Tove Jansson

[jane_doe_hej]

9 sierpnia przypada 105. rocznica urodzin fińskiej pisarki i ilustratorki Tove Jansson, twórczyni m.in. postaci Muminków
Po raz pierwszy rozgłos zyskała jako rysowniczka satyryczno-polityczna w piśmie "Garm"; zachwycająco ironiczna, szydziła z Hitlera i Stalina, kreśląc w 1938 tego pierwszego jako zapłakane, rozwydrzone dziecko
Na Muminki miała ochotę, jak sama przyznawała, "rzygać", ale równocześnie pozostawała od nich w niemałym stopniu uzależniona
O mężczyznach pisała: "Nie mam ani czasu, ani pieniędzy, aby wyjść za mąż za jednego z nich! Nie nadążyłabym podziwiać i pocieszać"
Gdy Jansson zakocha się w kobiecie swojego życia, z którą będzie już do końca, między nią a matką w sprawach sercowych będzie panować "eleganckie" milczenie
Ukochana Jansson to nikt inny jak opanowana i rzeczowa Too-tiki, znana doskonale wszystkim fanom serii o Muminkach

[jane_doe_hej]

W czerwcu 1970 roku umiera matka Tove Jansson. Wyrwę, czarną dziurę, która powstaje, trudno czymkolwiek załatać. Tove nawet nie potrafi wymówić imienia zmarłej – Signe Hammarsten-Jansson, którą całe życia nazywała Ham. Rok później Jansson i jej partnerka, Tuulikki Pietilä, ruszają w podróż dookoła świata. Na biurku "mamy Muminków" kumulują się stosy korespondencji. Na listy odpisuje jej brat, Lars zwany Lasse: "Moja siostra, Tove Jansson, przebywa za granicą, a do Finlandii wróci dopiero przyszłego lata. Ponieważ nie ma pewności, gdzie się właśnie znajduje, poprosiła mnie o przechowanie wszystkich listów do czasu, gdy sama będzie mogła na nie odpowiedzieć. Pozdrawiam serdecznie".

Podróże były siłą napędową Tove. Bez nich nie byłoby – to nie przesada – całej serii o Muminkach, bo to wyprawy w świat otwierały wyobraźnię, pozwalały zyskać niezbędny dystans, odmieniały spojrzenie. A bez tej wielkiej podróży po śmierci matki nie mogłoby powstać "Słoneczne miasto" – książka dla dorosłego czytelnika, wydana pierwotnie w 1974 roku, która ukazuje się właśnie w Polsce.

Akcja tej niewielkich rozmiarów powieści toczy się w St. Petersburgu na Florydzie. Jej bohaterami są kiwający się w bujanych fotelach staruszkowie. Domy opieki na Florydzie Jansson oglądała własnymi oczami. Obserwowała otaczające je spokój, ciszę, subtropikalną zieleń; przyglądała się samotności i starości, które odmieniają nieodwracalnie. "SUN CITIES – te wspaniałe, spokojne miasteczka są ożywcze niczym stare wino... To raj na ziemi. Wieczne słońce – gwarantowane!", cytuje na początku książki tekst ze znalezionej broszury. Polskie wydanie "Słonecznego miasta" uzupełnia inna mikropowieść Jansson: "Kamienne pole", napisana w latach 80. Historia emerytowanego dziennikarza, piszącego biografię człowieka, którym gardzi, jest w istocie niejednoznaczną, nieco gorzką opowieścią o języku i procesie pisania.

[jane_doe_hej]

Malowanie i pisanie tkwiły w Jansson od początku. I jedno, i drugie towarzyszyło jej przez ponad siedem dekad, choć przez lata, lata Tove czuła się tylko i wyłącznie malarką. Z drugiej strony pióro i pędzel nieustannie sadzała na huśtawce z przeciwwagą. Raz lekceważyła słowo; innym razem obraz po prostu nie wystarczał.

REKLAMA
Z czasem Jansson została zakładniczką obu dyscyplin sztuki – w muminkowych opowieściach. Na Muminki miała ochotę, jak sama przyznawała, "rzygać", ale równocześnie pozostawała od nich w niemałym stopniu uzależniona. Losy jej najsłynniejszych bohaterów były przecież odbiciem jej doświadczeń, a oni sami – symbolami najbliższych.

Tove Jansson urodziła się 9 sierpnia 1914 roku w Helsinkach. Jej rodzice poznali się w Paryżu, może dlatego ogromny sentyment Tove do tego miasta nigdy nie przeminął. Ojciec, Viktor Jansson, był rzeźbiarzem – Finem, choć mówiącym po szwedzku. Matka – ot, paradoks – Szwedką, która nigdy gruntownie nie poznała fińskiego. Ham była też córką pastora, ilustratorką, projektantką i graficzką. Tove przez sześć lat pozostawała jedynaczką, co niewątpliwie wpłynęło na zawiązanie jej bardzo silnej więzi z matką. Jej brat Per Olov, w przyszłości fotograf, przyszedł na świat w 1920 roku, Lasse, pisarz i rysownik – sześć lat później.

Jansson "kleciła", jak nazywała w pamiętnikach proces rozwijania swoich pomysłów, odkąd skończyła 12 lat. Bacznie obserwowała pracę matki. W wieku 14 lat miała już na swoim koncie pierwszą książkę z własnymi ilustracjami. Nosiła tytuł "Sara i Pelle i kałamarnice Wodnika", zostanie jednak wydana dopiero w 1933 roku. Niebawem prasa publikuje jej pierwsze rysunki i komiks o zakochanych larwach. W zeszytach z czarną ceratową okładką nastoletnia Tove wytrwale zapisuje swoje opowiadania. Latem 1929 roku nosi własnoręcznie uszyte spodnie z elementami kociej i koziej skóry. Trochę za wąskie u góry i zdecydowanie zbyt szerokie u dołu.

[jane_doe_hej]

Pogodnego, wesołego ojca Tove jeszcze w 1918 roku mocno odmieniła wojna domowa w Finlandii. Wysłany na front, wrócił z niego zamknięty w sobie i pogrążony w smutku. Posępny i melancholijny, napełniał się radością tylko, gdy nadciągały burze. Zabierał wtedy dzieci na niebezpieczne wyprawy. Jansson zapamięta, że sztormy na archipelagu Pellinge, gdzie spędzali wakacje, intensyfikowały przeżycia, pozwalały inaczej odebrać rzeczywistość. Przebudzały.
Skończ z tym ściboleniem

Nigdy nie zdawała na Akademię Sztuk Pięknych. Uczyła się za to w Wyższej Szkole Sztuki Użytkowej w Sztokholmie i w Szkole Rysunku Fińskiego Towarzystwa Artystycznego w Helsinkach, zwanego Ateneum. Dzięki uzyskanemu stypendium będzie studiować też, w 1938 roku, w Paryżu.

REKLAMA
W czasie studiów oddala się od pisania. Malarstwo jest górą. W 1932 roku Tove notuje: "Czas jest cenny – po pierwsze skończ z całą tą pisaniną – z tym ściboleniem w pamiętniku, które słusznie przystoi sentymentalnym pensjonarkom!". Dwa lata później hardo dodaje: "Mnie papier służy do malowania, nie do pisania".

W tym okresie Tove przeżywa pierwszą wielką namiętność. Jej wybranek to pięć lat starszy Sam Vanni. Artysta. I Żyd. Rodzice Jansson nie akceptują tej relacji. Tove jest zakochana, ale równocześnie broni swojej autonomii. Za nic nie pozwoliłaby, żeby związek ją ograniczył. Gdy się rozstają, wyjeżdża do Paryża.

W latach 30. poszła w ślady matki i zaczęła pracować jako rysowniczka i ilustratorka. Nie traktowała tego zajęcia poważnie, uważała, że to chałturnictwo – nic więcej. Choć jej obrazki ozdabiały liczne nowele, baśnie, wiersze czy felietony, prawdziwy rozgłos zyskała jako rysowniczka satyryczno-polityczna w piśmie "Garm". Przenikliwa, zachwycająco ironiczna, Jansson szydzi z Hitlera i Stalina, m.in. kreśląc w 1938 tego pierwszego jako zapłakane, rozwydrzone dziecko, które chce kolejne ciastko. To właśnie w "Garmie" po raz pierwszy w druku pojawia się Muminek – wówczas jako Niuchacz – który staje się sygnaturką, znakiem firmowym rysowniczki. Po raz pierwszy, jeszcze w latach 30., Tove wymalowała sylwetkę Muminka na drzwiach wychodka przy domku letniskowym na Pellinge.
Nie podziwiać, nie pocieszać

Podczas studiów w Ateneum Tove poznała artystę Tapio Tapiovaarę. To z nim wiąże się na początku wojny. Ich relacja skończy się w 1942 roku – rozbijając się znowu o lęk Jansson przed zniewoleniem, jej niechęć do zakładania rodziny, pragnienie budowania relacji na własnych zasadach. Na losy tej miłości wpływ miał z pewnością konflikt z ojcem – konsekwentnym antykomunistą, człowiekiem przewrażliwionym na punkcie jakiejkolwiek lewicowości, żywiącym niechęć do Żydów, pogrążonym we własnych, sięgających wojny domowej, traumach; despotą nieustannie zadręczającym rodzinę. Rozwścieczona Tove jesienią 1941 roku pisze o mężczyznach: "Nie mam ani czasu, ani pieniędzy, aby wyjść za mąż za jednego z nich! Nie nadążyłabym podziwiać i pocieszać. Oczywiście, że mi ich żal, oczywiście, że ich lubię, ale nie chcę poświęcać życia na wizję, którą już przejrzałam".

W 1943 roku Jansson poznaje filozofa, polityka i redaktor prasowego Atosa Wirtanena. Związek z nim okazuje się graniczny i pozostanie ważną intelektualną relacją w życiu Tove. Artystka nawet oświadczy się Atosowi, a po latach będzie do niego pisać: "Uważam to za cudowne, że oboje żywimy do siebie radosną wdzięczność – a nie dług wdzięczności! – To dla mnie bardzo ważne". Wirtanen jest świadkiem powstawania pierwszych książek o Muminkach.
Muminki, duchy i eleganckie milczenie

Lata wojny były najczarniejszą epoką w życiu artystki, ale i okresem, w którym obudziła się w niej potrzeba przelewania słów na papier. "To te »przecholerne« czasy wojny zmusiły mnie, malarkę, do pisania baśni", powie.

Baśniowo-przygodowe opowieści o "muminkach", czyli o – jak przekonywał ją w dzieciństwie wujek – zimnych trollach mieszkających w zakamarkach domu, choćby za kominkiem, zadebiutowały w połowie lat 40. tomem "Małe trolle i duża powódź". Wielowymiarowe, inspirowane literacką klasyką – Verne’em, Andersenem, Collodim, ale także… Biblią, sięgające Bergsonowskiego élan vital, niepozbawione odwołań do bombardowanej przez ZSRR Finlandii ("Kometa nad Doliną Muminków"), będą rozwijać się równolegle do biografii i doświadczeń Jansson. Gdy u niej wyjrzy słońce – pojawi się ono także nad Doliną. Między 1945 a 1970 rokiem ukaże się dziewięć tomów serii.

[jane_doe_hej]

Kiedy w 1946 roku Tove (będąca nadal w związku z Atosem) spotyka reżyserkę Vivicę Bandler na karty trzeciego tomu – "W Dolinie Muminków" – wkraczają Topik i Topcia vel Tove i Vivica. Nierozłączne, mające własny język i własny świat, śpią wspólnie w szufladzie komody i drżą przed potężną, ponurą Buką, czyli zaszyfrowanym zagrożeniem dla uczucia Tove i Vivici. W Finlandii homoseksualizm był nielegalny do 1971 roku.

REKLAMA
Jednym z ciekawszych zadań w toczącym się równolegle malarskim życiu Jansson było tworzenie fresków w helsińskim ratuszu. Zlecenie dostała… od ojca Vivici, uznając tę realizację za bodaj najważniejszą w życiu. Na jednym z malowideł portretuje siebie i ukochaną.

Niebywale intensywny, choć krótki związek budzi w Tove nieznane uczucia. Kiedy w 1952 roku Atos chce ślubu, Jansson postanawia przejść na "rive gauche", "stronę duchów" – lesbijską ścieżkę. Kolejną relację tworzy z jubilerką Britt-Sofie Foch. Maluje kochankę na wielu, wielu płótnach. Rodzice nie akceptują jej wyboru, kolejnego także. Gdy w 1956 roku Tove zakocha się w kobiecie swojego życia, artystce i graficzce Tuulikki Pietilä, z którą będzie już do końca, między Tove a matką w sprawach sercowych nadal będzie panować "eleganckie" milczenie. Warto wspomnieć, że Tuulikki także zawita do Doliny Muminków. Jako opanowana i rzeczowa Too-tiki. Prywatnie Tove będzie mówić do ukochanej Tooti.
Nic więcej o tych szczęśliwych idiotach

W pierwszej połowie lat 50. Muminki trafiają na Wyspy Brytyjskie. I choć od kilku lat wraz z każdym kolejnym tomem ich popularność rosła, teraz zaczyna się prawdziwe szaleństwo. Rysowane przez Tove komiksowe stripy, paski z przygodami bohaterów z Doliny, biorą w posiadanie międzynarodową prasę i w ciągu kilku lat trafiają do dziesiątek tytułów. Zapotrzebowanie na nie było tak ogromne, że z czasem do współpracy przy powstawaniu serii Tove musiała wciągnąć brata – Lasse. Zaczął się wielki muminkowy boom, a dla samej Tove – era finansowej prosperity (wcześniej książki przynosiły jej umiarkowany, by nie powiedzieć niewielki zysk). Przekłady, teatralne adaptacje, niekończące się telegramy i listy, spotkania, przemówienia, dzieci, wszędzie dzieci. I organizowane dla Tove wielkie imprezy, o których po latach napisze: "(…) że też człowiek jest zawsze tak przerażony tą oficjalnością i dopiero po czasie zdaje sobie sprawę, że to wszystko było miłe".

Produkowane masowo i seryjnie opowieści o Muminkach już w drugiej połowie lat 50. przynoszą Jansson znużenie, stają się kamieniem u szyi, kulą u nogi, synonimem znielubianej pracy, którą trzeba wykonywać w pośpiechu, pod presją. Także okołomuminkowa machina konsumpcyjna zaczyna przerażać artystkę. Żywność i przedmioty mniej lub bardziej użytkowe ozdabiane Muminkami mnożą się jak oszalałe, pomysły na nowe produkty są coraz bardziej niedorzeczne – jak ten na podpaski o nazwie "Mała Mi", żeby kojarzyło się i miękko, i miło. Już samo odrzucanie absurdalnych propozycji jest niezwykle męczące.
Tove Jansson w 1971 roku Foto: Lehtikuva Oy/Pentti Nissinen / East News
Tove Jansson w 1971 roku

W 1961 roku artystka pisze: "Nie będę w stanie napisać już nic więcej o tych szczęśliwych idiotach, którzy przebaczają sobie nawzajem, nigdy nie rozumiejąc, że zostali oszukani". To zdanie dobitnie pokazuje rozmiary jej frustracji.

W poczuciu Tove muminkowa hossa to czas artystycznego regresu, niemożność spełniania się w roli malarki, wewnętrzne wyjałowienie. Trudno dziwić się artystce, która od dziecka chciała być niezależna, wieść wyspiarskie życie (zachwyciło ją wiele miejsc, najwięcej czasu spędzała na wyspie Klovharun) i podróżować, podróżować, podróżować z Tooti (nie rezerwując wcześniej hotelu, idąc, gdzie nogi poniosą).
Praca i miłość. Bez deadline’ów

REKLAMA
W 1958 roku, rok po wydaniu świetnie przyjętej "Zimy Muminków", umiera ojciec artystki. W latach 60. pisanie Tove zaczyna kręcić się właśnie wokół ojca. Powstaje "Tatuś Muminka i morze", powstaje autobiograficzna "Córka rzeźbiarza". Lata 60. przynoszą bardziej intensywny powrót do pracy malarskiej i wystaw indywidualnych. Kolejna dekada, zapoczątkowana śmiercią matki, to bez wątpienia przełom w malarsko-pisarskim życiorysie Tove Jansson. Rozpoczyna się okres, w którym artystka pragnie tworzyć poważną literaturę. I nie chce, by ograniczały ją jakiekolwiek deadline’y. Niemal do końca lat 90. pisze powieści i opowiadania. Nieśpiesznie, we własnym rytmie, skreślając i stawiając zdania od nowa.

W latach 90. zachorowała na raka piersi i płuc, ale już dekadę wcześniej zaczęła odczuwać silne zmęczenie. Wakacje dotychczas tak chętnie spędzane na wyspie pod namiotem przestały być zachwycające. W 1992 roku Jansson pisze w jednym z listów: "Spędzanie lata w mieście nie jest tak dziwne, jak się spodziewałyśmy, na pewno jest spokojniej. I nie trzeba wyrzucać kupy do morza – mamy wodę, telewizor itd.". W 1993 roku po raz ostatni wyruszyły z Tooti w świat. Odwiedziły Paryż. W 2000 roku Tove Jansson dostała wylewu. Zmarła w czerwcu 2001 roku.

"Praca była dla Tove Jansson najważniejsza na świecie, praca i miłość, w tej właśnie kolejności", napisała jej biografka Boel Westin.

[jutta_t]

Ciekawa postac..,

[black_jotka]

"Praca była dla Tove Jansson najważniejsza na świecie, praca i miłość, w tej właśnie kolejności", napisała jej biografka Boel Westin.

[black_jotka]

Ach te muminki!