Czechami czy Węgrami nie poprawiły się tak
bardzo, jak można by się spodziewać. Zapanowała dziwna konkurencja, kto jest
bardziej "zachodni", kto najszybciej wyrwie się ze Wschodu. Dla naszych
wschodnich sąsiadów - Litwinów, Ukraińców i Białorusinów - jesteśmy już
Zachodem. Tu sympatia wzrosła, pozytywnie patrzy się na wspólne dziedzictwo
Rzeczypospolitej.
Zdecydowanych polonofobów spotyka się rzadko. Na zachodzie Europy wśród
postaw nieprzyjaznych przeważają raczej hamowane poprawością polityczną
uprzedzenie i skrywane lekceważenie. Wydaje mi się, że największymi
polonofobami są sami Polacy. Pełni kompleksów, zarazem żądni sukcesów,
rzadko szanują się nawzajem. Raczej wstydzą się swego kraju, niż go kochają.
Oczywiście, w żadnym kraju nie brak sceptyków i krytyków. W Polsce jednak
ten sceptycyzm i niewiara obejmuje także klasy, które gdzie indziej są
nośnikiem spontanicznego patriotyzmu. Amerykanie z niższych warstw i z
małych miast są żarliwymi patriotami. To oni walczyli w Wietnamie, gdy
dzieci z klas wyższych na uniwersytetach protestowały przeciw tej wojnie.
Niemcy z warstw niższych, mimo lat publicznego samobiczowania się za
nazistowską przeszłość przez lewicowych polityków i intelektualistów, są
przekonani, że są najbardziej pracowici, efektywni, najlepiej zorganizowani
(choć to już dawno przestało być prawdą), po prostu - lepsi. A ich kraj jest
najlepszym miejscem pod słońcem. Natomiast Polacy często mają negatywny
autostereotyp i zdecydowanie zaniżone oceny swego kraju.
A przecież, mimo wszystkich trudności i negatywnych zjawisk, od 1989 r.
dokonuje się awans Polski i Polaków. Zmienia się nasze miejsce na owej
wyimaginowanej mapie sentymentu i prestiżu. Coraz bardziej przesuwamy się w
stronę ciepłą, kultywowaną, normalną, dodatnio ocenianą. Jeszcze parę
miesięcy temu szokiem kulturowym dla wielu Europejczyków była wiadomość, że
Polacy mają zarządzać jedną ze stref w Iraku, a potem, że Hiszpanie mają się
znaleźć pod polskim dowództwem. Teraz jednym tchem mówi się o Polsce i
Hiszpanii. Mówi się krytycznie, ale fakt, że postrzegani jesteśmy w jednej
kategorii z Hiszpanią, sam w sobie jest wielką europejską rewolucją
świadomościową. Przecież jeszcze na początku lat 90. na konferencjach
naukowych przyjmowano z niedowierzaniem wiadomość, że Polska chciałaby
zostać członkiem NATO.
Powoli wracamy na miejsce nam należne. I jest to powód do dumy. Tym bardziej
że nikt niczego nie dał nam za darmo. Demokracji nie przynieśli nam Niemcy,
wolności - Francuzi, a poprawy sytuacji materialnej - Unia Europejska.
Polska, mierzona normalnymi miarami, a nie utopijnymi wyobrażeniami o
Europie czy Ameryce, jest krajem, który może przysparzać radości, prestiżu,
zasługiwać na ciepłe uczucia. Mamy Kraków - miasto kultowe na europejską
skalę. Warszawa tętni życiem. Odbudowaliśmy Wrocław i Gdańsk. Cudzoziemcy,
którzy przełamali barierę języka, wiedzą, jak żywe jest polskie życie
intelektualne. Mamy niezwykle inteligentnych młodych ludzi, często bijących
na głowę studentów niemieckich czy nawet amerykańskich. Zasługują oni na
znacznie lepsze uniwersytety. Wszyscy zasługujemy na znacznie lepsze państwo
i znacznie sprawniejszą gospodarkę. Lecz jeśli chcemy zmian, polubmy,
doceńmy i szanujmy siebie. Doceńmy Polskę. Pielęgnujmy nasze cnoty i zalety.
A innych lubmy bez przymilania się, bez niewolniczej imitacji i wymachiwania
białą flagą. Wtedy i oni nas bardziej polubią.

[lech_niedzielski]

Transformacja ustroju politycznego Polski w latach 1944-1948
prof. dr hab. Stanislaw Ciesielski

Rozważania o transformacji ustrojowej dokonanej w Polsce w latach 1944-
1948 wymagają poczynienia kilku uwag istotnych dla zakresu dalszych refleksji.
Sprawa pierwsza to ustalenie co stanowi punkt wyjścia procesu transformacji,
czy też mówiąc inaczej - jaki stan ustroju politycznego będzie brany pod uwagę
jako to, co transformacji podlegało. Wbrew pozornej oczywistości tytułowego
sformułowania możliwe są tu co najmniej dwa ujęcia. Pierwsze mieć będzie na
uwadze transformację dokonaną pod hegemonią komunistów w stosunku do stanu
sprzed uchwycenia przez nich władzy, a zatem punktem odniesienia czynić będzie
ustrój Polski przedwrześniowej (ze zmianami dokonanymi w nim w czasie wojny).
Ujęcie drugie stanowić może odpowiedź na pytanie: jaki był i jakim
przeobrażeniom ulegał ustrój polityczny Polski już pod rządami obozu
zdominowanego przez komunistów. Nie przeciwstawiając tu bynajmniej tych ujęć i
nie przesądzając różnic w ich konkluzjach, trzeba wskazać, że wyznaczają one
odmienne perspektywy postrzegania problemu: w pierwszym wypadku system budowany
po 1944 r. zostaje zestawiony z systemem z gruntu komunistom obcym,
postrzeganym przez nich jako przedmiot negacji i odrzucenia; w drugim wypadku
uwaga badacza koncentruje się na tym, co działo się w obrębie systemu, którego
kształt w decydującym stopniu wyznaczali komuniści.
Gdy latem 1944 r. komuniści i ich sojusznicy-satelici na wyzwolonych spod
okupacji niemieckiej terenach rozpoczynali budowę organizmu państwowego
formalnie obowiązywały tam regulacje II Rzeczypospolitej, bowiem okupacja nie
położyła kresu istnieniu państwa polskiego, jego instytucji i zasad
ustrojowych. Legalne władze państwowe działające na obczyźnie i w okupowanym
kraju, jakkolwiek w znacznej części wywodziły się z przedwojennej opozycji,
stały na stanowisku ciągłości konstytucyjnej państwa, jednocześnie wielokrotnie
deklarując, iż o przyszłym ustroju politycznym i społeczno-gospodarczym naród
swobodnie zadecyduje po wojnie (1). Ośrodki partyjne i międzypartyjne
stanowiące bazę tych władz w czasie wojny prowadziły prace programowe
zmierzające do nowych regulacji ustrojowych po usunięciu okupantów. Ich
najogólniejszą przesłanką było zapewnienie państwu trwałej niepodległości i
stabilności. Na lewicy oraz wśród ugrupowań centrowych silne było dążenie do
demokratyzacji ustroju zarówno w sensie politycznym, jak i społeczno-
ekonomicznym. Część tych projektów o socjalistycznej i ludowcowej inspiracji,
cechował spory radykalizm społeczny, jednakże zakorzenione one były w
demokratyczno-parlamentarnej tradycji myśli politycznej i w zasadzie
respektowały zasady legitymizmu, jakkolwiek wprost do konstytucji kwietniowej
się nie odwoływały.
Ustanowienie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, a w pewnym sensie
już powołanie do życia Krajowej Rady Narodowej - która sama siebie uznała za
organ władzy, powołując się przy tym na wolę najszerszych mas społeczeństwa
polskiego (2) - stanowiło złamanie dotychczasowych zasad ustrojowych. Jest
tutaj rzeczą raczej drugoplanową czy złamanie owo miało charakter aktu
rewolucyjnego, jak utrzymywała dawniejsza literatura o opcji prokomunistycznej,
czy było formą obcej ingerencji, jak twierdzili przeciwnicy komunistów.
Odczuwając jednak najwyraźniej potrzebę legitymizacji nie tylko poprzez
swoiście definiowane racje narodowe (3), ale także przez nawiązanie do
wcześniejszej formy państwa, komuniści odwołali się do konstytucji z 1921 r.
Manifest PKWN stwierdzał: "Krajowa Rada Narodowa i Polski Komitet Wyzwolenia
Narodowego działają na podstawie konstytucji z 17 marca 1921 roku, jedynie
obowiązującej konstytucji legalnej, uchwalonej prawnie" (4). Był to zapis w
oczywisty sposób sprzeczny z przywoływaną konstytucją, ta bowiem nie
przewidywała istnienia KRN i PKWN, ani nawet możliwości powstanie tego rodzaju
instytucji, nie mogły zatem one działać na jej podstawie. Ponieważ względów
praktycznych, i z powodów doktrynalnych niemożliwe było mechaniczne
przywrócenie obowiązywania ustawy zasadniczej z 1921 r., przeto jako podstawę
ustroju nowej Polski wskazano jedynie jej "główne założenia", nie precyzując
zresztą co to miało oznaczać. Przez wiele lat toczono później spory prawne i
polityczne o sens tego sformułowania i o zakres obowiązywania konstytucji
marcowej w powojennej Polsce (5). Rację jednak miał Konstanty Grzybowski,
zwracając uwagę na dwa istotne momenty: 1) sformułowania Manifestu PKWN nie
były normą prawną, a jedynie deklaracją, iż kompetencje i sposób działania
organów państwowych "będą mniej więcej odpowiadały kompetencjom, sposobowi
działania i wzajemnemu stosunkowi analogicznych organów z konstytucji marcowej"
oraz 2) "Konstytucja marcowa obowiązuje nie dlatego, że została nielegalnie
uchylona [...], ale dlatego, że taka jest wola nowych rządzących. Mamy do
czynienia z pierwotnym powstaniem nowej władzy, a nie z powstaniem jej
pochodnym, opartym na istniejącym i formalnie obowiązującym (choć gwałtem
usuniętym) porządku prawnym" (6). Ustawodawstwo KRN wielokrotnie przy tym
popadało w sprzeczność z konstytucją marcową i jej zasadami tak istotnymi, jak
zasada zwierzchnictwa narodu czy podziału władzy państwowej. Odwołanie do
konstytucji marcowej umożliwiało natomiast przechodzenie do porządku nad
kwestią norm konstytucji kwietniowej, a zwłaszcza uprawnień instytucji przez
nią ustanowionych. Komuniści i ich sojusznicy-satelici, uznawszy (m.in. w
Manifeście PKWN) konstytucję z 1935 r. za nielegalnie narzuconą, a
więc "bezprawną", nadto "faszystowską" w swej treści, z proklamacji tej czynili
doniosłą przesłankę odmawiania prezydentowi Rzeczypospolitej, rządowi polskiemu
oraz jego agendom prawa do wykonywania władzy (7). Miało to bezpośredni związek
z prowadzoną podówczas walką polityczną o sposób rozstrzygnięcia sprawy
polskiej. W toku negocjacji moskiewskich ze Stanisławem Mikołajczykiem jednym z
poruszanych problemów było pytanie kto i na jakich zasadach powoła nowy rząd
polski (8). Powierzenie tego zadania prezydentowi RP w myśl propozycji
polskiego premiera było dla komunistów nie do przyjęcia nie tylko dlatego, że
wiązało się z przyznaniem im w gabinecie statusu, jaki później w rządzie
jedności narodowej miało PSL, ale przede wszystkim dlatego, że wpisywało ich w
porządek prawno-ustrojowy, którego nie zamierzali respektować i w ramach
którego słusznie nie widzieli szans na realizację swych zamysłów. Organy tego
porządku - a także ludzie będący ich funkcjonariuszami - od początku znajdowały
się po drugiej stronie barykady i były przez komunistów zwalczane. Odrzucając
konstytucję z 1935 r., jako nielegalnie narzuconą społeczeństwu, można było
nawiązywać do oskarżeń wysuwanych wobec obozu sanacyjnego przez przedwrześniową
opozycję, odwoływać się do postaw jej zaplecza społecznego. Przede wszystkim
zaś przynajmniej pozór legalizmu zyskiwała usilnie propagowana teza, iż polskie
władze państwowe działające na podstawie owej "bezprawnej" konstytucji
stanowiły władzę "nielegalną" i "samozwańczą". Dotyczyło to głównych instytucji
cywilnych, istniejących na terenie kraju w podziemiu i ujawniających się wraz z
likwidacją okupacji niemieckiej, i instytucji wojskowych, tzn. Armii Krajowej,
a następnie Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj.
Następne zagadnienie wiąże się z pytaniem o charakter interesującej nas
tu cezury końcowej i o stan ustroju politycznego Polski w tym momencie.
Odpowiedź na pierwszą część tego pytania musi przy tym brać pod uwagę zarówno
wymiar doktrynalny, jak i materialny dokonywanych do 1948 r. przeobrażeń. Rok
1948 r. tylko częściowo i tylko z pewnego punktu widzenia może być uznany za
przełomowy ze względów ustrojowych. Zakres tego uznania zależny jest od
rozpoznania konstyt

[lech_niedzielski]

Zakres tego uznania zależny jest od rozpoznania konstytutywnych cech systemu
politycznego budowanego od lipca 1944 r. pod przewodem komunistów, a z tego
wynikać z tego musi dyrektywa wskazania doktrynalnego celu ustrojowego, do
materializacji którego ci ostatni zmierzali.
Nie może budzić wątpliwości, że punktem odniesienia wszelkich zamierzeń
ustrojowych PPR był system radziecki (9) - jedyny zrealizowany wzorzec ustroju
socjalistycznego, a jak niekiedy się sądzi w ogóle jedyny możliwy do
zrealizowania (10). Było tak niezależnie od tego czy i w jakim stopniu
poszczególni działacze (czy ich grupy) skłonni byli mechanicznie kopiować ten
wzorzec w Polsce. W interesującym nas tu okresie niektórzy działacze PPR z jej
sekretarzem generalnym Władysławem Gomułką na czele głośno mówili o "polskiej
drodze do socjalizmu". Bez obawy popełnienia większego błędu można jednak
stwierdzić, iż w haśle tym akcent padał na słowo droga, a nie na słowo
socjalizm. Dyskusje toczone wewnątrz elit przywódczych PPR wskazywały, że nie
było pełnej zgodności co do interpretacji charakteru przemian już dokonanych i
dokonywanych w Polsce, ich zgodności z radzieckimi wzorami i doświadczeniami.
Kontrowersje wywoływał sens pojęcia "demokracja ludowa" i jego odniesienie do
dyktatury proletariatu (11). Odmiennie widziała te kwestie przynajmniej część
działaczy PPS (12), ale niezależnie od ich wkładu intelektualnego w koncepcję
socjalizmu, ostatecznie nie oni rozstrzygali o praktycznych posunięciach.
Naczelną zasadą ustroju politycznego realizowaną przez komunistów w Polsce
od 1944 r., choć przed 1948 r. rzadko publicznie artykułowaną, była hegemonia
partii marksistowsko-leninowskiej (13). To partia owa - a PPR rezerwowała
wyłącznie dla siebie miano takiej właśnie partii (14) - miała wytyczać kierunki
rozwoju politycznego i społeczno-ekonomicznego kraju zgodnie z przyjętym przez
siebie celem - zbudowaniem społeczeństwa socjalistycznego. Ona tylko uprawniona
była do interpretowania tego celu, określania metod i tempa jego realizacji,
wyznaczania grup i osób odpowiedzialnych za wykonywanie zadań na tej drodze.
Wyjątkowo otwarcie i jednoznacznie przedstawił to Gomułka na wrześniowym plenum
KC PPR w 1946 r.: : "Rzecz jasna, że tych wszystkich przemian nie byłoby, tak
samo, jak nie byłoby pogłębienia, ustalenia tego reżimu, który dziś istnieje,
gdyby nie nasza partia. Wszystko to jest wyłącznie zasługa naszej partii,
wszystko to mamy do zawdzięczenia temu, że nasza partia posiada hegemonię.
Gdyby nie ten warunek, nie mogłoby być mowy o ustanowieniu istniejącego reżimu
politycznego, a jeszcze mniej o jego utrzymaniu. A zatem Polska może kroczyć po
drodze rozwoju, Polskę można poprowadzić do ustroju socjalistycznego tylko pod
jednym warunkiem, a mianowicie, gdy rolę hegemona, rolę przodownika obozu
demokratycznego spełniać będzie nasza partia" (15). Działaniu partii miały być
podporządkowane instytucje państwa, spełniając funkcje służebne i wykonawcze.
To partia komunistyczna, a nie instytucje państwa realnie wytyczała cele i
kierunki działania państwa. Partia sprawowała wobec tych instytucji
zwierzchnictwo od zewnątrz i od wewnątrz, poprzez swoich członków i komórki
zainstalowane w tych instytucjach, ale równocześnie nie przyjęto norm prawnych
regulujących tę zależność. Formami swymi instytucje te mogły nawiązywać do
systemu demokracji parlamentarnej, faktycznie ich treść była zmieniana.
Dotyczyło to tak podstawowych instytucji jak parlament, rząd, samorządy, wymiar
sprawiedliwości, aparat przymusu. Oczywiście na przestrzeni lat 1944-1948
zaszły pod tym względem pewne zmiany. Od lipca 1944 r. do czerwca 1945 r.
pozycja PPR w systemie władzy była pozycją hegemona. Po porozumieniu
moskiewskim i utworzeniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej sytuacja nieco
się zmieniła, ale trudno tę zmianę uznać za zasadniczą: pojawienie się
specyficznej opozycji uczestniczącej jednak formalnie w sprawowaniu władzy nie
wyeliminowało faktycznego zwierzchnictwa PPR wobec instytucji państwa, a co
najwyżej w przypadku niektórych z nich (i to nielicznych) nieco ją ograniczyło.
W rządzie, KRN i w aparacie administracyjnym obecni byli przedstawiciele sił
politycznych niezależnych od komunistów, ale wpływ Mikołajczyka i jego
stronników na decyzje ustrojowe i ważniejsze posunięcia polityczne był nader
ograniczony (mechanizm podejmowania tych decyzji zasługuje zresztą bez
wątpienia na odrębną analizę). Być może trafniejsze dla okresu od połowy 1945
r. do 1947 r. byłoby określanie pozycji PPR w systemie władzy mianem dominacji,
a nie hegemonii (16).
W polskich warunkach partia komunistyczna nie stawiała wówczas przed sobą
zadania pełnej monopolizacji sceny politycznej w tym sensie, iżby zniknąć z
niej miały wszelkie inne ugrupowania. Charakterystyczne było natomiast
zakreślenie wyraźnych ram ich działania. Przemawiając na I zjeździe PPR w
grudniu 1945 r. Gomułka ujął to następująco: "Za skarb bezcenny uważamy ten
klimat polityczny, który wytworzył się między partiami wchodzącymi w swoim
czasie w skład PKWN. Za zdobycz bezcenną polskiej demokracji uważamy odrodzenie
tych partii na nowej podstawie, na podstawie rewizji ich przeszłości. [...]
Dlatego szanując różnice ideologiczne i programowe poszczególnych partii,
bronić będziemy tego klimatu polskiej demokracji, jako gwarancji jej siły i
zwycięstwa; dlatego bronić jej będziemy przed przesączaniem się miazmatów
przedwrześniowych, które w prostej linii prowadza do tego, by przekształcić
partie demokratyczne w narzędzie reakcji, prowadzą do rozkładu demokracji"
(17). PPR akceptowała nawet - przynajmniej do czasu - istnienie ugrupowań
opozycyjnych, wszelako spełniających określone warunki. Natomiast od początku
wykluczono istnienie partii politycznych, którym przypisano atrybut
reprezentowania interesów klas wywłaszczanych w toku zasadniczych przemian
ekonomicznych. Posługiwano się wobec tych ugrupowań rozmaitymi etykietkami, nie
stroniąc od nazywania ich nawet faszystowskimi. Sekretarz generalny PPR w
czerwcu 1946 r. tak wyjaśniał to swoim partyjnym towarzyszom: "Nie znaczy to,
że w warunkach polskich założyliśmy możliwość istnienia opozycji, partii, która
by reprezentowała interesy wywłaszczonych warstw wielkokapitalistycznych. Myśmy
w Manifeście Lipcowym powiedzieli, że w Polsce dla tego rodzaju partii miejsca
nie będzie, czyli założywszy istnienie pewnej opozycji w Polsce, zakreśliliśmy
jej pewne ramy, w których może istnieć i obracać się. Ta opozycja nielegalna,
faszystowska, która istniała od pierwszej chwili w naszych warunkach, skazana
jest na zniszczenie [...]" (18).
Kierownictwo PPR dzieliło istniejące w kraju siły polityczne na trzy
zasadnicze kategorie: 1) "siły ludowe, konsekwentnie demokratyczne",
zmierzające do socjalizmu, 2) siły "liberalno-ludowe" i "liberalno-
burżuazyjne", 3) ugrupowania "reakcyjno-faszystowskie" (19). Te ugrupowania i
ośrodki polityczne, które zyskały kwalifikację do ostatniej grupy pozbawiono od
razu możliwości legalnego działania. Warto jednak zwrócić uwagę, iż prawa do
legalnej działalności odmówiono także ugrupowaniu, któremu tego rodzaju szyldu
przypisać w żaden sposób nie było można, a mianowicie Polskiej Partii Socjalno-
Demokratycznej, której pragnął utworzyć Zygmunt Żuławski. Zawęziwszy w ten
sposób zdecydowanie spektrum istniejących partii politycznych, następnie PPR
dążyła do zwasalizowania lub wyeliminowania zalegalizowanych rzeczywistych i
potencjalnych przeciwników (PSL i SP). Jeszcze w końcu 1945 r. Gomułka
wskazywał, że o ile siły te konsekwentnie nie poprą PPR i jej linii
politycznej, to nieuchronnie będą musiały staczać się na pozycje współpracy
z "reakcją" (20). W kontekście dyrektywy nieubłaganej walki z ową "reakcją",
którą komuniści od początku konsekwentnie realizowali, perspektywa eliminacji

[lech_niedzielski]

Gomułka wskazywał, że o ile siły te konsekwentnie nie poprą PPR i jej linii
politycznej, to nieuchronnie będą musiały staczać się na pozycje współpracy
z "reakcją" (20). W kontekście dyrektywy nieubłaganej walki z ową "reakcją",
którą komuniści od początku konsekwentnie realizowali, perspektywa eliminacji
tych ugrupowań nie mogła budzić wątpliwości. Z całą ostrością stanowisko to
zaprezentowano zresztą Mikołajczykowi w toku rozmów w sprawie bloku wyborczego
(21). Trzecim kierunkiem działania komunistów w zakresie "porządkowania" sceny
politycznej było dążenie do marginalizacji sojuszników. Każdy z tych kierunków
charakteryzował się pewną specyfiką form i metod postępowania. Nie pretendując
tu do ich pełnej charakterystyki, warto jednak np. wskazać, iż
wobec "zalegalizowanych" przeciwników z całą bezwzględnością zastosowano
szeroki wachlarz metod administracyjnych, w tym przemoc fizyczną posuniętą do
zabójstw, ale co najmniej równie ważne były rozmaite zabiegi socjotechniczne,
zmierzające do pozbawienia ich bazy społecznej, wewnętrznej dekompozycji,
złamania woli oporu. SL i SD kontrolowano od początku, m.in. za pomocą
rozbudowanego systemu tzw. wtyczek usytuowanych zarówno w gremiach
kierowniczych, jak i w terenie. Ugrupowania te w istocie nie stanowiły żadnego
zagrożenia dla hegemonii komunistów, a przeciwnie - poprzez oddziaływania
środowiskowe hegemonię te ułatwiały. Odmiennie rysowała się metoda działania
wobec PPS, która będąc sojusznikiem, i to najsilniejszym, zarazem postrzegana
była przez kierownictwo PPR jako konkurent, a momentami wręcz jako przeciwnik.
Poniekąd było to zresztą uzasadnione, zwłaszcza postawami wcale licznej części
działaczy średniego i niskiego szczebla. Zarówno ze względów doktrynalnych, jak
i praktycznych PPS musiała zniknąć z polskiej mapy politycznej, a ukoronowaniem
specyficznego postępowania komunistów wobec tej partii było tzw. zjednoczenie
ruchu robotniczego (22). Co by o tym zjawisku nie powiedzieć, miało ono
doniosłe znaczenie ustrojowe, przede wszystkim z uwagi na wspomniana zasadę
hegemonii partii marksistowsko-leninowskiej. I jest to ważki argument za
traktowaniem roku 1948 jako momentu znaczącego z punktu widzenia przemian
ustroju politycznego Polski.
Zasada kierowniczej roli partii marksistowsko-leninowskiej przekładała
się na rzeczywistość polityczną na wiele sposobów. Kwestią podstawową było
wykluczenie perspektywy oddania władzy przez tę partię, wyrażone ekspresis
verbis w znanej wypowiedzi Gomułki (23). Była to fundamentalna zasada nowego
ładu politycznego, której przyjęcie oznaczało drastyczne ograniczenie reguł
swobodnej walki politycznej, kreowania władz państwowych poprzez akty wyborcze
oraz rzeczywistej kontroli społecznej nad elitami władzy. Pociągała za sobą
faktyczne zignorowanie mandatu społecznego wyrażanego w tradycyjnych formach
demokracji parlamentarnej. Ponieważ równocześnie nie rezygnowano z form
parlamentarnych i instalowano formalnie przedstawicielski system władzy,
nieuniknione było dopuszczenie fałszerstw wyborczych jako metody realizacji
wspomnianej zasady. Zwraca uwagę, iż nawet wśród działaczy PPS zdobyło sobie
prawo obywatelstwa szczególne nastawienie do wyborów parlamentarnych. Już po
ich sfałszowaniu Julian Hochfeld, akceptując to, co się stało, stwierdzał: "nam
tych wyborów przegrać nie wolno, bo to byłaby katastrofa dla kraju, a
odpowiedzialne ruchy polityczne nie mogą pozwolić sobie na luksus
pięknoduchostwa" (24). Fałszerstwo wyborcze w imię ugruntowania tzw. władzy
ludowej stawało się w istocie - wbrew nadziejom socjalistów pokroju Hochfelda -
dopuszczalną normą a nie złamaniem normy, stawało się więc rozwiązaniem
systemowym. Wykluczenie ewentualności oddania władzy zdecydowanie ograniczało
realizację demokratycznych praw obywatelskich, nawet jeśli formalnie pojawiały
się one w deklaracjach politycznych, bądź zapisach ustawowych. Dyrektywą dla
aparatu państwowego było hasło: "Nie ma demokracji dla wrogów demokracji", przy
czym to siła kierownicza, a ściślej jej elita decydowała o tym, kto jest, a kto
nie jest wrogiem demokracji, wobec kogo zatem następuje wyłączenie
standardowych uprawnień. Wbrew oczekiwaniom w omawianym tu okresie wachlarz
owych wyłączeń bynajmniej się nie zmniejszał.
Wspomniane wykluczenie oddania władzy niosło w konsekwencji drastyczne
ograniczenie mechanizmów właściwych tradycyjnym systemom parlamentarnym.
Ścieranie się przeciwstawnych sił politycznych przy takich założeniach musiało
być postrzegane jako zjawisko zagrażające reżimowi. Gdy nie było jeszcze
możliwe pełne wyeliminowanie tego zjawiska, komuniści starali się je
przynajmniej ograniczyć nie dopuszczając do legalnej działalności niektórych
ugrupowań, krępując swobodę działania innych, forsując ideę bloku wyborczego.
Zapewniwszy sobie stabilizację panowania, przystąpili zaś do całkowitego
usuwania rzeczywistej konkurencji między ugrupowaniami politycznymi, także
sojuszniczymi. W połowie 1947 r. praktycznie zakończył się spór programowy
między PPR a PPS i w interesującym nas okresie było to zamknięcie publicznej
konfrontacji różnych programów politycznych, wizji ustrojowych i propozycji
metod działalności politycznej (25). Samo kwestionowanie przywództwa partii
marksistowsko-leninowskiej, a nie dopiero działanie na rzecz odebrania jej
władzy, stawało się ostatecznie przestępstwem.
Niektórzy historycy skłonni byli przypisywać PPR początkową wolę
realizacji możliwie szerokiego porozumienia społecznego w imię zasady: "kto nie
jest przeciwko nam, jest z nami". Dopiero opór materii społecznej, a przede
wszystkim dyrektywy Stalina miały skłonić ich do zaostrzenia kursu, co
przybrało postać tzw. zwrotu październikowego. Tak kategoryczne stawianie tego
problemu nie wydaje się jednak zasadne. Nie ulega wątpliwości, że Stalin
naciskał na kierownictwo PPR w kierunku zwiększenia stopnia sterroryzowania
społeczeństwa, zasadnie chyba obawiając się, że w innym przypadku mogą powstać
kłopoty z ustabilizowaniem władzy komunistów w Polsce. Warto jednak zauważyć,
że wiele posunięć w tym kierunku PPR wykonała jeszcze przed wizytą swych
liderów w Moskwie i przed sławetna reprymendą ze strony kremlowskiego
dyktatora. Faktycznie bowiem partia ta od początku sprawowania władzy stała na
gruncie trwałej i bezwzględnej eliminacji wszystkich sił i ośrodków, które nie
mieściły się w promowanej przez nią formule ustrojowej. Dał temu później wyraz
Gomułka w przytaczanej wyżej wypowiedzi na plenum KC w czerwcu 1946 r., ale
wystarczy choćby prześledzić poczynania legislacyjne z sierpnia i września 1944
r. by tezę tę uznać za zasadną. 31 sierpnia wydany został dekret "O wymiarze
kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się
nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego". Aczkolwiek
do procesów żołnierzy i działaczy polskiego podziemia niepodległościowego
oskarżanych z tego właśnie dekretu doszło dopiero później (najgłośniejszą stała
się sprawa Emila Fieldorfa), to jednak traktowanie przez propagandę PKWN rządu
polskiego na obczyźnie, jego krajowych ekspozytur oraz AK jako pomocników
Hitlera czy narzędzia faszystowskich Niemiec nie pozostawiała wątpliwości
przeciw komu będzie używana penalizacja zdrady narodowej. Do sądzenia tych
przestępstw dekretem z 12 września 1944 r. powołano sądy specjalne. Dekret ów
stwierdzał m.in. niewymagalność uzasadnienia aktu oskarżenia i wykluczał
sprzeciw wobec tegoż aktu. 23 września - również na mocy dekretu PKWN - wszedł
w życie Kodeks Karny Wojska Polskiego. Obejmował on m.in. zbrodnie stanu takie
jak: usiłowanie pozbawienia państwa polskiego niepodległego bytu lub części
terytorium, usiłowanie zmiany ustroju przemocą, działania przeciw jedności
sojuszniczej Polski z państwem sprzymierzonym, publiczne znieważanie i
wysz

[lech_niedzielski]

Obejmował on m.in. zbrodnie stanu takie jak: usiłowanie pozbawienia państwa
polskiego niepodległego bytu lub części terytorium, usiłowanie zmiany ustroju
przemocą, działania przeciw jedności sojuszniczej Polski z państwem
sprzymierzonym, publiczne znieważanie i wyszydzanie ustroju państwa,
pochwalanie faszyzmu i tworzenie organizacji faszystowskich. Każda z tych
zbrodni zagrożona była karą śmierci. Kodeks poprzez ogarnięcie tak szerokiego
zakresu działań uznawanych za przestępcze przy jednoczesnej znacznej swobodzie
interpretacji sensu poszczególnych zapisów mógł stanowić - i jak pokazała
praktyka stanowił - instrument karania osób uprawiających działalność
polityczną sprzeczną z linią PKWN. Tego samego dnia weszło w życie "Prawo o
ustroju sądów wojskowych i prokuratury wojskowej". Oba te dekrety przewidywały
możliwość objęcia ich działaniem także osób cywilnych, a wbrew zapisom drugiego
z nich sprawy polityczne wobec cywilnych obywateli podlegały tym sądom nie
tylko do końca wojny, ale aż do 1955 r. (26) Ukoronowaniem zainicjowanego w
sierpniu procesu przekształcania prawa karnego w instrument władzy politycznej
stał się osławiony dekret o ochronie państwa z 30 października 1944 r. Dekret
penalizował działania takie jak: tworzenie organizacji mających na celu
obalenie demokratycznego ustroju pastwa i uczestnictwo w nich lub udzielanie im
pomocy, utrudnianie realizacji reformy rolnej lub nawoływanie do takich czynów,
zamachy na polskie jednostki wojskowe i jednostki armii sprzymierzonych,
działania o charakterze sabotażu i dywersji, posiadanie i handel aparatami
radiowymi, tworzenie związków mających na celu przestępstwo i przynależność do
takich związków, zabór mienia przy użyciu broni lub groźby jej użycia,
uchylanie się od świadczenia osobistego lub rzeczowego oraz utrudnianie takich
świadczeń, zaniechanie doniesienia władzom o wymienionych przestępstwach
niezwłocznie po uzyskaniu o nich informacji. Z wszystkich jedenastu artykułów
dekretu, obejmujących zarówno przestępstwa polityczne i przeciw porządkowi
publicznemu, jak i gospodarcze, można było wymierzyć karę śmierci. Przestępstwa
objęte dekretem październikowym objęte były kompetencją sądownictwa wojskowego,
a dochodzenie w tych sprawach prowadziły urzędy bezpieczeństwa publicznego. W
listopadzie 1945 r. dekret ów został zastąpiony dekretem o przestępstwach
szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa, w którym rozszerzony
został jeszcze wachlarz przestępstw zagrożonych drakońskimi karami i
podlegających sądownictwu wojskowemu. Wreszcie w czerwcu 1946 r. wprowadzony
został tzw. mały kodeks karny, konsumujący większość przepisów wymienionych
dekretów i nadający im trwały charakter. Ustawodawstwo to, które słusznie bywa
określane mianem ustawodawstwa stanu wyjątkowego (27), czerpało bez wątpienia
inspirację z osławionego 58 artykułu kodeksu karnego Rosyjskiej Federacyjnej
Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Miało to nie tylko swoistą wymowę w
odniesieniu do problemu polskiej suwerenności, ale wskazywało także na
konsekwentne włączanie - na wzór radziecki - prawodawstwa karnego i
administracyjnego w orbitę działań stricte politycznych i podporządkowanie ich
zadaniu zniszczenia przeciwników politycznych i ich społecznego zaplecza.
Dotyczyło to wszystkich sił i ośrodków uznanych za wrogie, niezależnie od ich
oblicza społecznego i politycznego, od tego czy były prawicowe, czy lewicowe.
Lata 1944-1948 były z tego punktu widzenia okresem nie tyle ewolucji założeń,
co zmiany warunków, w jakich założenia te urzeczywistniano. Latem 1948 r.
odsunięto od władzy (a później represjonowano) tych, którzy ów program
realizowali, okazało się bowiem, że proponowane przez nich tempo i zakres
dalszych poczynań nie odpowiadały nowym warunkom.
Dopuszczenie metod administracyjnych oraz przemocy jako środków walki
politycznej miało oczywisty wymiar ustrojowy, nawet jeśli towarzyszyło temu -
zwłaszcza ze strony PPS - eksponowanie przejściowości takiego postępowania, a
poniekąd i wstrętu do nich. Sankcjonowanie tego poprzez odwołania do "logiki
rewolucji", interesu szerokich mas itp. właśnie ten ustrojowy wymiar
podkreślało. Nie miejsce tu na szczegółową analizę form i zakresu stosowania
metod administracyjnych i policyjnych czy też wprzęgnięcia aparatu państwa w
mechanizm terroryzowania społeczeństwa. Trzeba jednak stwierdzić, że zjawiska
te nie miały charakteru incydentalnego, przypadkowego, lecz stanowiły
ideologicznie uzasadniany składnik systemu, współdecydujący o jego obliczu.
Zasada hegemonicznej roli partii marksistowsko-leninowskiej musiała być
zakotwiczona w doktrynalnej wykładni określonego interesu społecznego,
zdefiniowanego - właśnie z uwagi na takie oblicze ideologiczne tej partii - w
kategoriach klasowych. Komuniści polscy w pierwszych latach po wojnie starali
się unikać publicznego definiowania klasowego stanowiska, chętniej odwołując
się do haseł narodowych. Jednakże nie ulega wątpliwości, iż kierowali się
swoistą interpretacją klasowej treści państwa, wielokrotnie definiowali nowy
reżim jako "władzę robotników i chłopów". Jakkolwiek wielokrotnie posługiwano
się wówczas sformułowaniami odwołującymi się do racji narodowych,
charakteryzującymi państwo jako instytucję całego narodu, a nawet głoszono, że
PPR stała na czele całego narodu, to przecież pojęciu narodu nadawano zarazem
określony sens polityczny i społeczny, najprościej ujęty przez Gomułkę, który
stwierdził, że lud pracujący "wyłącznie ma prawo nazywać siebie narodem" (28).
W obrębie mas pracujących (ludu pracującego) istniała charakterystyczna
gradacja. "najlepszą część narodu" stanowiła klasa robotnicza i jej przypaść
musiała czołowa rola społeczna w nowej Polsce. Dalej dopiero szły inne warstwy
ludu pracującego. Plastycznie wyrażała to treść odezwy 1-majowej z 1947
r.: "Kamieniem węgielnym Polski Ludowej i źródłem siły całego naszego narodu i
państwa jest jedność klasy robotniczej [...] Polska Ludowa opiera swój byt o
sojusz robotniczo-chłopski. [...] Tylko wspólny wysiłek i wspólna praca
robotnika i chłopa polskiego cementują fundament władzy ludowej [...] Siła
narodu polskiego - to łączność robotnika i chłopa polskiego z inteligencja
pracującą. [...] Klasa robotnicza, która przewodzi w walce o niepodległość i
przewodzi dziś w odbudowie kraju, wzięła wspólnie z chłopem i inteligentem
pracującym odpowiedzialność za losy całego narodu" (29).
Zasada suwerenności ludu pracującego (choć nie od początku artykułowana)
była uzasadnieniem dla politycznego różnicowania statusu poszczególnych grup
społecznych, a ściślej dla ograniczania praw tych grup, które pojęciem ludu
pracującego objęte nie były. Zakres tego pojęcia mógł zaś być i rzeczywiście
był traktowany elastycznie, co widoczne było szczególnie w odniesieniu do
chłopstwa, którego części były wyłączane poza obręb "ludu pracującego", w
następstwie czego uruchamiane były procesy dyskryminacyjne, a niekiedy i
represyjne. Ograniczenie praw politycznych tych grup, które "ludem pracującym"
nie były z racji posiadania środków produkcji, przekładało się w języku
polityki i propagandy na oskarżenia o reakcyjność, wrogość wobec władzy ludowej
itp. Na tej podstawie drastycznie okrojono na samym wstępie polską scenę
polityczną, odmawiając prawa do legalnej działalności obozowi narodowemu i
części obozu socjalistycznego, marginalizując Stronnictwo Pracy, wreszcie
rozbijając ruch ludowy i zwalczając Polskie Stronnictwo Ludowe.
Demokrację ludową określano początkowo (po zwrocie dokonanym latem 1948
r. uległo to bowiem zmianie) chętnie jako formę ustrojową odmienną od dyktatury
proletariatu, której właściwą realizację na ogół widziano w ustroju radzieckim.
Nie miejsce tu na rozważania o rzeczywistych różnicach i podobieństwach między
dyktaturą proletariatu utożsamianą z u

[lech_niedzielski]

Nie miejsce tu na szczegółową analizę form i zakresu stosowania metod
administracyjnych i policyjnych czy też wprzęgnięcia aparatu państwa w
mechanizm terroryzowania społeczeństwa. Trzeba jednak stwierdzić, że zjawiska
te nie miały charakteru incydentalnego, przypadkowego, lecz stanowiły
ideologicznie uzasadniany składnik systemu, współdecydujący o jego obliczu.
Zasada hegemonicznej roli partii marksistowsko-leninowskiej musiała być
zakotwiczona w doktrynalnej wykładni określonego interesu społecznego,
zdefiniowanego - właśnie z uwagi na takie oblicze ideologiczne tej partii - w
kategoriach klasowych. Komuniści polscy w pierwszych latach po wojnie starali
się unikać publicznego definiowania klasowego stanowiska, chętniej odwołując
się do haseł narodowych. Jednakże nie ulega wątpliwości, iż kierowali się
swoistą interpretacją klasowej treści państwa, wielokrotnie definiowali nowy
reżim jako "władzę robotników i chłopów". Jakkolwiek wielokrotnie posługiwano
się wówczas sformułowaniami odwołującymi się do racji narodowych,
charakteryzującymi państwo jako instytucję całego narodu, a nawet głoszono, że
PPR stała na czele całego narodu, to przecież pojęciu narodu nadawano zarazem
określony sens polityczny i społeczny, najprościej ujęty przez Gomułkę, który
stwierdził, że lud pracujący "wyłącznie ma prawo nazywać siebie narodem" (28).
W obrębie mas pracujących (ludu pracującego) istniała charakterystyczna
gradacja. "najlepszą część narodu" stanowiła klasa robotnicza i jej przypaść
musiała czołowa rola społeczna w nowej Polsce. Dalej dopiero szły inne warstwy
ludu pracującego. Plastycznie wyrażała to treść odezwy 1-majowej z 1947
r.: "Kamieniem węgielnym Polski Ludowej i źródłem siły całego naszego narodu i
państwa jest jedność klasy robotniczej [...] Polska Ludowa opiera swój byt o
sojusz robotniczo-chłopski. [...] Tylko wspólny wysiłek i wspólna praca
robotnika i chłopa polskiego cementują fundament władzy ludowej [...] Siła
narodu polskiego - to łączność robotnika i chłopa polskiego z inteligencja
pracującą. [...] Klasa robotnicza, która przewodzi w walce o niepodległość i
przewodzi dziś w odbudowie kraju, wzięła wspólnie z chłopem i inteligentem
pracującym odpowiedzialność za losy całego narodu" (29).
Zasada suwerenności ludu pracującego (choć nie od początku artykułowana)
była uzasadnieniem dla politycznego różnicowania statusu poszczególnych grup
społecznych, a ściślej dla ograniczania praw tych grup, które pojęciem ludu
pracującego objęte nie były. Zakres tego pojęcia mógł zaś być i rzeczywiście
był traktowany elastycznie, co widoczne było szczególnie w odniesieniu do
chłopstwa, którego części były wyłączane poza obręb "ludu pracującego", w
następstwie czego uruchamiane były procesy dyskryminacyjne, a niekiedy i
represyjne. Ograniczenie praw politycznych tych grup, które "ludem pracującym"
nie były z racji posiadania środków produkcji, przekładało się w języku
polityki i propagandy na oskarżenia o reakcyjność, wrogość wobec władzy ludowej
itp. Na tej podstawie drastycznie okrojono na samym wstępie polską scenę
polityczną, odmawiając prawa do legalnej działalności obozowi narodowemu i
części obozu socjalistycznego, marginalizując Stronnictwo Pracy, wreszcie
rozbijając ruch ludowy i zwalczając Polskie Stronnictwo Ludowe.
Demokrację ludową określano początkowo (po zwrocie dokonanym latem 1948
r. uległo to bowiem zmianie) chętnie jako formę ustrojową odmienną od dyktatury
proletariatu, której właściwą realizację na ogół widziano w ustroju radzieckim.
Nie miejsce tu na rozważania o rzeczywistych różnicach i podobieństwach między
dyktaturą proletariatu utożsamianą z ustrojem ZSRR a demokracją ludową. Trzeba
wszelako stwierdzić - a ma to z interesującego nas tu punktu widzenia
absolutnie podstawowe znaczenie - że w obu przypadkach misja realizacji zasad
ustrojowych wyznaczała partii marksistowsko-leninowskiej szczególne miejsce.
Dlatego właśnie zasadę jej hegemonicznej roli należy uznać za podstawową dla
rzeczywistego funkcjonowania ustroju.
Zasada suwerenności ludu pracującego realizować się miała poprzez system
sprawowania władzy określany jako przedstawicielski. W interesującym nas
okresie system ów przeszedł zmiany, jednakże trudno je uznać za jakościowe. Do
wyborów styczniowych rolę organu parlamentarnego spełniały Krajowa Rada
Narodowa i jej Prezydium. O charakterze tej instytucji przesądziły okoliczności
jej utworzenia - KRN powstała z inicjatywy komunistów i pod ich dyktando.
Działacze niekomunistyczni, którzy znaleźli się w pierwotnym składzie Rady nie
dysponowali ani osobistym autorytetem, ani szerszym zapleczem politycznym.
Najpoważniejszą grupę spoza PPR tworzyli działacze Robotniczej Partii Polskich
Socjalistów z rozłamowej grupy Edwarda Osóbki-Morawskiego, ale przecież i oni
nie dysponowali znaczniejszymi wpływami społecznymi. Późniejsze zmiany,
przeprowadzane na drodze kooptacji, uzgadniane były w toku rokowań elit
politycznych i nie naruszyły w istotny sposób początkowego układu, zapewniając
komunistom i ich stronnikom możliwość przeprowadzania pożądanych przez nich
decyzji prawodawczych. Nie zmieniło tego ani wprowadzenie do składu Rady
działaczy socjalistycznych, ani nawet przedstawicieli PSL, nie byli oni bowiem
w stanie ani przeforsować własnych propozycji, ani zablokować inicjatyw
komunistów.
W istocie dotyczyło to także Sejmu Ustawodawczego wyłonionego w wyniku
sfałszowanych wyborów w styczniu 1947 r. Utworzenie parlamentu czyniło zadość
formalnym wymogom demokracji i dowodzić miało stabilizacji sytuacji w kraju.
Faktycznie zaś było istotnym krokiem na drodze do utrwalenia systemu, który z
demokracją parlamentarną poza fasadami miał niewiele wspólnego i w orbicie
którego demokracja taka wcale nie była istotną wartością. Utrzymywanie takiej
fasady paradoksalnie dowodziło jednak potrzeby osadzenia się w tradycji
demokratycznej i demonstrowania szacunku dla mechanizmów życia politycznego i
państwowego, które faktycznie po stronie komunistów miano w głębokiej
pogardzie.
Manifest PKWN, proklamując KRN jako jedyne legalne źródło władzy w Polsce
zarazem sytuował sam PKWN jako organ władzy wykonawczej. Charakter relacji
między KRN a PKWN wywoływał niejednokrotnie polemiki, szczególnie w kontekście
rozważań o zasadach podziału władzy czy też jego braku. Nie wchodząc tu w
zawiłości prawniczych dywagacji na ten temat, odnotować należy dwa podstawowe
zjawiska, istotne dla ówczesnego ustroju politycznego Polski. Po pierwsze - w
warunkach toczącej się jeszcze wojny, a następnie odbudowy niebywale
zniszczonego kraju, odbudowy połączonej z głębokimi przemianami ludnościowymi i
ekonomicznymi, naturalna była preponderancja egzekutywy nad legislatywą. Po
drugie - nie istniały początkowo normy prawne regulujące odniesienia między KRN
a PKWN, a wspomniane wyżej zasady konstytucji marcowej mogły stanowić jedynie
ogólną wskazówkę w zakresie, co trafnie odnotował w cytowanej wypowiedzi
K.Grzybowski. Istotniejsze wydaje się, że intencją kierownictwa PPR bynajmniej
nie było odtwarzanie tradycyjnych reguł systemu parlamentarno-gabinetowego
także i w tym zakresie. PKWN formalnie został powołany na mocy ustawy KRN z 21
lipca 1944 r., choć faktycznie współuczestniczyli w tym jedynie nieliczni
członkowie Rady, a źródłem decyzji była wola Stalina. KRN dopiero ex post
nadała tej decyzji ramy prawne. W praktyce PKWN od początku był czymś wiecej
niż tylko organem wykonawczym i jego działania "tylko incydentalnie i tylko w
rozmiarze nader skromnym mogły być poddane dyrektywom oraz kontroli Krajowej
Rady Narodowej, a raczej jej Prezydium" (30). 15 sierpnia 1944 r. na swej
pierwszej sesji w Lublinie KRN uchwaliła ustawę o trybie wydawania dekretów z
mocą ustaw, na podstawie której PKWN mógł wydawać dekrety we wszystkich
sprawach o

[lech_niedzielski]

W praktyce PKWN od początku był czymś wiecej niż tylko organem wykonawczym i
jego działania "tylko incydentalnie i tylko w rozmiarze nader skromnym mogły
być poddane dyrektywom oraz kontroli Krajowej Rady Narodowej, a raczej jej
Prezydium" (30). 15 sierpnia 1944 r. na swej pierwszej sesji w Lublinie KRN
uchwaliła ustawę o trybie wydawania dekretów z mocą ustaw, na podstawie której
PKWN mógł wydawać dekrety we wszystkich sprawach objętych regulacją ustawową w
myśl konstytucji marcowej, za wyjątkiem ratyfikowania umów międzynarodowych
oraz powołania rządu. Tryb ten obowiązywał przez cały interesujący nas tu
okres, a więc także po zakończeniu wojny, której tokiem motywowano jego
wprowadzenie. Oznaczało to drastyczne uszczuplenie w praktyce kompetencji
legislatywy na rzecz rządu i jednoczesne znaczące zatarcie podziału władzy na
ustawodawczą i wykonawczą. Istota zagadnienia tkwiła jednak w tym, że
rzeczywiste centra decyzyjne znajdowały się poza obu tymi organami władzy i nie
podlegały żadnym formom społecznej kontroli, choćby w postaci aktu wyborczego,
ten bowiem przy poważnym traktowaniu zasady wykluczenia oddania przez
komunistów władzy stać się musiał maskaradą.
Zasadnicze znaczenie miało uczynienie z KRN władzy zwierzchniej w
stosunku do terenowych rad narodowych. Warto w tym kontekście zwrócić uwagę, iż
strukturę i zakres działania KRN uregulowano tym samym aktem prawnym, który
traktował o terenowych radach narodowych, co wyrażało ideę traktowania
wszystkich tych organów jako jednolitego systemu. Po zakończeniu działalności
przez KRN jej funkcje w tym zakresie przejęła Rada Państwa. Jeśli wziąć pod
uwagę tendencję do upartyjnienia państwa wynikającą w oczywisty sposób z
dyrektywy kierowniczej roli partii marksistowsko-leninowskiej, to nie będzie
ulegało wątpliwości zasadnicze przeobrażenie ustroju politycznego dokonane w
tym właśnie zakresie.
W Manifeście PKWN stwierdzono, że Komitet sprawuje swą władzę poprzez
wojewódzkie, powiatowe, miejskie i gminne rady narodowe, a więc organy z mocy
Statutu Tymczasowego Rad Narodowych podporządkowane KRN. Koncepcja ta,
zakładająca powierzenie pełni władzy radom narodowym, została bardzo szybko
zarzucona. Już 21 sierpnia 1944 r. PKWN w drodze dekretu ustanowił jednoosobowe
organy administracji w postaci wojewodów i starostów, poddając je tylko w
ograniczonym stopniu kontroli rad, a ściślej ich prezydiów. System rad
narodowych jako jednolitych organów władzy, wyraźnie wzorowany na radzieckim,
został w ten sposób na pewien czas zachwiany i dopiero w 1950 r. powrócono do
pierwotnej koncepcji. Rady narodowe zgodnie z ustawą z 11 września 1944 r.
pozostały natomiast jednolitym systemem organów nominalnie przedstawicielskich,
choć ich kształt z rzeczywistym przedstawicielstwem obywateli nie miał wiele
wspólnego z racji kooptacyjnego mechanizmu kształtowania ich składu. Terenowe
rady narodowe uznane zostały następnie (na podstawie dekretu PKWN z 23
listopada 1944 r.) za organy uchwałodawcze samorządu terytorialnego, a wydziały
wojewódzkie i powiatowe oraz zarządy wiejskie i miejskie czyli organy
wykonawcze samorządu terytorialnego za organy wykonawcze rad narodowych
odpowiednich szczebli. Samorząd terytorialny w ten sposób stał się elementem
aparatu państwa, tracąc swój lokalny i samorządny charakter. Nastąpiło rzecz by
można upaństwowienie samorządu. Biorąc pod uwagę hierarchiczny charakter
systemu rad narodowych oraz traktowanie ich nie jako reprezentacji lokalnych
interesów, lecz wyraz woli całego ludu pracującego, trudno zapisane w dekrecie
listopadowym uznanie samorządu terytorialnego za korporację prawa publicznego
określić inaczej niż jako fasadowe.
Rady narodowe nie były jedynym nowym tworem w polskim systemie tego
okresu. Ważką rolę nie tylko polityczną, ale i ustrojową odegrały też inne
instytucje życia społecznego, powołane lub przeobrażone z inicjatywy
komunistów. Warto wskazać przede wszystkim dwa tylko, ale znaczące przykłady.
Pierwszy to sposób podejścia do ruchu spółdzielczego. PPR od początku nastawiła
się na unifikację ruchu spółdzielczego i przekształcenia go w podporządkowany
sobie instrument oddziaływania społecznego. Wobec wpływów socjalistów i
ludowców w istniejących już organizacjach spółdzielczych, komuniści podjęli
inicjatywy, które umożliwiłyby im osiągnięcie zamierzonego celu. W odniesieniu
do wsi przybrało to formę Związku Samopomocy Chłopskiej, któremu od początku
stawiano jasne cele polityczne, zwłaszcza zadanie stworzenia warunków do
przebudowy gospodarki rolnej (31). ZSCh uzyskał rychło szerokie kompetencje,
jego przedstawiciele z mocy przepisów zasiedli w różnych instytucjach i
gremiach mających bezpośredni wpływ na życie wsi. W 1947 r. Samopomoc Chłopska
stała się niemal monopolistą na terenie wiejskim, a pozostając formalnie
organizacją społeczną wmontowana została w znacznym stopniu w mechanizmy
działania aparatu państwa. Szczególnym tego przejawem było powierzenie jej z
dniem 1 stycznia 1947 r. funkcji wykonywanych dotąd przez rozwiązane izby
rolnicze. Jednoznacznie tę rolę ZSCh zaprezentował wiceminister rolnictwa
S.Tkaczow oświadczając: "Samopomoc Chłopska z biegiem czasu musi być egzekutywą
Ministerstwa Rolnictwa w wykonaniu pewnych zadań" (32).
Przykład drugi to powołanie 23 września 1946 r. do życia Rady Szkół
Wyższych przy premierze, która uzyskała niezwykle szerokie kompetencje w
powołującej ją ustawie, rozszerzone jeszcze rozporządzeniem wykonawczym Prezesa
Rady Ministrów z 23 września 1946 r. Rada stała się de facto drugim
ministerstwem, skutecznie przyczyniając się do ograniczenia autonomii wyższych
uczelni i umożliwiając dalszy proces przemian strukturalnych w szkolnictwie
wyższym i jego podporządkowanie władzom politycznym (33). Oba wymienione
przykłady pozornie nie mieszczą się bezpośrednio w sferze rozwiązań polityczno-
ustrojowych, faktycznie jednak wskazane w nich instytucje poprzez przypisane im
atrybuty miały właśnie poważne znaczenie ustrojowe.
W lutym 1947 r. wyłoniony na podstawie sfałszowanych wyborów Sejm
Ustawodawczy uchwalił dwa akty określające podstawy funkcjonowania państwa. 19
lutego przyjęto ustawę konstytucyjną o ustroju i zakresie działania najwyższych
organów Rzeczypospolitej Polskiej, zwaną Małą Konstytucją. W części odwoływała
się ona do zapisów konstytucji z 1921 r. jako nadal obowiązujących, w części
wprowadzała nowe regulacje. Najważniejsze z nich to ustanowienie Rady Państwa
(złożonej z prezydenta RP, marszałka i wicemarszałków sejmu, prezesa Najwyższej
Izby Kontroli, a w czasie wojny także naczelnego dowódcy Wojska Polskiego, oraz
ewentualnie z innych członków wybranych przez sejm), którą uznano za organ
władzy wykonawczej oraz powierzenie sejmowi zadania określania "zasadniczego
kierunku polityki Państwa". Zdania na temat roli tzw. Małej Konstytucji są
wśród historyków podzielone i to zarówno w odniesieniu do roli przypisywanej
jej przez władze, jak i rzeczywistego znaczenie ustanowionych przez nią norm.
Wydaje się, że absolutyzowanie jakichkolwiek zapisów konstytucyjnych, a zapisów
ustaw zasadniczych w państwach socjalistycznych (budujących socjalizm) w
szczególności, nie prowadzi do trafnego rozpoznawania konstytutywnych cech
istniejącego tam ustroju. Konstytucja radziecka, tzw. stalinowska, zawierała
wszak regulacje mogące stanowić wzór rozwiązań demokratycznych. Nie wynikało
jednak z tego wiele dla rzeczywistego funkcjonowania systemu radzieckiego.
Krystyna Kersten uznała, że tzw. Mała Konstytucja "zachowując pozory utrzymania
parlamentarnego gabinetowego systemu rządów, sankcjonowała nowa strukturę w
postaci rad narodowych oraz Rady Państwa [...] tkwiła między zasadami
ustrojowymi demokracji parlamentarnej a zasadami radzieckiego systemu
politycznego" (34), zarazem jednak "zbliżała ustrój polski do us

[lech_niedzielski]

Mała Konstytucja "zachowując pozory utrzymania parlamentarnego gabinetowego
systemu rządów, sankcjonowała nowa strukturę w postaci rad narodowych oraz Rady
Państwa [...] tkwiła między zasadami ustrojowymi demokracji parlamentarnej a
zasadami radzieckiego systemu politycznego" (34), zarazem jednak "zbliżała
ustrój polski do ustroju radzieckiego, co prawda w sposób ograniczony jeszcze i
przesłonięty tradycyjnymi formami ustrojowymi" (35). Powołanie do życia
instytucji Rady Państwa zdecydowanie łamało zasadę trójpodziału władzy, a z
wypowiedzi w toku sejmowej dyskusji nad projektem konstytucyjnym wnosić można,
iż czyniono to w pełni świadomie, traktując to jako nadanie ustrojowi
specyficznej cechy. Ale nie mniej ważne było z tego punktu widzenia było
wspomniane wcześniej wyposażenie rządu w niemal nieograniczone prawo
dekretowania. Można zgodzić się z tezą, iż powołanie do życia instytucji Rady
Państwa było elementem sowietyzacji Polski, ale przecież trudno byłoby już
udowodnić, że było tej sowietyzacji nieodłączną cechą. Mała Konstytucja nie
zamykała procesu kształtowania się ustroju nowej Polski, wahać się można nawet
przed uznaniem jej za zwieńczenie bądź otwarcie jakiegoś ważnego etapu tego
procesu. Była głównie propagandowym instrumentem legitymizacji władzy, która
mogła teraz, po sfałszowanych wyborach, wykazać się formalnie doniosłym krokiem
na drodze porządkowania państwa. Uchwalona trzy dni później deklaracja praw i
wolności obywatelskich obejmowała szeroki ich zestaw i z punktu widzenia kanonu
demokracji trudno jej cokolwiek zarzucić. Gwarantowała obywatelom równość wobec
praw, nietykalność osobistą, ochronę życia i mienia, swobodę sumienia i
wyznania, prawo wybierania i bycia wybieranym do organów przedstawicielskich,
tajemnicę korespondencji, a także we wcześniejszych ustawach zasadniczych nie
występujące prawo do pracy, ochrony zdrowia, opieki nad rodziną. Pozostawała
jednak tylko deklaracją stanowiącą "wewnętrzny dokument izby" (36) i już choćby
sam ten fakt - a rzeczywistość była przecież o wiele bardziej wymowna -
wskazywał na wagę, jaką przywiązywali do tej problematyki sternicy nawy
państwowej. Na wniosek komunistów wprowadzono też do niej formułę, która dawała
władzy nieskrępowane prawo ograniczania i selektywnego traktowania przyjętych w
deklaracji zapisów. Formuła ta głosiła: "Równocześnie Sejm stwierdza, że
wyzyskiwanie praw i wolności obywatelskich do walki z demokratycznym ustrojem
Rzeczypospolitej Polskiej winny zapobiegać ustawy" (37). Realizację praw
obywatelskich ujmowano więc w sposób podobny, jak czynił to w zupełnie innych
okolicznościach Manifest PKWN, sankcjonując w ten sposób całokształt omawianego
wyżej prawodawstwa skierowanego w rzeczywistości przeciw wolnościom
obywatelskim.
Zasada kierowniczej roli partii marksistowsko-leninowskiej miała także
dalekosiężne konsekwencje ustrojowe na skutek przenoszenia na grunt państwa i
jego aparatu reguł obowiązujących wewnątrz owej partii. W miarę jak postępowało
faktyczne integrowanie się partii z aparatem państwowym i tworzenie partii-
państwa mechanizmy kierowania partią coraz bardziej stawały się mechanizmami
zarządzania państwem. Od samego początku PPR starała się zawłaszczyć kluczowe
elementy aparatu państwa i uczynić z nich powolne sobie narzędzia (38). W
pierwszej kolejności dotyczyło to wojska, milicji i aparatu bezpieczeństwa. Ten
obszar został wyłączony spod tak czy inaczej rozumianej koalicyjności rządów.
Nawet najbliższy sojusznik, jakim była PPS, nie został praktycznie dopuszczony
do oddziaływania na te instytucje (39). System, nazwany później nomenklaturą,
był stopniowo rozbudowywany, a konieczne w wyniku porozumień moskiewskich pewne
(nie tak znowu wielkie) ustąpienie pola ludowcom Mikołajczyka czy przetargi z
PPS o obsadę stanowisk państwowych były tylko czasowym hamulcem tego procesu.
Niezwykle charakterystyczne było przy tym uzurpowanie sobie przez komunistów
prawa do ingerencji w obsadę stanowisk w partiach nominalnie sojuszniczych. W
szczególnie jaskrawy sposób zademonstrowali to jesienią 1944 r. wobec SL, ale
próby tego rodzaju - z różnym wprawdzie skutkiem - podejmowane były także wobec
znacznie silniejszej i bardziej niezależnej PPS, co prowadziło do zadrażnień, a
nawet lokalnych konfliktów.
Z kolei zasada tzw. centralizmu demokratycznego, porządkująca stosunki
wewnątrzpartyjne zyskiwała transmisję na obszar działania aparatu państwa. Było
to istotne z co najmniej dwóch powodów. W praktyce działania partii
komunistycznych tzw. centralizm demokratyczny oznaczał, że decyzje ogniw
usytuowanych wyżej w hierarchii partyjnej miały dyrektywny charakter dla
poczynań ogniw niższych, niezależnie od tego, jakie było stanowisko tych
ostatnich w tej czy innej sprawie. Przy właściwej tym partiom tendencji do
przesuwania kompetencji decyzyjnych ku organom wykonawczym poszczególnych
szczebli ścisłe kierownictwo partii stawało się dyktatorską wyrocznią. Wobec
upartyjnienia państwa rozciągało się to siłą rzeczy na całe państwo. Działo się
to przy tym w sytuacji, gdy w wyniku głębokich przeobrażeń w sferze życia
ekonomicznego i społecznego państwo owo stawało się czynnikiem omnipotentnym.


Przypisy:
1. Zob. m.in.: Orędzie Rządu Rzeczypospolitej Polskiej z 18 grudnia 1939
r., [w:] Wizje Polski. Programy polityczne lat wojny i okupacji 1939-1944,
oprac. K.Przybysz, Warszawa 1992, s.22-23; Założenia programowe Rządu
Rzeczypospolitej Polskiej z 24 lutego 1942 r., [w:] Programy..., s.86-88.
2. Polska Partia Robotnicza. Dokumenty programowe 1942-1948, pod red.
M.Malinowskiego, Warszawa 1984, s.529-532.
3. Zob. na ten temat: M.Zaremba, Próba legitymizacji władzy komunistycznej
w latach 1944-1947 poprzez odwołanie się do treści narodowych, [w:] Polska
1944/45-1989. Studia i materiały, pod red. K.Kersten, t. II, Warszawa 1996,
s.35-61.
4. Polska Partia Robotnicza..., s.555.
5. K.Działocha, J.Trzciński, Zagadnienie obowiązywania konstytucji
marcowej w Polsce Ludowej 1944-1952, Wrocław 1977.
6. K.Grzybowski, Ustrój Polski współczesnej 1944-1948, Kraków 1948, s.13,
15.
7. Polska Partia Robotnicza..., s.555.
8. K.Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943-1948, Poznań 1990,
s.77.
9. Polska Ludowa 1944-1950. Przemiany społeczne, pod red. F.Ryszki,
Wrocław 1974, s.31.
10. Zob. np. M.Malia, Sowiecka tragedia. Historia komunistycznego imperium
rosyjskiego 1917-1991, Warszawa 1998, s.532.
11. Obszernie na ten temat: J.Jagiełło, O polską drogę do socjalizmu.
Dyskusje w PPR i PPS w latach 1944-1948, Warszawa 1983.
12. S.Ciesielski, J.Juchnowski, Dylematy i poszukiwania. Studia nad polską
myślą socjalistyczną 1939-1948, Wrocław 1991, s.234-306.
13. G.Górski (Kształtowanie się nowego ustroju w Polsce w latach 1944-
1952, "Czasy Nowożytne", t.VI/1999, s.20) uznał, iż pierwszoplanowe znaczenie
przypisać należy zasadzie suwerenności ludu pracującego miast i wsi, a dopiero
na drugim miejscu lokuje zasadę kierowniczej roli partii komunistycznej,
wszelako bardziej odpowiada to deklarowanym niż faktycznym zasadom ustrojowym.
14. Protokół plenarnego posiedzenia Komitetu Centralnego [PPR] odbytego w
Warszawie w dniu 18 września 1946 r., [w:] Archiwum ruchu robotniczego, pod
red.F.Tycha, t.X, Warszawa 1986, s.327.
15. Ibidem, s.328.
16. Zob. na ten temat: J.Wrona, System partyjny w Polsce 1944-1950.
Miejsce - funkcje - relacje partii politycznych w warunkach budowy i utrwalania
systemu totalitarnego, Lublin 1995, s.17-24, gdzie podana jest też szersza
literatura przedmiotu.
17. W.Gomułka, Artykuły i przemówienia, t.1: styczeń 1943-grudzień 1945,
Warszawa 1962, s. 485.
18. Stenogram plenarnego posiedzenia Komitetu Centralnego Polskiej Partii
Robotniczej w dniu 2 czerwca 1946 r., [

[lech_niedzielski]

18. Stenogram plenarnego posiedzenia Komitetu Centralnego Polskiej Partii
Robotniczej w dniu 2 czerwca 1946 r., [w:] Archiwum..., t.X, s.257.
19. W.Gomułka, op.cit., s. 513.
20. Ibidem, s. 514.
21. Protokoły rozmów w sprawie bloku wyborczego między przedstawicielami
PPR i PPS oraz PSL w lutym 1946 r., [w:] Archiwum..., t.IX, Warszawa 1984.
22. O stosunkach między PPR a pozostałymi partiami szczegółowo zob.:
J.Wrona, op.cit.
23. Rozmowy polityczne w sprawie utworzenia Tymczasowego Rządu Jedności
Narodowej (czerwiec 1945 r.), [w:] Archiwum..., t.IX, s.110.
24. Sprawozdanie stenograficzne z 4 posiedzenia Sejmu Ustwodawczego 8 II
1947 r., Warszawa 1947, łam 71.
25. S.Ciesielski, J.Juchnowski, op.cit., s.234-306.
26. Zob. szerzej: M.Turlejska, Te pokolenia żałobami czarne... Skazani na
śmierć i ich sędziowie 1944-1954, Londyn 1989, s.36-39; Z.A.Ziemba, Prawo
przeciwko społeczeństwu. Polskie prawo karne w latach 1944-1956, Warszawa 1997,
s.73-98, 340-344.
27. M.Turlejska, op.cit., s.45.
28. W.Gomułka, op.cit., s.427.
29. Polska Partia Robotnicza..., s.588-589.
30. Krajowa Rada Narodowa, pod red. A.Burdy, Wrocław 1976, s.69.
31. M.Nadolski, Komuniści wobec chłopów w Polsce 1941-1956. Mity i
rzeczywistość, Warszawa 1993, s.183-186.
32. M.Ordyłowski, Wieś dolnośląska w latach 1945-1956. Władza a
społeczeństwo, Wrocław 1999, s.41.
33. Szerzej zob.: Cz. Lewandowski, Kierunki tak zwanej ofensywy
ideologicznej w polskiej oświacie, nauce i szkołach wyższych w latach 1944-
1948, Wrocław 1993; P.Hübner, Nauka polska po II wojnie światowej - idee i
instytucje, Warszawa 1987.
34. K.Kersten, op.cit., s.307.
35. Ibidem, s.309.
36. A.Ajnenkiel, Polskie konstytucje, Warszawa 1982, s.364.
37. Sprawozdanie stenograficzne z 8 posiedzenia Sejmu Ustwodawczego w dniu
22 II 1947 r., łam 45.
38. O charakterze tych poczynań i sposobie podejścia liderów
komunistycznych do kwestii obsady stanowisk aż nazbyt dowodnie przekonują
protokoły Biura Politycznego KC PPR.
39. Faktyczne pozbawienie możliwości działania H.Wachowicza jako
wiceministra bezpieczeństwa publicznego dowiodło tego w stopniu co najmniej
takim samym, jak teoretyczne tylko kompetencje socjalistycznego premiera w
zakresie nadzoru nad tymi sektorami.