Ratujmy zapomniane cmentarze!

tawnyroberts Zapłonęły znicze na "naszych" cmentarzach 02.11.09, 10:11

Na wszystkich mogiłach na cmentarzach greckokatolickich w Wołodziu i
Hłudnie i na grobach księży unickich na cmentarzu katolickim w
Łubnie zapłonęły wczoraj znicze, zapalone przez wolontariuszy
LOT "WKW". Tym działaniem chcieliśmy uszanować pamięć wszystkich
dawnych mieszkańców tych wiosek, spoczywających na odnowionych przez
nas nekropoliach. Mam nadzieję, że ten skromny sposób uczczenia
święta Wszystkich Świętych na starych ukraińskich cmentarzach stanie
się od tej pory naszą coroczną tradycją.
Wicznaja Pamiat'... Wieczne odpoczywanie...

P.S. Znicze przekazała nam nieodpłatnie jedna z firm z okolic
Dynowa. Wielkie dzięki!

tawnyroberts Cerkwiska - ocalić, co jeszcze zostało 21.05.10, 08:39

W jednym z ostatnich numerów "Skarbów Podkarpacia" jest artykuł o
zapomnianych cerkwiskach i cmentarzach Podkarpacia, idealnie
wpasowujący się w tematykę tego wątku. Sam tekst nie napawa
optymizmem, bo niestety w tej materii raczej trudno o zadowolenie.
Jego autor - Stanisław Kłos - w podsumowaniu nazwał nawet spuściznę
po ukraińskiej ludności "wstydem Podkarpacia", oczywiście ze względu
na jej fatalny stan. Chociaż są pewne jaskółki zwiastujące poprawę,
jak choćby działalność wymienionego w tekście
Stowarzyszenia "Magurycz", czy pominiętych: Stowarzyszenia
Dziedzictwo Mniejszości Karpackich i LOT "Wrota Karpat Wschodnich",
to jednak wiosny na cerkwiskach i cmentarzach zdecydowanie nie
czynią. Jak słusznie zauważył autor, brakuje tutaj zaangażowania
lokalnych samorządów i żyjących na Podkarpaciu Ukraińców. Takiego
prawdziwego zaangażowania, od serca...

"Cerkwiska – ocalić, co jeszcze zostało"

Cerkwiska – tak potocznie nazywa się miejsca po cerkwiach. Na
wschodnich i południowych obrzeżach województwa, od tzw. Zasania
poczynając, poprzez Bieszczady, na Beskidzie Niskim kończąc, jest
ich sporo. To częstokroć miejsca zapomniane przez Boga i ludzi. No,
może nie wszystkie. Od tej reguły zdarzają się wszak wyjątki.

W przeszłości, w miasteczkach i wsiach tej części regionu,
zamieszkiwał spory odsetek ludności ukraińskiej, wyznania
greckokatolickiego, bądź rzadziej – prawosławnego. Wielu z tych wsi
od dawna już nie ma, pozostały jednak ich ślady, relikty cmentarzy i
miejsca po cerkwiach, niekiedy kapliczki i przydrożne krzyże.
Większość z nich jest zapomniana, zdewastowana i zarośnięta.
Niektóre dosłownie pochłonął las, inne są nadal niszczone. Nie tak
dawno zabrano kamienie z podmurówki cerkwi w Czystohorbie, w
majestacie prawa rozebrano stuletnią, drewnianą cerkiew w
Bolestraszycach koło Przemyśla. Była stara i nikomu już
niepotrzebna. Rok wcześniej z cmentarza w Starym Bruśnie skradziono
rzeźbę anioła. O tych skandalicznych wydarzeniach donosiły media,
ale ile podobnych wandalizmów nie zauważono, tego nikt nie wie.

Miały szczęście cerkwiska, które znalazły się w zasięgu parków
narodowych, Magurskiego i Bieszczadzkiego. Wszystkie zostały
uporządkowane i ogrodzone, postawiono powalone i posklejano
poniszczone nagrobki, krzyżami oznaczono miejsca po cerkwiach. Tak
uczyniono m.in. w Rostajnem, Żydowskim, Nieznajowej, Beniowej,
Caryńskiem, Siankach i Brzegach Górnych. Cmentarz w nieistniejącej
wsi Kamienne koło Bukowska został niedawno uporządkowany staraniem
Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Bukowskiej.

A co z innymi, tymi zapomnianymi? Cmentarz we wspomnianym już Starym
Bruśnie, przed laty uporządkowany społecznym wysiłkiem, ponownie
okrył las. Na Pogórzu Przemyskim miejsca wielu cerkwisk i cmentarzy
można rozpoznać tylko po skupiskach starych drzew. W Trójcy,
Grąziowej, Łomnej i Paportnie wszystko okrywa gąszcz drzew, trudnych
do pokonania krzewów i chaszczy szczelnie skrywających ułamki
nagrobków i resztki kamiennych podwalin świątyń. U podnóża pustego
miejsca po cerkwi w Jamnej Dolnej jakimś cudem przetrwała skromna
kapliczka. Niedługo zapewne rozpadnie się pozbawiona opieki cerkiew
w Chyrzynce, która, według legendy, została tu przyniesiona przez
wylew Sanu. I znowu pozostanie tylko cerkwisko.

W Rabem koło Baligrodu daremnie szukać miejsca po cerkwi i
cmentarzu, przetrwała natomiast stojąca nad źródłem kapliczka na
Synarewie, i nawet została odnowiona. Podobnie nie ma śladu po
cerkwi i cmentarzu w Duszatynie. Greckokatolicki cmentarz w Łupkowie
jest jeszcze pełen nagrobków i krzyży, niestety wszystko tonie w
zaroślach i chaszczach. Na cerkwisku w pobliskim Zubeńsku, oprócz
kilku starych drzew, nie ma nic. Miejsce to wyróżnia jedynie stojący
na łące, u jego podnóża, solidny żeliwny krzyż, umocowany na
kamiennym cokole. Gąszcz drzew i krzewów skrywa zdewastowane
cmentarze i cerkwiska w Beniowej, Solince, Szczerbanówce, Jaworzcu,
Łuhu, Tyskowej, Horodku, Paniszczowie, Buku i w wielu innych
nieistniejących bieszczadzkich wsiach. Na nielicznych, m.in. w
Radziejowej, Stężnicy, Choceniu i Kiełczawie, miejsca po cerkwiach
oznaczono krzyżami.
Dalej na zachód, w Beskidzie Niskim, dawnej krainie Łemków –
wyłączając obszar Magurskiego Parku Narodowego – jest podobnie.
Cerkwiska i cmentarze w Surowicy, Jasielu, Rudawce Jaśliskiej,
Darowie, Kamionce, Lipowcu, Wilszni i wielu innych nieistniejących
wsiach to zapomniane, dzikie uroczyska z reliktami poszczerbionych
nagrobków i połamanych krzyży. Na przycerkiewnym cmentarzu w
Polanach Surowicznych, gdzie jeszcze stoi murowana wieża-dzwonnica i
kilka zniszczonych nagrobków, pasą się krowy należące do
gospodarstwa Instytutu Zootechniki w Odrzechowej. Gospodarstwo to
chlubi się organizacją tradycyjnych przepędów bydła, a nie stać go
na kilka żerdzi, aby ogrodzić miejsce pamięci. Na naszych oczach
ginie zdewastowana cerkiew i cmentarz w dawnym Króliku Wołoskim,
dziś należącym do Królika Polskiego, wsi ludnej i dobrze
zagospodarowanej.

Greckokatolickich cerkwisk i cmentarzy jest w naszym województwie
200–300, a może i jeszcze więcej. Większość jest zdewastowana i
zapomniana. Tylko nieliczne otoczone są jako taką opieką samorządów
bądź instytucji społecznych, często administracji Lasów Państwowych,
niekiedy parafii. Takim wyjątkiem jest cmentarz w nieistniejącej
wiosce Jawornik koło Komańczy. Dzięki opiece dawnych mieszkańców
jest ogrodzony, zadbany i nadal sporadycznie użytkowany.

Ratowaniem podkarpackich cerkwisk i cmentarzy częściej zajmowali się
ludzie z poza naszego regionu niż miejscowi. Wspomnę tu tylko
Stanisława Krycińskiego z Warszawy, znanego autora przewodników,
który w ramach akcji „Nadsanie” inwentaryzował i porządkował ginące
cmentarze. Aktualnie podobną działalność kontynuuje Stowarzyszenie
Magurycz – wcześniej znane jako Nieformalna Grupa
Kamieniarzy „Magurycz” – prowadzone przez Szymona Modrzejewskiego.
Osobliwym przypadkiem jest nieistniejąca wieś Choceń, gdzie ocalenia
jej reliktów podjęła się osoba prywatna, pochodząca aż z Kanady. Do
tych dobrych przykładów można zaliczyć podniesienie z ruin cerkwi w
Łopience, ale to też nie nasza zasługa.

Znikomą troskę o swoje dziedzictwo przejawia społeczność ukraińska,
wprawdzie nieliczna, ale nadal zamieszkała w naszym regionie, bądź
wywodząca się z tych stron. Nielicznym, chwalebnym przykładem jest
nieistniejąca wieś Smereczne. W 2007 roku staraniem Fundacji
Wspierania Mniejszości Łemkowskiej „Rutenika” w Warszawie postawiono
tu pamiątkową kapliczkę.

Czy te relikty naszej przeszłości muszą być skazane na zagładę?
Myślę, że nie. Potrzeba tylko trochę chęci i dobrej woli, nie tylko
społeczników, ale przede wszystkim lokalnych samorządów, służb
konserwatorskich, instytucji kościelnych. Oczyszczenie z zarośli,
wykoszenie raz do roku, prowizoryczne ogrodzenie i oznakowanie
tablicą, to wszak niewielki koszt.

Nie jestem pewien, czy to co opisałem można zaliczyć do „skarbów
Podkarpacia”, bo ja bym to określił „wstydem Podkarpacia”.

Stanisław Kłos

"Skarby Podkarpacia" nr 1(20), styczeń-luty 2010 r.

piotrzr Skarby Podkarpacia 22.05.10, 21:38

cieszę się, że dostrzegłeś to bardzo wartościowe wydawnictwo. Natomiast cytowane przez Ciebie zdanie "Nie jestem pewien, czy to co opisałem
można zaliczyć do „skarbów Podkarpacia”, bo ja bym to określił
„wstydem Podkarpacia”- to jest własnie, jakby mimowolne, krótkie
podsumowanie założonego, kiedyś, przeze mnie na PuKu wątku
"zbezczeszczone cerkwisko".

tawnyroberts Cmentarna "afera" w Lipowcu 01.06.10, 15:06

"Ratujmy zapomiane cmentarze" - piękne hasło, ale żeby wcielić je w
życie trzeba pamiętać o jednej bardzo ważnej rzeczy. Jakiej?
Przekonali się o tym niedawno inicjatorzy akcji porządkowania
cmentarza greckokatolickiego w Lipowcu na Łemkowszczyźnie (gmina
Jaśliska). Otóż dwaj panowie (były mieszkaniec Lipowca, wysiedlony
po wojnie na sowiecką Ukrainę oraz potomek dawnej mieszkanki
Lipowca) wzięli się za porządki na nekropolii (wycinka zarośli i
koszenie traw) bez powiadomienia Urzędu Gminy w Jaśliskach,
formalnie zarządzającego cmentarzem. Przynajmniej tak twierdzą
urzędnicy, chociaż panowie z Ukrainy mówią, że dali znać w Urzędzie
o swoim zamiarze. Wkrótce po rozpoczęciu prac ktoś doniósł do Gminy,
że jacyś nieznani osobnicy (Ukraińcy) wycinają bez zezwolenia drzewa
na starym cmentarzu w Lipowcu. Z podziwu godną szybkością pojawiła
się tam komisja, która stwierdziła, że goście z Ukrainy wycinają
jedynie zarośla i koszą trawy, a na takie prace uzgodnienia nie są
wymagane. Skończyło się więc na wycieczce na cmentarz, ale w
końcowym komentarzu pani z Urzędu groźnie przypomniała, że o
wszystkich pracach na opuszczonych cmentarzach należy powiadamiać
ich właściciela. Niby wszystko jasne, ale życzę urzędnikom, żeby
oprócz wyszukiwania kolejnych cmentarnych "afer", mieli jeszcze
trochę zapału do organizowania podobnych prac na innych nekropoliach
znajdujących się w ich jurysdykcji. A panom z Ukrainy gratuluję
odwagi, chęci i miłości do "batkiwszczyny". A o wszystkim tym
doniosła regionalna TVP Rzeszów w sobotnich "Aktualnościach".

bastekss Cmentarna "afera" w Lipowcu 07.06.10, 09:07

TV Rzeszów nie potrafi raczej nic ciekawego wyemitować

A wracając do historii przez Ciebie opisanej,
może ktoś się bał o kradzież tablic i dlatego zadzwonił.
Po ujawnianiu informacji o starych cmentarzach czasem pojawiają
się "hieny" żądne łupów za zachodnią granicę.
Pytałem o ten cmentarz w Makowej
- też trochę powycinało się krzaki ale
z dwóch pozostałych nagrobków tablice ktoś "zabrał"
wydaje mi się że to nie rodzina.

Może i dobrze że zadzwonił przynajmniej gmina przypomina sobie o
takich miejscach, a Panom należy się wdzięczność i podziękowanie za
szacunek dla zmarłych.

Pozdrawiam Bastek
- tawnyroberts Cmentarna "afera" w Lipowcu - jeszcze kilka uwag 15.06.10, 11:48
  
  Z reportażu nakręconego na cmentarzu w Lipowcu wynikało wyraźnie, że
  ekipa TVP Rzeszów pojawiła się tam zanim ktoś doniósł do Urzędu
  Gminy w Jaśliskach o "obcych" wycinających drzewa. Domyślam się, że
  organizatorzy całej akcji po prostu powiadomili o planowanym
  zamiarze telewizję, a ta wysłała do Lipowca swoich ludzi, bo raczej
  trudno spodziewać się, że akurat byli w pobliżu i zaglądnęli na
  cmentarz. W rozmowie Ukraińców z dziennikarzami tematu legalności
  prac na cmentarzu wcale nie poruszono. Może przez grzeczność, ale
  najpewniej "afera" wybuchła później, gdy goście już odjechali. Wtedy
  to telewizja przyjechała jeszcze raz i dokręciła resztę materiału,
  tym razem już w Urzędzie Gminy w Jaśliskach. Chcąc nie chcąc,
  zamiast reportażu tylko i wyłącznie pochwalającego akcje
  porządkowania starych, unickich cmentarzy, wyszedł materiał
  z "kryminałem" w tle. No cóż, bywa i tak, ale to nie wina TVP
  Rzeszów.
  
  Swego czasu sam miałem podobną przygodę na cmentarzu
  greckokatolickim w Wołodziu. Co prawda, o zamiarze jego
  uporządkowania powiadomiłem Urząd Gminy w Nozdrzcu, ale bodajże po
  dwóch godzinach pracy pojawił się tam radny gminny z Siedlisk,
  któremu doniesiono, że ktoś dewastuje cmentarz. Zabawne było to
  określenie "dewastuje", bo niby jak można zdewastować coś, co jest
  już skrajnie zdewastowane. Na szczęście sprawa dość szybko się
  wyjaśniła, chociaż nie obyło się bez interwencji księdza z parafii
  rzymskokatolickiej w Siedliskach, bo okazało się, że to on płaci
  podatki za cmentarny grunt w Wołodziu. Skończyło się więc na
  strachu, a ta niefortunna przygoda była początkiem udanej współpracy
  z księdzem z Siedlisk, która trwa po dzień dzisiejszy, ale od tej
  pory nie wchodzę na obiekt bez rozmowy w cztery oczy z jego
  właścicielem (zarządcą). Mimo to uważam, że bardzo łatwo jest ocenić
  zamiary osób krzątających się po opuszczonym cmentarzu. Wystarczy
  kilka minut obserwacji i trochę dobrej woli, a nie zaraz donosić,
  wietrząc we wszystkim jakąś sensację.
  
  Pozdrawiam!
piotrzr w Lipowcu 07.06.10, 17:34

tawnyroberts napisał:

Przekonali się o tym niedawno inicjatorzy akcji porządkowania
> cmentarza greckokatolickiego w Lipowcu na Łemkowszczyźnie (gmina
> Jaśliska). Otóż dwaj panowie (były mieszkaniec Lipowca, wysiedlony
> po wojnie na sowiecką Ukrainę oraz potomek dawnej mieszkanki
> Lipowca) wzięli się za porządki na nekropolii (wycinka zarośli i
> koszenie traw)

Byłem ostatnio w dolinie Lipowca, zresztą przymierzam się do
ponownej, rowerowej wycieczki z Jaślisk na słowacką stronę, własnie
przez Lipowiec i Czeremchę.
Dwóch gości malowało dach i ściany pięknej, łemkowskiej kapliczki w
centrum tej doliny. Koło cerwkiska - gospodarstwo agro ze stadniną.
Przy stadninie, sąsiadującej z cerkwiskiem buduje się krytą
ujeżdżalnię a stado kretynów (tamże goszczących na imprezie
intergacyjnej) uganiało się w paintballowej bitwie po pobliskich
krzakach.
Kto doniósł na Łemków ?? łatwo się domyślić :)

A kwiatki w donicy-kropielnicy cerkiewnej przy czyjejś, letniskowej
chałupie dalej sobie rosną ....

tawnyroberts Re: Ratujmy zapomniane cmentarze! 14.06.11, 19:06

tawnyroberts Re: Ratujmy zapomniane cmentarze! 13.06.12, 22:07

Najnowsze z forum Przemyśl

Zaloguj się