CODZIENNA ŚCIĄGAWKA Z JĘZYKA POLSKIEGO

[aniouek1]

Bardzo sobie wysoko cenię i przechowuję niczym skarb, taką maleńką,
niepozorną książeczkę złożoną z pożółkłych kart.

Idzie ze mną już od lat wielu, a jeszcze więcej sama sobie liczy.
Jest to - być może się zdziwicie - ...kalendarz "Iskier" z 1947 roku,
część II Encyklopedyczna, którą onegdaj opracował Władysław Kopczewski.

Postanowiłam się z Wami w Szuflandii dzielić tym "moim" skarbem fragmentami
ściągawkowymi.

Zaczynam od JĘZYKA POLSKIEGO. Zobaczcie i oceńcie sami jaki to skarb
Dla mnie jest codziennym...może i dla Was takim się stanie?

Historia ortografii polskiej

[aniouek1]

Polacy przyjęli alfabet łaciński, nie wystarczający do wyrażania wszystkich
dźwieków języka polskiego, stąd - bardzo niedoskonały początkowo system
oznaczania dźwięków, później - trudności w ortografii.

W zabytkach XII i XIII w. jedna litera mogła oznaczać różne podobne dźwięki: np.
l = l lub ł;
s może oznaczać s, ś,, z, ź, sz, ż

W wieku XIV zjawiły się dwuznaki:
cz = c, cz lub ć;
sz = sz lub ż;
ss = s
itd., a miękkość oznaczano przez "y" lub "i":
kony = koń,
syano = siano.

PIERWSI REFORMATORZY: Jakub Parkoszowic (ok. poł. XV w.), ks. St. Zaborowski
(pocz. XVI w.), drukarz Seklucjan (poł. XVI w.), drukarz Januszowski (kon. XVI
w.). Dopiero w końcu XVIII w. gramatyka ks. Onufrego Kopczyńskiego utrwaliła
pisownię.

Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk pracowało nad zmianą pisowni, ale
wybuch powstania listopadowego w 1830 r. uniemożliwił zakończenie sprawy.
Polska Akademia Umiejętności w Krakowie w 1891 r. ogłosiła reformę ortografii
(jako tzw. pisownię według Akademii).

Na zjeździe historyczno-literackim im. Mikołaja Reja w 1906 r. w Krakowie
zostały uchwalone nowe przepisy jako tzw. "Pisownia Zjazdu Rejowskiego".

W 1918 r. Polska Akademia Umiejętności na podstawie ankiety ustaliła nową
pisownię jako tzw. "Pisownię Łosia".

Wreszcie w 1936 roku. Komitet Ortograficzny, powołany przez Akademię
Umiejętności w porozumieniu z Ministerstwem W.R.i O.P., z udziałem delegatów
Ministerstwa W.R.i O.P., Polskiej Akademii Literatury, wszystkich towarzystw
naukowych, nauczycielskich, związków literackich i stowarzyszeń wydawców
ustalił zasady pisowni, a Minister W.R.i O.P., zarządził wprowadzenie NOWEJ
pisowni od 1 września 1936 r.

Pisownia 1936 roku

[aniouek1]

ą; on,om; ę; en, em; i; y, ym, -ymi; -im, -imi; ó; oa; u; gie; gię; ke; h; z;
s; ż; rz; -ctwo, -cki;

Łączniki
Grupy wyrazowe
Przymiotniki złożone
Przyimki złozone
Przysłówki złożone
Wielkie litery
Przenoszenie wyrazów
Nazwy i nazwiska obce
Znaki przestankowe
> kropka
> przecinek
> średnik
> dwukropek
> kreska
> wielokropek
> pytajnik
> wykrzyknik
> cudzysłów
> nawias

ą; on, om

[aniouek1]

- ą - pisze się w WYRAZACH RODZIMYCH (np. m ą k a), w mocno przyswojonych
......(np. b r ą z)

- on, om - pisze się w ZAPOŻYCZONYCH (np. k l o m b, l o n t), w OBCYCH,
...........zaczynających się na kon- (np. k o n s e r w y, k o m p a n i a),
...........w RODZIMYCH przed PRZYROSTKAMI -ka, -ko (np. p l e c i o n k a),
...........na POCZĄTKU wyrazów (np. o n d u l a c j a).

ę, en, em

[aniouek1]

- ę - pisze się w wyrazach RODZIMYCH (np. ręka),
......ZAPOŻYCZONYCH ale zupełnie PRZYSWOJONYCH (np. p ę d z e l).
......WYJĄTEK! t ę t e n t

- en, em - pisze sie w wyrazach ZAPOŻYCZONYCH (np. benzyna)
...........w RODZIMYCH PRZED PRZYROSTKAMI -ka i -ko (np. o k i e n k o)

i, y, -ym, -ymi, i czy j, i w dopełniaczu i in...

[aniouek1]

- i - pisze się na początku i w środku wyrazów OBCYCH po "h", "p", "f", "m"
......(np. h i s t o r i a)
......WYJĄTKI: h y c e l, h y d r a, h y m n, h y m e n, h y d r...

- y - pisze sie w wyrazach PRZYSWOJONYCH po "r", "t", "d", "s", "z" przed
......spółgłoskami (np. r y n e k)

- ymn, -ymi, (-im, -imi) pisze się w narzędniku i mięjscowniku liczby
.........................pojedynczej i mnogiej deklinacji zaimkowej
.........................i przymiotnikowej (np. d o b r y m dzieckiem,
.........................p o l s k i m i dziewczętami)
..............WYJĄTKI:
......................mają -em
......................1: NAZWY MIEJSCOWOŚCI rodzaju nijakiego na -e
.........................(np. w R ó w n e m, w B y s t r e m, ale wyjątek
......................... na K o s o w y m P o l u);
......................2: IMIONA I NAZWISKA OSÓB na -e
.........................(np. o L i n d e m);
......................3: PRZYSŁÓWKI: potem, przedtem, wtem, zatem

- i czy j? - pisze się "i" we wszystkich wyrazach typu M a r i a, f io ł e k,
.............z a w a d i a k a.
.............WYJĄTKI:
.............1: po "c", "s", "z", pisze się "j" (np. A z j a);
.............2: pisze się "yj" w wyrazach: c y j a n, S y j a m, S y j o n;
.............3: po przedrostkach ob-, od-, nad-, przed-, w-, z-, wz-, roz-,
................pisze się "j" np. o b j a d a ć (ale WYJĄTEK o b i a d),
................w j e c h a ć.

- i - w dopełniaczu i innych przypadkach zależnych:
......1: rzeczowniki na "c", "s", "z" + "ja" mają "ji", np. p o r c j i;
......2: rzeczowniki OBCEGO POCHODZENIA i obce nazwy miejscowe na "-ia" mają
........."-ii", np. c h e m i i
......3: rzeczowniki RODZIME i mocno SPOLSZCZONE oraz polskie NAZWY MIEJSCOWE
.........mają "-i"
......4: rzeczowniki na -eja" mają "ej" (ale mianowniki liczby mnogiej mają
.........na "eje", np. a l e j a, a l e i, a l e j e).
.........(Dopełniacz liczby mnogiej tych grup nie różni się od dopełniacza
.........liczby pojedynczej, np. tej i tych s t a c j i, k o l o n i i).
.........Dla uniknięcia dwuznaczności można użyć formy na "yj", "ij", ale
........w liczbie mnogiej w dopełniaczu "yj", np. s z y j a, s z y i, s z y j.

ó

[aniouek1]

- ó - pisze się:
................1: w wyrazach w których "ó" WYMIENIA SIĘ bezpośrednio z "o"
...................np. w ó z - wozu) lub pośrednio z "o" albo "e"
...................(p i ó r o - pierze)
................2: w końcówce "-ów" dopełniacza liczby mnogiej oraz "dwóch";
................3: w przyrostkach rzeczowników żeńskich "-ówka", "-ówna";
................4: nadto w wyrazach: "ów", "ósmy"

"-oa" czy "-ua" ?

[aniouek1]

- oa - czy - ua -?

w pierwszej zgłosce wyrazu pisze się "-oa-" w następnych "-ua" np.
b o a z e r i a, r e p e r t u a r.

u

[aniouek1]

- u - pisze się:
...............1: w przyrostkach "-uch", "-ucha", "-un", "-unka", "-unek"
.................."-ulec", "-ura", "-us", "-usz", "-uchny", "-utki";
...............2: w zakończeniach obcych wyrazów "-um", "-ument", "-urg",
.................."-utor", "-uar"
...............3: nadto: bruzda, chrust, dłuto, Jakub, płukać, skuwka, zasuwka,
.........................żuraw

"gie", "gię"

[aniouek1]

- gie - pisze się:
.................1: w wyrazach RODZIMYCH (np. o g i e ń)
.................2: w obcych POSPOLITYCH na "-giel", "-gier", "-gierz"
.................3: nadto: giemza, giermek, Gierlach, Giewont, Walgierz,
....................Żegiestów
.................4: w nazwach WŁASNYCH LITEWSKIEGO pochodzenia
....................(np. O l g i e r d)

- gię - ma tylko: g i ę c i e oraz jego pochodne

"ke"

[aniouek1]

- ke - mają tylko: dżokej, hokej, jankes, kedyw, kefir, kelner, kepi, keson,
...................poker

"h"

[aniouek1]

- h -

1: w większości wyrazów OBCEGO POCHODZENIA
2: NA POCZĄTKU wyrazów, które mogą być i bez "h" (np. h a r f a - a r f a,
...H a n u s i a - A n u s i a)
3: jeśli formy pokrewne wykazuja okoliczności "g", "z", "ż"
...(np. d r u h - d r u g i - d r u ż y n a)

"z" czy "s"

[aniouek1]

- z - zawsze pozostaje w przedrostkach "roz-" i "bez-"

- s - zamiast "z" na początku wyrazu przed bezdźwięcznymi
......(p, f, t, s, c, cz, ś, ć, k)

"ż"

[aniouek1]

- ż - pisze się:

1: jeżeli wymienia się z "g", "h", "z", "dz" (np. r o ż e k - r o g i);
2: w przyrostkach "-że", "-ż" (np. t a k ż e, r o w n i e ż);
3: w końcówkach "-aż", "-eż" rzeczowników rodzaju żeńskiego (np. s t r a ż); ale
...WYJĄTKI: t w a r z, m a c i e r z;
4: w rzeczownikach męskich: bagaż, bandaż, ekwipaż, furaż, jeż, mariaż, masaż,
...Nieśwież, papież, potaż, Spiż, szantaż, witraż, wojaż, Zbaraż, pasożyt

"rz"

[aniouek1]

- rz - pisze się:

1: jeśli wymienia sie z "r" (np. m o r z e - m o r s k i);
2: po spółgłoskach: b, d, g, j, k, p, t, w;
...WYJĄTKI: kształt, upiększać, pszczoła, przenica;
3: także i w wyrazach nie mających wyraźnych obocznych na "r": "rządzić"
...i "żądać", "rżnąć" piłą i "żąć" sierpem, "jarzyna" i jakoda "jeżyna",
...jagoda "porzeczka" i "pożyczka" pieniędzy.

"-ctwo", "-cki", "-dztwo", "-dzki"

[aniouek1]

- ctwo, -cki pisze się, jezeli powstało z: k, t, cz, c, ć, (np. t k a c t w o,
.............t k a c k i, tkacz)

- dztwo, -dzki pisze się, jeżeli powstało z: d, dz, dź
...............(np. l u d z k i - l u d z i e - w y c h o d z t w o -
................w y c h o d z i ć).

"nie" - razem, osobno, razem lub osobno

[aniouek1]

nie - pisze się RAZEM:

1: z rzeczownikami, przymiotnikami, przysłówkami odprzymiotnikowymi; a l e
...można pisać OSOBNO przy przeciwstawieniach;
2: z czasownikami, które nie występuja bez przeczenia (np. n i e p o k o i ć).

nie - pisze się OSOBNO:

1: przy przysłówkach, nie pochodzących od przymiotników;
2: przy liczebnikach; a l e: niejeden;
3: przy zaimkach; a l e: niejaki, niektóry, nieco, niecoś, niejako;
4: przy czasownikach i w wyrażeniach o znaczeniu czasownikowym
...(np. nie łatwo), z imiesłowami nieodmiennymi ( a l e: niechcąc)
...i z odmiennymi czynnymi (a l e: niepalący, niepijący, nieustający, niechcący)

nie - pisze się RAZEM l u b OSOBNO

1: z imiesłowami biernymi odmiennymi zaleznie od odczuwania jako przymiotnik
...lub jako imiesłów (a l e zawsze: n i e w i a d o m y, n i e w i d o m y).

łącznik "-"

[aniouek1]

" - " - łącznik stawia się między częściami:

1: w przymiotnikach złożonych, jeżeli człony są znaczeniowo równorzędne i można
...by użyć między nimi "i" (np. biało-czerwony, biały i czerwony,
...a l e: głuchoniemy, żelazobetonowy;
2: w terminach geograficznych, jeżeli pierwszą część stanowi: wschodnio-,
...południowo-, itp., górno-, dolno- itp. (np. g ó r n o-ś l ą s k i);
3: między członami, zakończonymi na "-o", w przymiotnikach złozonych z więcej
...niż 2 członów;
4: w połączeniach z "niby-" i "eks-" (np. eks-król);
5: w przeciwstawieniach (np. ludzie i nie-ludzie).

"-bym", "-byś" itd.

[aniouek1]

- bym, -byś itd pisze się RAZEM:

1: z osobowymi formami czasowników (np. u s t ą p i ł b y m,
...a l e: "ustąpić by",
2: jako części spójników i partykuł (np. c h o ć b y).

-(e)m, -(e)ś, -(e)śmy, -(e)ście

[aniouek1]

-(e)m, -(e)ś, -(e)śmy, -(e)ście - pisze się zawsze RAZEM np. "d o b r z e ś
..................................zrobił"

-że, -ż, -ąd, -kolwiek, -kroć

[aniouek1]

-że, -ż, -ąd, -kolwiek, -kroć - pisze się zawsze RAZEM (np. s k ą d ż e,
................................ s t o k r o ć).

grupy wyrazowe

[aniouek1]

grupy wyrazowe (połączenia: przyimek + rzeczownik, przymiotnik, przysłówek lub
zaimek) pisze się OSOBNO oprócz ustalonych jako łączne dłuższą tradycją.

przymiotniki złożone pisze się RAZEM

[aniouek1]

np. w i a r o g o d n y

przyimki złożone pisze się RAZEM... a l e

[aniouek1]

pisze się OSOBNO: "z powodu", "za granicą"

przysłówki złożone pisze się OSOBNO... a l e

[aniouek1]

należy pisać RAZEM:

bezustannie

codziennie
coraz
corocznie

dlaczego
dlatego
dobranoc
dokoła
dopóki
dopóty
doprawdy
dotychczas

gdzieniegdzie

mimochodem
mimowoli

nadal
nadaremnie
nadto
nadspodziewanie
nadzwyczaj
naokoło
naonczas
naówczas
napół
naprawdę
naprędce
naprzeciw
naprzód
naraz
nareszcie
nasamprzód
natenczas
natomiast
natychmiast
nawzajem
nazad
nazajutrz
nazbyt
niedośc
nieledwie
niemal
nieomal
nieraz
niespełna
niesposób
niesporo
nieswojo
niewart
niewczas
niewcześnie
niewiele
niezadługo
niezbyt

odkosza

podówczas
pojutrze
pokrótce
pomaleńku
pomału
ponadto
poniewczasie
poprzednio
pośrodku
potem
powoli
pozajutrz
pozaocznie
półgłosem
przebóg
przedzień
przedtem
przedwczoraj
przeto
psiakość
psiakrew

rokrocznie

także
toteż
tymczasem

wczas
wzdłuż
wzwyż
wespół
wkrótce
włącznie
wokół
wokoło
wonczas
wówczas
wpław
wpośród
wpół
wprawdzie
wprost
wraz
wreszcie
wręcz
wspak
wskroś
wstecz
wszerz
wtem
wtenczas
wzdłuż
wzwyż

zadośc
zaiste
zaledwie
zanadto
zaocznie
zapewne
zaprawdę
zaraz
zarazem
zarówno
zatem
zawczasu
zazwyczaj
zbyt
zgoła
znienacka
znikąd
znów
zrazu
zresztą
zwolna

WIELKIMI LITERAMI

[aniouek1]

piszemy:

1. IMIONA WŁASNE ludzi, zwierząt, bogów, istot mitologicznych, ale nie urobione
od nich rzeczowniki (np. R e j t a n - r e j t a j n i a k) i nie w znaczeniu
imion pospolitych (np. k r e z u s);

2. NAZWY DYNASTYCZNE (np. J a g i e l l o n o w i e);

3. NAZWY NARODÓW, RAS, SZCZEPÓW, MIESZKAŃCÓW CZĘŚCI ŚWIATA, KRAJÓW, PROWINCJI
ale nie członków grup wyznaniowych i nie mieszkańców miast;

4. PRZYDOMKI i PRZEZWISKA ludzi;

5. PRZYMIOTNIKI DZIERŻAWCZE (czyj?) od imion własnych (np. H a n u s i n e
wesele), ale nie przymiotniki na pytanie "jaki?"

6. NAZWY ŚWIĄT, ale nie nabożeństw, ani dni, miesięcy itd;

7. TYTUŁY CZASOPISM we wszystkich wyrazach prócz wewnętrznych przyimków
i spójników (np. Kobieta w Świecie i w Domu), ale tylko pierwsza litera jest
wielka, jesli tytuł zaczyna sie od wyrazu nieodmiennego (np. Nad poziomy);

8. TYTUŁY UTWORÓW LITERACKICH maja tylko w pierwszym wyrazie lliterę wielką
(np. Ogniem i mieczem);

9. NAZWY GEOGRAFICZNE i TOPOGRAFICZNE zarówno jedno jak i wielowyrazowe (np.
Karpaty, Góra Królowej Bony), ale wyraz pospolity,
jak "góra", "rzeka", "jezioro" itd może byc mała literą, jeżeli da sie opuścić
bez niejasności (np. jezioro Gopło);

10. NAZWY WŁASNE państw

11. NAZWY PLANET, GWIAZD, KONSTELACJI;

12. NAZWY DZIELNIC, ULIC, PLACÓW, OGRODÓW, BUDOWLI, PRZEDSIĘBIORSTW;

13. indywidualne TYTUŁY URZĘDÓW, WŁADZ, ZAKŁADÓW, INSTYTUCJI, TOWARZYSTW
wszystkie wyrazy dużą literą (w wielowyrazowych prócz przyimków, spójników
i wyrazów pomocniczych, jak: imienia, pod wezwaniem itp.), ale nie zgromadzen
zakonnych (np. k a p u c y n i) i nie członków stowarzyszeń;

14. IMIONA POSPOLITE POSTACI dzieł literackich (np. Cześnik);

15. NAZWY OKRESÓW, EPOK i PRĄDÓW KULTURALNYCH (np. Pozytywizm), ale nie nazwy
wypadków (np. pokój wersalski);

16. UOSOBIENIE POJĘĆ ODERWANYCH (np. Dobro);

17. ZE WZGLĘDÓW UCZUCIOWYCH LUB GRZECZNOŚCIOWYCH różne wyrazy i odnoszace się
do nich zaimki.

14.

PRZY PRZENOSZENIU WYRAZÓW:

[aniouek1]

1. NIE DZIELIĆ wyrazów JEDNOZGŁOSKOWYCH (np. w z r o k);

2. NIE DZIELIĆ "ch", "cz", "sz" (np. ka-sza), ale MOŻNA DZIELIĆ
"dz", "dż", "rz", "sz", jeżeli wymawia się oddzielnie (np. m a r-z n ą ć);

3. NIE DZIELIĆ spółgłoski i samogłoski (np. p o - k o - r a);

4. NIE DZIELIĆ "au", "eu" (np. f a u n a), o ile nie sa wymawiane oddzielnie
(np. z a - u ł e k);

5. ODDZIELAĆ przedrostki (np. w e z - b r a ć, p o - g n i e ś ć);

6. DZIELIĆ WEDŁUG CZĘŚCI ZŁOŻENIA (np. n o c - l e g);

7. DZIELIĆ DWIE JEDNAKOWE SPÓŁGŁOSKI (np. p a n - n a)

ciąg dalszy nastąpi ....to jeszcze nie wszystko ;)

[aniouek1]

ale... może już teraz Komuś się przyda to, co dotychczas?

[kendo]

aniouek1 napisała:

> ale... może już teraz Komuś się przyda to, co dotychczas?

pisal blednie,bo zapomnial
lub szybko pisal i nie myslal nad poprawna pisownia....

niemniej Anioueczku,ja Ci dziekuje za przypomnienie tego,
(absolutnie bez zadnej urazy)
bo piszac ,wiele razy zastanawiam sie i z lenistwa siegniecia do slownika
pisze tak ,jak pisze,
mysle,ze chyba nie jest jeszcze tak zle z moim polskim pisaniem....
ale jezeli kogos to razi z gory przepraszam,nie obiecujac poprawy hi,hi,

Kendo, ja nie zamierzałam nikomu zwracać uwagi

[aniouek1]

bo choć ta książeczka złożona z pożółkłych kart, jest ze mną od wielu lat,
ja sama doskonale wiem, że nie jestem pod tym względem doskonała.

Jeśli ten wątek tak będzie przyjmowany, to może ...lepiej go schowam gdzieś
głęboko na dnie szuflady?

ależ Anioueczku :))

[kasikk]

to baaardzo przydatny wątek, bo tak na prawdę nie do końca znamy zasady pisowni
ja przynajmniej - tylko te podstawowe i ciekawe jest całe przekształcanie się
pisowni - wiadomo skąd co się bierze )
ja bym nawet więcej poprosiła takich ciekawostek )

Kasikk, cieszę się, że dla Ciebie tez ciekawe

[aniouek1]

kasikk napisała:

> to baaardzo przydatny wątek, bo tak na prawdę nie do końca znamy zasady
> pisowni ja przynajmniej - tylko te podstawowe i ciekawe jest całe
> przekształcanie się pisowni - wiadomo skąd co się bierze )
Ja się przyznaje bez bicia, że naprawdę z tą książeczką o formacie kieszonkowca
ja się prawie nie rozstaję, jednak to wcale nie znaczy, że wszystko co zawiera
ta książeczka ja umiem i potrafię. To nie jest prawda. Ona jest już
w strasznie wyczytanym stanie, tyle, że moja głowa chyba jest zbyt mała by
zapamiętać wszystko co ona zawiera. Lubie ją mieć przy sobie. Gdy gdzies muszę
zaczekać, czy mam taką chwilę niby wolnego czasu, a jednak jest tylko taki
krótki czas, to ją otwieram, tak - gdzie się otworzy - i zawsze czymś mnie
zainteresuje. W niej sa nie tylko informacje dotyczące języka polskiego, ale
różnych dziedzin wiedzy ludzkiej.

> ja bym nawet więcej poprosiła takich ciekawostek )
obiecałam, że "ciąg dalszy nastapi" i słowa zamierzam dotrzymać

[kendo]

Anioueczku,,,
nie chcialam teraz Cie urazic,
wiem,ze to ciekawa ksiazeczka,
sam posiadam takowa od tescia tyle,ze w szwedzkim wydaniu,
jest ciekawa,tak samo jak to co Ty piszesz teraz ,
wspomnialam juz rowniez,ze biore ten tekst bez urazy do mnie.
tak napisalam po prostu,
bo nadazyla mi sie swietna okazja do wytlumaczenia mioch ewentualnych bledow.
to tyle,,,,nie gniewaj sie,,,,nie do Ciebie "pilam"
czasami mam takie "zbuntowane-niezrozumiale"dla innych moje wywody na temat.

hihihi :)

[aniouek1]

Kendusiu... cudne masz te "zbuntowane wywody". Ja się naprawdę nie obraziłam
ani nie czuję się urażona i nawet mi to nie przyszło do głowy.

Ja tylko chciałam wyjaśnić, że ten wątek to naprawdę nie dlatego, że KTOŚ pisze
nieprawidłowo, czy z jakimś tam błędem.
Tak, po prawdzie, to ta polska pisownia wcale nie jest taka prosta i łatwa jak
się wydaje chyba dla większości samych Polaków mieszkających na stałe
w Polsce - i mających z tym językiem codzienny kontakt zarówno w formie pisanej
jak i fonetycznej - a co dopiero dla ludzi mieszkających przez całe lata poza
krajem.
Współczuje serdecznie obcokrajowcom, którzy uczą się naszego języka

Ja bardzo Wszystkich proszę o zrozumienie dla tego wątku i niech się NIKT nie
próbuje nawet nim stressować, bo on tu w szufladzie się pojawił z całą
pewnością nie po to, by Szufludkom stresssssssów jakichkolwiek przyczyniać.

Poza Szuflandia Każdy ma swoich stessów ponad stan... niestety ponad